شاھىتلارنىڭ بايانىدىكى لاگېرلار: سىستېمىلىق قىيناق ۋە ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەتلەر (3)

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

لاگېرلاردا تۇتقۇنلارنى جىسمانىي، روھىي، غۇرۇرى ۋە دىنىي ئېتىقاد جەھەتتىن ۋەيران قىلىدىغان جىنسىي تاجاۋۇز

تىرىك جانلار، روھلار، ھەتتا ئۆلۈكلەرمۇ خورلىنىدىغان خىتاينىڭ ئۇيغۇر دىيارىدىكى جازا لاگېرلىرىدىن قۇتۇلۇپ چىققان ئەر-ئايال لاگېر شاھىدلىرى، ئۆزلىرى ئۇچرىغان خورلاش ۋە قىيىن-قىستاقلار ئىچىدە ئەڭ دەھشەتلىك قىيىن-قىستاقنىڭ باسقۇنچىلىق ۋە تۈرلۈك شەكىللەردىكى جىنسي تاجاۋۇز ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرمەكتە. ئۇلار بۇ خىل خورلاشلارنىڭ تۇتقۇنلارنى روھىي، جىسمانىي ۋە ئىنسانىي غۇرۇر جەھەتتىن ۋەيران قىلىۋېتىدىغانلىقى، ھەتتا ئۇلارنى ھاياتتىن ئۈمىدىنى پۈتۈنلەي ئۈزۈشكە مەجبۇر قىلىدىغانلىقىنى تەكرار بايان قىلماقتا.

دۇنيا مەتبۇئاتلىرىغا بىگۇناھ ئاياللارنىڭ خىتاينىڭ جازا لاگېرلىرىدا سىستېمىلىق ھالدا باسقۇنچىلىققا ئۇچراۋاتقانلىقىنى، ئۆزىنىڭ بۇ رەھىمسىز جىنايەتنىڭ قۇربانى ئىكەنلىكىنى دادىللىق بىلەن پاش قىلغان، ھازىر ئامېرىكادا داۋلىنىۋاتقان لاگېر شاھىدى تۇرسۇناي زىياۋۇدۇن خىتاينىڭ مەقسىدى «پەقەت بىزنى پۈتۈنلەي ۋەيران قىلىشتۇر» دەيدۇ.

تەپسىلاتى...

شاھىتلارنىڭ بايانىدىكى لاگېرلار: سىستېمىلىق قىيناق ۋە ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەتلەر

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

1. ئەرلەر لاگېرىدىكى ۋەھشىيلىكلەر

زور كۆلەملىك تۇتقۇن ۋە لاگېر

خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇر ئېلىدا ئېلىپ بېرىۋاتقان ئىرقىي قىرغىنچىلىق سىياسىتىنىڭ ئەڭ گەۋدىلىك ۋە سىستېمىلىق بىر تەرىپى كەڭ كۆلەملىك جازا لاگېرلىرىدۇر.

خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارنى ئاساس قىلغان يەرلىك تۈركىي خەلقلەرنى «قايتا تەربىيەلەش» نامىدا كەڭ كۆلەملىك تۇتقۇن قىلىپ، لاگېرلارغا قامىشى-2016 يىلىنىڭ ئاخىرلىرى، يەنى چېن چۇەنگو ئۇيغۇر ئېلىنىڭ پارتكوم سېكرىتارلىقىغا يۆتكەپ كېلىنىپ ئۇزۇن ئۆتمەيلا باشلانغان. دەرۋازىسىغا ئاتالمىش «قايتا تەربىيلەپ ئۆزگەرتىش مەركىزى»، «كەسپىي تېخنىكا تەربىيىلەش ئورنى» دېگەندەك ۋىۋىسكىلار ئېسىلغان، ئەتراپى تىكەنلىك سىم توسۇقلار ۋە ئېگىز تاملار بىلەن قورشالغان، قوراللىق ساقچىلار كۆزەتچىلىك قىلىدىغان بىر قاتار قانۇنسىز يېپىق جازا لاگېرلىرى رەسمي قۇرۇلۇپ ئىشقا كىرىشتۈرۈلۈشتىن ئىلگىرىلا رايوندا باشلانغان كەڭ كۆلەملىك تۇتقۇندا ساقچىخانا، تۇتۇپ تۇرۇش ئوريۇنلىرى، تۈرمە، ئىشلىتىلمىگەن ھۆكۈمەت، مەكتەپ بىنالىرىمۇ توشۇپ كەتكەنلىكى مەلۇم بولغان ئىدى.

تەپسىلاتى...

