خەلقئارا تاراتقۇلار: «خىتاينىڭ سىياسەتلىرى خۇددى خوڭكوڭغا ئوخشاشلا ئۇيغۇر دىيارىنىڭمۇ مۇستەقىللىق ئارزۇسىنى كۈچەيتىدۇ»

ئەركىن ئاسىيا خەۋىرى
2018 – يىلى  15-ئ‍ۆكتەبىر

خىتاي ھۆكۈمىتى ئۇيغۇر ئېلىدا يۈرگۈزۈۋاتقان قاتتىق قوللۇق باستۇرۇشلىرىنى «دىنى ئەسەبىيلىككە، تېررورلۇققا قارشى كۈرەش» دەپ تەشۋىق قىلىۋاتقان بولسىمۇ، ئەمەلىيەتنىڭ ئۇنداق ئەمەسلىكى خەلقئارا ئاخباراتلاردا كۆپلەپ مۇلاھىزە قىلىنماقتا.

11-ئۆكتەبىر ئامېرىكىنىڭ نوپۇزلۇق ئاخبارات ئورگانلىرىدىن «CNN تېلېۋىزىيەسى» دە ئېلان قىلىنغان «خىتاينىڭ شىنجاڭدىكى ئۇزۇن يىللىق ئەنسىزلىك كېسىلى» ماۋزۇلۇق خەۋەر ماقالىسى ئەنە شۇلارنىڭ بىرى. خەۋەردە 1 مىليون 600 مىڭ كۋادرات كىلومېتىر يەر كۆلىمىگە ئىگە بولغان ئۇيغۇر دىيارىنى تېخى 1949-يىلىدىن باشلاپ ئىدارە قىلىپ كېلىۋاتقان خىتاي كومپارتىيەسىنىڭ ھەر ۋاقىت بۇ زېمىندىن ئايرىلىپ قېلىشتىن ئىبارەت ئەنسىزچىلىك ئىچىدە تۇرۇپ كەلگەنلىكى ۋە رايوندا يۈرگۈزۈلۈۋاتقان قاتتىق قوللۇق سىياسەتلەرگىمۇ مانا مۇشۇ خىل ئەنسىزلىك كېسىلىنىڭ سەۋەب بولغانلىقى بايان قىلىنغان. ماقالىدە ئۇيغۇرلار 20-ئەسىردە قۇرغان ئىككى قېتىملىق شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيەتلىرىمۇ تىلغا ئېلىپ ئۆتۈلگەن.

خەۋەر ئاپتورى جەيمىس گىرىففىس 2009-يىلىدىكى ئۈرۈمچى ۋەقەسى ۋە باشقا ۋەقەلەرنىڭ ئالاھىدىلىكلىرىنى سېلىشتۇرۇش ئارقىلىق «خىتاي ھۆكۈمىتى گەرچە ئىسلامىي تېررورلۇقىنى ئاساسلىق كۈرەش نىشانى دەپ كۆرسەتسىمۇ، ئەمما يېقىنقى يىللاردا رايوندا يۈز بەرگەن زور ۋەقەلەرنىڭ دىن بىلەن ھېچقانداق ئالاقىسى يوق» دەپ يازغان.

ئۇنىڭ قارىشىچە، خىتاي ھۆكۈمىتى ئىقتىسادىي تەرەققىيات جەھەتتىن خىتاينىڭ باشقا ئۆلكىلىرىگە قارىغاندا ئارقىدا قالدۇرۇلغان بۇ رايوندا ئۇيغۇرلار ۋە باشقا مىللەتلەر خىزمەتكە ئورۇنلىشىش ۋە مائارىپ قاتارلىقلاردا مىللىي كەمسىتىلىشكە ئۇچراپ كەلگەن. رايوندىكى دۆلەت ئورگانلىرى ۋە كارخانىلىرىدىمۇ چىرىكلىك ئىنتايىن ئېغىرلاشقان. بىراق خىتاي ھۆكۈمىتى ئۇيغۇرلارنىڭ مۇشۇ ئەھۋاللارنى تەنقىد قىلىشىنىمۇ «مۇستەقىللىقنى تەرغىب قىلغانلىق» ياكى «دۆلەت ھاكىمىيىتىنى يوققا چىقىرىشقا ئۇرۇنغانلىق» دەپ گۇمانلىنىپ، زەربە بېرىشنى ئۈزلۈكسىز كۈچەيتىپ ماڭغان.

ئاپتور خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ «ئەسەبىي تېررورچىلارغا زەربە بېرىش» نامى بىلەن ئۇيغۇر ئېلىدا مۇتلەق نازارەتنى ئىشقا ئاشۇرۇپ، بىر مىليوندىن ئوشۇق ئۇيغۇرنى لاگېرغا قامىغانلىقىنى، ھازىر بۇنىڭ ئامېرىكا ھۆكۈمىتى ۋە خەلقئارا جامائەتنىڭ كۈچلۈك تەنقىدىگە ئۇچراۋاتقانلىقىنى تەكىتلىگەن. ئۇ خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ خوڭكوڭدا يۈرگۈزگەن سىياسەتلىرى خوڭكوڭدا مۇستەقىللىق ئارزۇسىنى كۈچەيتىۋەتكىنىدەك، ئۇيغۇر ئېلىدىمۇ ئۆز قولى بىلەن ئۆزىگە ئىش تېرىغانلىقىنى ئىپادە قىلغان.

تەپسىلاتى...