خىتاينىڭ ئىرقىي قىرغىنچىلىقىنىڭ تەسىرى بىر ئەۋلاد بىلەنلا تۈگىمەيدۇ (1)

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

خىتاينىڭ لاگېرلارنى قۇرۇپ ئۇيغۇرلارغا قارىتا ئىرقىي قىرغىنچىلىقى باشلانغان 2017-يىلىدىن بۇيان، قانچىلىك ئۇيغۇرنىڭ تۇتقۇندا ئىكەنلىكى، قانچىلىكىنىڭ ئۆلتۈرۈلگەنلىكى، يەنە قانچىلىكىنىڭ ئىز-دېرەكسىز ئىكەنلىكى، ئۇلاردا كەلتۈرۈپ چىقارغان جىسمانىي ۋە روھىي، ئىقتىسادىي زەخمەتنىڭ ھېچقايسىسى ھەققىدە ئېنىق سانلىق مەلۇمات يوق، ھەتتا بۇ جەرياندا قانچىلىك بالىلارنىڭ يېتىم قالغانلىقى ۋە ئۇلارنىڭ تەقدىرىمۇ نامەلۇم. ئەمما ھازىرغىچە خەلقئارالىق مۇستەقىل تەتقىقاتچىلار، دۇنياۋى ئىشەنچلىك ئاخبارات ئورگانلىرى ئىگە بولغان ئىسپاتلىق ماتېرىيال ۋە دەلىللەرنىڭ ئۆزىدىلا ئۇيغۇرلار ئۇچراۋاتقان ئېغىر پاجىئەنىڭ «ئىرقىي قىرغىنچىلىق» ئىكەنلىكىگە باھا بېرىشكە يېتەرلىك. چۈنكى، مەزكۇر قىرغىنچىلىقنىڭ بىر پۈتۈن ئۇيغۇر مىللىتىنى يوق قىلىشتەك ئاداققى نىشانى بىلەن بىرلەشتۈرۈلگەن ھەقىقىي مەنىدىكى ئىرقىي قىرغىنچىلىق ئىكەنلىكى 8-مارت كۈنى ۋاشىنگتون شەھىرىدىكى «يېڭى لىنىيە ئىنستىتۇتى» ئاقىللار مەركىزى ئېلان قىلغان 50 تىن ئارتۇق مۇستەقىل تەتقىقاتچىلارنىڭ «ئۇيغۇر قىرغىنچىلىقى» تېمىسىدىكى زور ھەجىملىك مەخسۇس دوكلاتى ئارقىلىق يەنىمۇ پاكىتلىق جەزملەشتۈرۈلدى.

بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى (ب د ت) نىڭ 1948-يىلىدىكى «قىرغىنچىلىقنىڭ ئالدىنى ئېلىش ھەمدە ئۇنى جازالاش ئەھدىنامىسى» دە كۆرسىتىلگەن ئىرقىي قىرغىنچىلىق ھېسابلىنىدىغان بەش تۈرلۈك جىنايەت مەلۇم ئىرقىي گۇرۇپپا (مىللەت) ئەزالىرىنى ئۆلتۈرۈش؛ ئۇلارنى جىسمانىي ۋە روھىي جەھەتتىن خورلاش؛ ئۇلارنىڭ تۇرمۇشىنى بۇزۇپ ئائىلىسىنى ۋەيران قىلىش، يەنى ياشىغۇسىز قىلىۋېتىش؛ ئۇلارنىڭ نورمال كۆپىيىشىنى تىزگىنلەش؛ پەرزەنتلىرىنى ئاتا-ئانىسىدىن ئايرىۋېتىپ، مۇستەملىكىچى مىللەتكە قوشۇۋېتىش، يەنى كىملىك ئېڭىنى يوق قىلىش قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدىكەن. خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارنىڭ پەرزەنتلىرى ئاتا-ئانىلىرىدىن پۈتۈنلەي ئايرىۋېتىلىپ، ئۆز ئائىلىسى بىلەن قايتا بىرلىشىش پۇرسىتىدىن تامامەن مەھرۇم بولغان يېتىملارغا ئايلاندۇرۇلۇۋاتقانلىقى سەۋەبلىك پۈتۈن ئائىلە ۋە بالىلاردا مۆلچەرلەپ تەس بولغان ئېغىر زەخمەت پەيدا قىلماقتا. بۇ شۇنداقلا قىرغىنچىلىققا ئۇچراۋاتقان ئۇيغۇرلارنىڭ ئەڭ پاجىئەلىك ۋە ئەڭ ئېچىنىشلىق بىر تەرىپى.

تەپسىلاتى...

غايىب مۇزىكانت دىلشات مۇنەۋۋەر سۈرۈشتە قىلىنىش جەريانىدا يېزا باشلىقى ئەخمەت تۇرسۇننىڭ تۇتقۇندا ئىكەنلىكى ئاشكارىلاندى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ۋەزىيەتتىن خەۋەردار كىشىلەردىن بىرى تۇرپاننىڭ توقسۇن ناھىيەسىدە بۇ يىل كىرگەندىن بۇيان تۇتقۇن قىلىشنىڭ يەنە داۋام قىلغانلىقى، بۇ قېتىمقىسىدا ئۆتكەنكى زەربىلەردىن ئامان قالغان دۆلەت خىزمەتچىلىرىنىڭ ئاساسلىق نىشان بولغانلىقىنى ئىنكاس قىلغان ئىدى. ئىنكاستا يەنە توقسۇننىڭ شاھ يېزىسىدىكى مۇزىكا ئوقۇتقۇچىسى دىلشات مۇنەۋۋەرنىڭ 2 ئاي ئاۋۋال تۇتۇلغانلىقى، بۇ ۋەزىيەتنىڭ پاكىتى سۈپىتىدە تىلغا ئېلىنغان ئىدى. مۇخبىرىمىزنىڭ دىلشات مۇنەۋۋەرنى سۈرۈشتە قىلىشى داۋامىدا، كۆمۈش يېزىسىنىڭ يېزا باشلىقى ئەخمەت تۇرسۇننىڭ 2 ئاي ئاۋۋال تۇتقۇن قىلىنغانلىقى ئاشكارىلاندى.

خىتاي دائىرىلىرى ئۇيغۇر رايونىدىكى لاگېرلارنىڭ 2019‏-يىلى تاقالغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرۈۋاتقان بولسىمۇ، لاگېرلار تاقالمايلا قالماستىن، ئۇنىڭغا ئۈستىلەپ ئادەم سولىنىۋاتقانلىقى مەلۇم بولماقتا. توقسۇن ناھىيەسىنىڭ ۋەزىيىتىدىن خەۋەردار كىشىلەردىن بىرى كانادادىكى يوتۇپچى گۈلىي مەخسۇتقا ئۇچۇر يوللاپ، توقسۇننىڭ شاھ يېزىسىدىكى مۇزىكا ئوقۇتقۇچىسى دىلشات مۇنەۋۋەرنىڭ 2 ئاي ئاۋۋال تۇتقۇن قىلىنغانلىقى ۋە ھازىرغىچە ئىز-دېرىكى يوقلۇقىنى ئىنكاس قىلغان. ئىنكاس قىلىنىشىچە، بۇ يىل 24 ياشقا كىرگەن دىلشات مۇنەۋۋەر شاھ يېزىسىنىڭ جىگدە قۇدۇق كەنتىدە ئولتۇرۇشلۇق ئىكەن. بىز بۇ ئۇچۇرنى دەلىللەش ئۈچۈن توقسۇندىكى ئالاقىدار ئىدارە ئورگانلارغا تېلېفون قىلدۇق. تېلېفونىمىزنى قوبۇل قىلغان شاھ يېزىلىق ساقچىخانا خادىمى دىلشات مۇنەۋۋەر ھەققىدە مەلۇمات بېرىشنى رەت قىلدى. يېزىلىق ھۆكۈمەت خادىمى بۇ يېزىدا دىلشات مۇنەۋۋەر ئىسىملىك بىر مۇزىكا ئوقۇتقۇچىسى بارلىقىنى ئىنكار قىلمىدى، ئەمما ئۇنىڭ تەقدىرى ھەققىدە مەلۇمات بېرەلمىدى. بىز دىلشات مۇنەۋۋەرنىڭ ئەھۋالىنى ئېنىقلىشىمىز داۋامىدا تېلېفونىمىز كۆمۈش يېزىلىق ساقچىخانىغا باغلاندى. مەزكۇر ساقچىخانا خادىمىدىن بۇ يېزىنىڭ مائارىپقا مەسئۇل يېزا باشلىقىنىڭ كىم ئىكەنلىكىنى سورىغىنىمىزدا، ئۇنىڭ بىر مەزگىلدىن بېرى خىزمەت ئورنىدا يوق ئىكەنلىكىنى ئېيتتى. بۇ يوق بولۇشنىڭ سەۋەنى سورىغىنىمىزدا، ئۇنىڭ ئىككى ئايدىن بېرى تۇتقۇندا ئىكەنلىكى ئاشكارىلاندى. مەلۇم بولۇشىچە بۇ يىل 40 ياشلارغا كىرگەن ئەخمەت تۇرسۇن ئەسلىدە توقسۇننىڭ بوستان يېزىسىدىن ئىكەن. ئۇنىڭ بۇ يېزىدا قاچاندىن بېرى ئىشلەۋاتقانلىقى ۋە نېمە سەۋەبتىن تۇتۇلغانلىقى مەلۇم ئەمەس. ئەمما ئىلگىرىكى ئېنىقلاشلىرىمىزدا ئادەتتە ھەر دەرىجىلىك ھاكىمىيەت ئورنىدا ئەمەل تۇتقۇن ئۇيغۇر كادىرلارنىڭ يېقىنقى يىللاردا ئاساسەن دېگۈدەك «ئىككى يۈزلىمىچىلىك» گۇمانى بىلەن تۇتۇلغانلىقى مەلۇم بولغان ئىدى.

يەنە ئىلگىرىكى ئېنىقلاشلىرىمىزدا خوتەندىكى بىر سېكرېتار ئاھالىنىڭ 40 پىرسەنتىنى «تەربىيەلەش» ھەققىدە ئۇقتۇرۇش بارلىقىنى بايان قىلغان بولسا، كورلادىكى بىر مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى ئۈلگىسى دائىرىلەرنىڭ ئۇيغۇرلارغا قارىتا ئاتالمىش «تەربىيەلەش» نىسبىتىنى 98 پىرسەنتكە يەتكۈزۈش پىلانى بارلىقىنى تىلغا ئالغان ئىدى. يەنە بەزى ئۇچۇرلاردا1970-يىللاردىن2000 ‏-يىللارغا قەدەر تۇغۇلغان كىشىلەرنىڭ «خەتەرلىك ئەۋلاد» دەپ قارىلىپ، «تەربىيەلەش» ئوبيېكتى قىلىنغانلىقىمۇ مەلۇم بولغان. مۇزىكا ئوقۇتقۇچىسى دىلشات مۇنەۋۋەر بىلەن يېزا باشلىقى ئەخمەت تۇرسۇننىڭ يۇقىرىقى كاتېگورىيەلەرنىڭ قايسىسىغا ئۇيغۇن كېلىپ تۇتۇلغانلىقى ھازىرچە مەلۇم ئەمەس.

تەپسىلاتى...

ئاتۇشتا مىسىرغا بالا ئەۋەتكەن بىر جەمەتتىن ئاز دېگەندە ئىككى كىشىنىڭ لاگېردا جان ئۈزگەنلىكى ۋە 5 كىشىنىڭ تۈرمىدە ئىكەنلىكى ئايدىڭلاشتى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ئالدىنقى ھەپتە لاگېردىن چىقىپلا جان ئۈزگەن تىجارەتچى قۇربانجان ئابدۇكېرىم ھەققىدە تېخىمۇ ئىلگىرىلەپ ئېلىپ بارغان ئېنىقلاشلىرىمىز داۋامىدا، ئۇنىڭ مىسىردىن قايتىپ كەلگەن 4 نەپەر جيەنىنىڭ تۈرمىدە ئىكەنلىكى ۋە ئىنىسى سىېيىتئاخۇننىڭ بالىلىرىنى مىسىردا ئوقۇتقانلىقى ئۈچۈن كېسىلىپ نۆۋەتتە جازا مۇددىتىنى ئاتۇشتىكى ئاغۇ تۈرمىسىدە ئۆتەۋاتقانلىقى دەلىللەندى. يەنە ئۆتكەن يىلى لاگىردا ئۆلگەنلىكى دەلىللەنگەن مىسىردىن قايتقان ئوقۇغۇچى ئىلھام قارىنىڭمۇ قۇربانجان ئابدۇكېرىمنىڭ جيەنلىرىدىن ئىكەنلىكى مەلۇم بولدى.

ھۆرمەتلىك رادىيو ئاڭلىغۇچىلار، ئۆتكەن ھەپتە لاگېردا جان ئۈزگەن قۇربانجان ئابدۇكېرىمنىڭ ئائىلە ئەھۋالى ھەققىدە ئېلىپ بېرغان ئېنىقلاشلىرىمىز داۋامىدا، ئۇنىڭ تۇتقۇن قىلىنىشىغا تۆت جيەنىنىڭ مىسىردا ئوقۇغانلىقىنىڭمۇ سەۋەپ بولغانلىقى ئوتتۇرىغا چىقتى. مەلۇم بولۇشىچە، قۇربانجان ئابدۇكېرىمنىڭ 3 قېرىندىشى بار بولۇپ، بۇلاردىن ئىنىسى سېيىتئاخۇن، قۇربانجان بىلەن مەسلىھەتلىشىپ ئىبراھىم ۋە ئەزىمەت ئىسىملىك ئىككى ئوغلىنى2013 ‏-يىللىرى مىسىرغا ئوقۇشقا ئەۋەتكەن. 2017 ‏-يىلىنىڭ بېشىدا سېيىتئاخۇن ئاتۇشتىكى ساقچىلارنىڭ چاقىرتىشى بىلەن تىجارەت قىلىۋاتقان قىرغىزىستاندىن قايتىپ كەلگەن. ئۇ كېلىشىگىلا مىسىردىكى ئىككى ئوغلىنى قايتۇرۇپ ئەكىلىشكە مەجبۇرلانغان. ئۇنىڭ ئىككى بالىسى قايتۇرۇپ كېلىنگەندىن كېيىن، دادا-بالا ھەر ئۈچىلىسى تەڭلا قاماققا ئېلىنغان. زىبىبۇللانىڭ دېيىشىچە، سېيىتئاخۇن ئىككى بالىسىنى مىسىردا ئوقۇتقانلىقى ئۈچۈن 18 يىللىق كېسىۋېتىلگەن. تېلېفونىمىزنى قوبۇل قىلغان ئاتۇش بۆگەندىكى ئالاقىدار خادىملار، سېيىتئاخۇنىڭ قىرغىزستاندا رەخت تىجارىتى قىلىۋاتقان يېرىدىن قايتۇرۇپ ئەكىلىنگەنلىكى ۋە بالىلىرىىنى مىسىردا ئوقۇتقانلىقى ئۈچۈن تۇتۇلغانلىقى، شۇنداقلا 12 يىللىق كېسىلگەنلىكى ۋە نۆۋەتتە ئاتۇشتىكى ئاغۇ تۈرمىسىدە جازا مۇددىتىنى ئۆتەۋاتقانلىقىنى دەلىللىدى.

تەپسىلاتى...

ئاتۇشتا مىسىرغا بالا ئەۋەتكەن بىر جەمەتتىن ئاز دېگەندە ئىككى كىشىنىڭ لاگېردا جان ئۈزگەنلىكى ۋە 5 كىشىنىڭ تۈرمىدە ئىكەنلىكى ئايدىڭلاشتى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ئالدىنقى ھەپتە لاگېردىن چىقىپلا جان ئۈزگەن تىجارەتچى قۇربانجان ئابدۇكېرىم ھەققىدە تېخىمۇ ئىلگىرىلەپ ئېلىپ بارغان ئېنىقلاشلىرىمىز داۋامىدا، ئۇنىڭ مىسىردىن قايتىپ كەلگەن 4 نەپەر جيەنىنىڭ تۈرمىدە ئىكەنلىكى ۋە ئىنىسى سىېيىتئاخۇننىڭ بالىلىرىنى مىسىردا ئوقۇتقانلىقى ئۈچۈن كېسىلىپ نۆۋەتتە جازا مۇددىتىنى ئاتۇشتىكى ئاغۇ تۈرمىسىدە ئۆتەۋاتقانلىقى دەلىللەندى. يەنە ئۆتكەن يىلى لاگىردا ئۆلگەنلىكى دەلىللەنگەن مىسىردىن قايتقان ئوقۇغۇچى ئىلھام قارىنىڭمۇ قۇربانجان ئابدۇكېرىمنىڭ جيەنلىرىدىن ئىكەنلىكى مەلۇم بولدى.

ھۆرمەتلىك رادىيو ئاڭلىغۇچىلار، ئۆتكەن ھەپتە لاگېردا جان ئۈزگەن قۇربانجان ئابدۇكېرىمنىڭ ئائىلە ئەھۋالى ھەققىدە ئېلىپ بېرغان ئېنىقلاشلىرىمىز داۋامىدا، ئۇنىڭ تۇتقۇن قىلىنىشىغا تۆت جيەنىنىڭ مىسىردا ئوقۇغانلىقىنىڭمۇ سەۋەپ بولغانلىقى ئوتتۇرىغا چىقتى. مەلۇم بولۇشىچە، قۇربانجان ئابدۇكېرىمنىڭ 3 قېرىندىشى بار بولۇپ، بۇلاردىن ئىنىسى سېيىتئاخۇن، قۇربانجان بىلەن مەسلىھەتلىشىپ ئىبراھىم ۋە ئەزىمەت ئىسىملىك ئىككى ئوغلىنى2013 ‏-يىللىرى مىسىرغا ئوقۇشقا ئەۋەتكەن. 2017 ‏-يىلىنىڭ بېشىدا سېيىتئاخۇن ئاتۇشتىكى ساقچىلارنىڭ چاقىرتىشى بىلەن تىجارەت قىلىۋاتقان قىرغىزىستاندىن قايتىپ كەلگەن. ئۇ كېلىشىگىلا مىسىردىكى ئىككى ئوغلىنى قايتۇرۇپ ئەكىلىشكە مەجبۇرلانغان. ئۇنىڭ ئىككى بالىسى قايتۇرۇپ كېلىنگەندىن كېيىن، دادا-بالا ھەر ئۈچىلىسى تەڭلا قاماققا ئېلىنغان. زىبىبۇللانىڭ دېيىشىچە، سېيىتئاخۇن ئىككى بالىسىنى مىسىردا ئوقۇتقانلىقى ئۈچۈن 18 يىللىق كېسىۋېتىلگەن. تېلېفونىمىزنى قوبۇل قىلغان ئاتۇش بۆگەندىكى ئالاقىدار خادىملار، سېيىتئاخۇنىڭ قىرغىزستاندا رەخت تىجارىتى قىلىۋاتقان يېرىدىن قايتۇرۇپ ئەكىلىنگەنلىكى ۋە بالىلىرىىنى مىسىردا ئوقۇتقانلىقى ئۈچۈن تۇتۇلغانلىقى، شۇنداقلا 12 يىللىق كېسىلگەنلىكى ۋە نۆۋەتتە ئاتۇشتىكى ئاغۇ تۈرمىسىدە جازا مۇددىتىنى ئۆتەۋاتقانلىقىنى دەلىللىدى.

تەپسىلاتى...

رادىيومىز ئۇيغۇر بۆلۈمى تەھرىرى ئەسەت سۇلايماننىڭ ئىنىسى ئەخمەت سۇلايماننىڭمۇ تۇتقۇندا ئىكەنلىكى دەلىللەندى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

رادىيومىز تەھرىرى ئەسەت سۇلايماننىڭ تۇتقۇندىكى ئۇرۇق-تۇغقانلىرى ھەققىدە يەنىمۇ ئىلگىرىلەپ ئېلىپ بارغان ئېنىقلاشلىرىمىز داۋامىدا ئۇنىڭ ئىنىسى-قومۇل شەھەر تەڭرىتاغ يېزىسىنىڭ يېزا باشلىقى ئەخمەت سۇلايماننىڭمۇ تۇتقۇندا ئىكەنلىكى دەلىللەندى. تۇتقۇننى دەلىللىگەن ساقچى، ئۇنىڭ تۇتۇلۇش سەۋەبىنىڭ «دۆلەت مەخپىيەتلىكى» گە ياتىدىغانلىقى ۋە ئۇنىڭدىن پەقەت يېزا دەرىجىدىن يۇقىرى رەھبەرلەرنىڭلا خەۋەر تاپالايدىغانلىقىنى ئەسكەرتتى.

رادىيومىز تەھرىرى ئەسەت سۇلايماننىڭ ئاكىسى ئەھەت سۇلايماننىڭ تۇتقۇندا ئىكەنلىكى دەلىللەنگەندىن كېيىن، بىز يەنە ئۇنىڭ 4 يىلدىن بۇيان ئىز-دېرىكى غايىب بولغان ئىنىسى ئەخمەت سۇلايمان ۋە باشقا بەش نەپەر نەۋرە قېرىندىشى ھەققىدىمۇ ئېنىقلاش ئېلىپ باردۇق. مەلۇم بولۇشىچە، بۇ يىل 39 ياشقا كىرگەن ئەخمەت سۇلايمان شىنجاڭ مائارىپ ئىنستىتۇتىنى پۈتتۈرگەن بولۇپ، ئىلگىرى-كېيىن بولۇپ قۇمۇل شەھەر غەربىيتاغ يېزىلىق ھۆكۈمەتنىڭ مۇئاۋىن يېزا باشلىقى، تەڭرىتاغ يېزىلىق ھۆكۈمەتنىڭ يېزا باشلىقى بولۇپ ۋەزىپە ئۆتىگەن. 2017‏-يىلىدىن باشلاپ ئىز-دېرەكسىز غايىب بولغان. ئەخمەت سۇلايمان بىلەن ئىلگىرى ئۆزىنىڭ قومۇل تەتقىقات زىيارىتىدە ئۇچرىشىش پۇرسىتىگە ئىگە بولغان، نۆۋەتتە گېرمانىيەدە ياشاۋاتقان دوكتور ئابلەت سەمەت ئەپەندىنىڭ ئىنكاس قىلىشىچە، ئەخمەت سۇلايمان 2017‏-يىلنىڭ باشلىرى تۇتقۇن قىلىنغان.

تەپسىلاتى...

رادىيومىز ئۇيغۇر بۆلۈمىنىڭ تەھرىرى ئەسەت سۇلايماننىڭ ئاكىسى – ئەھەت سۇلايماننىڭ تۇتقۇندا ئىكەنلىكى دەلىللەندى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ئۇيغۇر رايونىدا لاگېر ۋە تۈرمىلەرگە سولانغان مىليونلىغان كىشىلەر قاتارىدا ئەركىن ئاسىيا رادىيوسى ئۇيغۇر بۆلۈمى خىزمەتچىلىرىنىڭ 50نەپەردىن دىن ئارتۇق ئۇرۇق-تۇغقىنىنىڭ تۇتقۇندا ئىكەنلىكى مەلۇم بولغان ئىدى. مۇخبىرىمىزنىڭ بۇ ھەقتىكى ئېنىقلاشلىرى داۋامىدا، رادىيومىز ئۇيغۇر بۆلۈمىنىڭ تەھرىرى ئەسەت سۇلايماننىڭ ئاكىسى – قۇمۇل شەھەر تەڭرىتاغ ئوقۇتۇش رايونىنىڭ مۇدىرى ئەھەت سۇلايماننىڭ 2018-يىلىدىن بۇيان تۇتقۇندا ئىكەنلىكى بۈگۈن دەلىللەندى.

خىتاي دائىرىلىرى ئۇيغۇر ئېلىدىكى لاگېرلارنىڭ2019 ‏-يىلىنىڭ ئاخىرى تاقالغانلىقىنى ئېلان قىلغان بولسىمۇ، چەت ئەلدىكى نەچچە ئونمىڭلىغان ئۇيغۇر مۇھاجىرلىرى ئىچىدە ئۇرۇق-تۇققانلىرى بىلەن كۆرۈشۈش ئىمكانىغا ئېرىشكەنلەر بارماق بىلەن سانىغۇدەك دەرىجىدە ئاز ساندىدۇر. بىز ھەققىقىي ئەھۋالنى ئايدىڭلاشتۇرۇش ئۈچۈن ئۇيغۇر ئېلىغا قارىتا ئېلىپ بارغان تېلېفون زىيارەتلىرىمىز داۋامىدا، رادىيومىز مۇخبىرلىرىنىڭ ئائىلە تاۋابىئاتلىرى ھەققىدىمۇ ئېنىقلاش ئېلىپ باردۇق.

تەپسىلاتى...

خىتاينىڭ يېقىنقى يىللاردا بىگۇناھ ئۇيغۇرلارنى قارىلاپ قاماققا ھۆكۈم قىلىشى ئېغىرلاپ كەتكەن

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

«كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش» تورىنىڭ 24-فېۋرال ئېلان قىلغان خەۋىرىدە كۆرسىتىلىشچە، يېقىنقى يىللاردىن بېرى خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇرلارغا ھەر خىل جىنايى بەتناملارنى چاپلاپ، ئۇلارنى ئۇزۇن مۇددەتلىك كېسىۋېتىش قىلمىشى ئېغىرلاپ كەتكەن. 2016-يىلنىڭ ئاخىرىدىن خىتاي ھۆكۈمىتى «تېررورلۇققا قاتتىق زەربە بېرىش» ھەرىكىتىنى باشلىغاندىن بېرى، خىتاي جىنايى ئىشلار سوتى 250 مىڭ ئادەمگە گۇناھ ئارتىپ، ھۆكۈم ئېلان قىلغان.

گەرچە خىتاينىڭ سوت ۋە ھۆكۈم ئېلان قىلىش ئىشلىرى ئىنتايىن مەخپىي ئېلىپ بېرىلسىمۇ، بۇ ھەقتىكى ئۇچۇرلارنى قاتتىق قامال قىلسىمۇ، كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزەتكۈچىلەر 60 قا يېقىن دېلونى تەھلىل قىلىش ئارقىلىق كۆپلىگەن كىشىلەرنىڭ ھېچقانداق جىنايەت ئۆتكۈزمىگەن ئەھۋالدىمۇ جىنايەت سادىر قىلدى دەپ ھۆكۈم قىلىنىپ، تۈرمىگە تاشلانغانلىقىنى جەزملەشتۈرگەن. ئۇلارنىڭ بىلدۈرۈشىچە، بۇ كىشىلەر ئەمەلىيەتتە ئۆز تۇرمۇشى ۋە ئېتىقادى بىلەن ياشاپ كېلىۋاتقان ئادەتتىكى كىشىلەر ئىكەن.

خەۋەردە بىلدۈرۈلۈشىچە، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئىستاتستىكىلىق مەلۇماتلىرىغا قارىغاندا، 2017-يىل خىتاي سوتى 99 مىڭ 326 ئادەمگە ھۆكۈم ئېلان قىلغان بولسا، 2018-يىلغا كەلگەندە 133 مىڭ 198 ئادەمگە ھۆكۈم ئېلان قىلغان. 2019-يىلدىكى ساننى تېخى ئېلان قىلمىغان. ئەمما كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزەتكۈچىلەر 2019-يىل 8000 ئادەمنىڭ تۇتقۇن قىلىنغانلىقىنى خاتىرىلىگەن بولۇپ، ھۆكۈم قىلىنغۇچىلارنىڭ سانى ئۆتكەن ئىككى يىلنىڭ ئوتتۇرىچە سەۋىيەسىگە تەڭ بولۇشى مۇمكىن ئىكەن.

كۆزەتكۈچىلەرنىڭ قارىشىچە، خىتاينىڭ «تېررورلۇققا ۋە ئەسەبىيلىككە قاتتىق زەربە بېرىش ھەرىكىتى» ئەمەلىيەتتە خىتاينىڭ ساقچى ئىدارىسى، تەپتىش مەھكىمىسى، سوت مەھكىمىسى قاتارلىق ھۆكۈمەت ئاپپاراتلىرى ئۇيغۇرلارغا ئېلىپ بارغان دۆلەت تېرورلۇقى بولۇپ، «خالىغانچە تۇتۇش، خالىغانچە كېسىش، خالىغانچە ئۆلتۈرۈش» ئۇنىڭ روشەن ئالاھىدىلىكى ئىكەن. ئۆزىنىڭ مىللىي كىملىكى ۋە دىنىي ئېتىقادى بىلەن ياشاۋاتقان ئۇيغۇرلارنىڭ كۆپىنچىسى بۇ زىيانكەشلىكتىن ئامان قالمىغان.

تەپسىلاتى...

مىسىردىن قايتقان ئوقۇغۇچى باقىھاجى خېلىلنىڭ كۈنەس قارا بۇغرا تۈرمىسىدە ئىكەنلىكى دەلىللەندى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

مىسىردا ئوقۇپ قايتقان ۋە كېسىلىپ كەتكەن بىر قىسىم ئوقۇغۇچىلار. 2016-يىلى، قاھىرە.

ئاشكارىلىنىشىچە، نۆۋەتتە كۈنەس ناھىيەسىنىڭ قارا بۇغرا تۈرمىسىدە جازا مۇددىتىنى ئۆتەۋاتقان 26 ياشلىق باقىھاجى ئابدۇخېلىل، تېخى تۆت يىلنىڭ ئالدىدا مىسىرنىڭ ئەزھەر ئونىۋېرسىتېتىدا ئوقۇغۇچى ئىدى. مەلۇم بولۇشىچە، ئۇ مىسىردا ئوقۇشتىن ئىبارەت ئاتالمىش «جىنايىتى» ۋە يۇرتى ئاتۇشتىكى دائىرىلەرنىڭ قايتىپ كېلىش ھەققىدىكى بۇيرۇقىغا ئىتائەت قىلغانلىقىدەك «ئىتائەتمەنلىكى» سەۋەبىدىن مەزكۇر جازاغا مۇپتىلا بولغان.

2016‏-يىلى خىتاي دائىرىلىرى ئالداش ۋە تەھدىت سېلىش، 2017 ‏-يىلىغا كەلگەندە بولسا كۈچ ئىشلىتىش ئارقىلىق مىسىردا ئوقۇۋاتقان 5 مىڭدىن ئارتۇق ئۇيغۇر ئوقۇغۇچىنىڭ كۆپىنچىسىنى قايتۇرۇپ ئەكەتكەن ئىدى. قايتۇرۇلۇپ كەتكەنلەرنىڭ ئاساسەن دېگۈدەك كېسىلىپ كەتكەنلىكى ھەققىدە جەمئىيەتتە ئۇچۇرلار كۆپ بولسىمۇ، كىملەرنىڭ قانچىلىك كېسىلگەنلىكى ۋە قەيەرلەردە جازا مۇددىتىنى ئۆتەۋاتقانلىقى ئايدىڭ ئەمەس ئىدى. ئىلگىرى بىر مەھەل مىسىردا ياشىغان، نۆۋەتتە تۈركىيەدە ياشاۋاتقان مۇستەقىل تەتقىقاتچى ئابدۇرىشىت نىياز ئەپەندى يېقىندا ۋەتەندىكى ئالاقىدار قاناللىرى ئارقىلىق ئەينى چاغدا مىسىردا ئۆزى كۆرگەن ۋە بىلگەن ئوقۇغىچلاردىن ئابدۇغاپپار، باقىھاجى خېلىل، مەمەتجان ئابدۇشۈكۈر، ئادىلجان ئەركىن، ئابدۇسالام ۋەلى، ئېلىجان قارى قاتارلىق 6 نەپەر ياشنىڭ 7 يىللىقتىن 12 يىللىققا قەدەر كېسىلگەنلىكى ھەققىدە ئۇچۇر ئالغان. ئۇ ئالغان ئۇچۇرلار ئارىسىدا 26 ياشلىق باقىھاجى خېلىلنىڭ 9 يىللىق كېسىلگەنلىكى ۋە كۈنەستىكى قارا بۇغرا تۈرمىسىدە ئىكەنلىكى قەيت قىلىنغان. بىز بۇ ئۇچۇرنىڭ توغرىلىقىنى ئايدىڭلاشتۇرۇش ئۈچۈن، باقىھاجىنىڭ يۇرتى ئاتۇشتىكى ئالاقىدار ئىدارە ئورگانلارغا تېلېفون قىلدۇق.

تەپسىلاتى...