خەلقئارا كەچۈرۈم تەشكىلاتى خىتاي ھۆكۈمىتىنى ئۇيغۇرلارغا قاراتقان كەڭ كۆلەملىك تۇتقۇن ھەرىكىتىنى ئاياغلاشتۇرۇشقا چاقىردى

ئەركىن ئاسىيا خەۋىرى
2018 – يىلى  31-ئاۋغۇست

بۈگۈن، يەنى 30-ئاۋغۇست كۈنى، خەلقئارا كەچۈرۈم تەشكىلاتى بايانات ئېلان قىلىپ، خىتاي ھۆكۈمىتىنى ئۇيغۇرلارغا قاراتقان كەڭ كۆلەملىك تۇتقۇن ھەرىكىتىنى ئاياغلاشتۇرۇشقا چاقىردى.

مەزكۇر باياناتتا ب د ت ئىرقىي ئايرىمىچىلىققا قارشى تۇرۇش كومىتېتى خىتاي ھەققىدە ئېلان قىلغان خۇلاسە دوكلاتى تىلغا ئېلىنىپ، «خىتاي ھۆكۈمىتى ئەمدى يۈز بېرىۋاتقان ئېغىر كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكىنى ئىنكار قىلىشنىڭ ئورنىغا ئۇنى ئۆزگەرتىشى كېرەك» دېيىلگەن.

30-ئاۋغۇست كۈنى ب د ت نىڭ كىشىلىك ھوقۇق مۇتەخەسسىسلىرى خىتاينىڭ ئىرقىي ئايرىمىچىلىق ۋەزىيىتىگە قاراپ چىقىش يىغىنىنىڭ خۇلاسىسىنى ئېلان قىلىپ، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئاتالمىش «تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش»، «ئاشقۇنلۇقنى تۈگىتىش» دېگەن ناملاردا بىر مىليوندىن ئارتۇق ئۇيغۇرنى «يېپىق تەربىيە» لاگېرلىرىغا ۋاقىت چېكى يوق قامىۋالغانلىقىنى بىلدۈرگەن ئىدى.

خەلقئارا كەچۈرۈم تەشكىلاتى ئۆز باياناتىدا مەزكۇر تەشكىلاتنىڭ شەرقىي ئاسىيا ئىشلىرىغا مەسئۇل مۇئاۋىن دىرېكتورى لىسا تاسسى خانىمنىڭ سۆزىگە ئورۇن بەرگەن بولۇپ، لىسا خانىم سۆزىدە «ب د ت ئىرقىي ئايرىمىچىلىققا قارشى تۇرۇش كومىتېتىنىڭ خۇلاسە دوكلاتى خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ شىنجاڭ رايونىدا ئۇيغۇرلار ۋە باشقا ئاز سانلىق مىللەتلەرگە قارىتا سىستېمىلىق تەقىب ۋە كەڭ كۆلەملىك تۇتقۇن قىلىش ھەرىكىتى يۈرگۈزۈپ كەلگەنلىكىنى يورۇتۇپ بەردى،» دېگەن.

لىسا خانىم سۆزىدە خەلقئارا جامائەتكە چاقىرىق قىلىپ، خىتاي ھۆكۈمىتىنى ئۇيغۇرلار ۋە تىبەتلەرگە قاراتقان بېسىم سىياسەتلىرى ئۈچۈن جاۋابكارلىققا تارتىشقا چاقىرغان.

تەپسىلاتى...

بىرلەشمە ئاگېنتلىق: «ئۇيغۇرلارغا ئوخشاش، تىبەتلىك ئوقۇغۇچىلارمۇ دىنىي پائالىيەتتىن چەكلەندى»

ئەركىن ئاسىيا خەۋىرى
2018 – يىلى  25-ئىيۇل

ئامېرىكىنىڭ بىرلەشمە ئاخبارات ئاگېنتلىقى بۈگۈن خۇددى ئۇيغۇرلارغا قارىتا يۈز بېرىۋاتقانغا ئوخشاشلا تىبەتلىك ئوقۇغۇچىلارنىڭمۇ تەتىل مەزگىلىدە دىنىي پائالىيەتلەردىن چەكلىنىۋاتقانلىقىنى خەۋەر قىلدى. خەۋەردە دېيىلىشىچە، لاسا تولۇقسىز ئوتتۇرا مەكتىپىدىكى تىبەت ئوقۇغۇچىلار تەتىل مەزگىلىدە دىنىي پائالىيەتلەرگە قاتناشماسلىق ھەققىدە ۋەدىنامىگە قول قويغان. بۇ ئەھۋالنى مەزكۇر مەكتەپنىڭ سىياسىي ئىشلار بۆلۈمىنىڭ مەسئۇلى ئاشكارىلىغان. خەۋەردە يەنە دېيىلىشىچە، لاسادىكى ئاساسلىق بۇتخانىلاردىكى راھىپلار سىياسىي تەربىيە ئۈچۈن بۇتخانىدىن ئېلىپ كېتىلگەن؛ خەۋەردە دائىرىلەرنىڭ بۇ قىلمىشى تىبەتتە ياش-ئۆسمۈرلەر بىلەن چوڭلار ئارىسىدىكى مەدەنىيەت باغلىنىشىنى ئۈزۈۋېتىش ئىكەنلىكى ئەسكەرتىلگەن.

خەۋەردە يەنە بۇ خىل مەدەنىيەت بۇزغۇنچىلىقىنىڭ يېقىنقى مەزگىللەردە ئۇيغۇر رايونىدىكى مۇسۇلمانلارغا ۋە خىتاينىڭ شەرقتىكى ئۆلكىلىرىدىكى خرىستىئانلارغا قارىتامۇ شىددەتلىك ھالدا ئېلىپ بېرىلىۋاتقانلىقى تەكىتلەنگەن.

تەپسىلاتى...

خەلقئارا كەچۈرۈم تەشكىلاتى خىتاينىڭ «بىخەتەرلىك» نامىدا كىشىلىك ھوقۇقنى دەپسەندە قىلىۋاتقانلىقىنى ئەيىبلىدى

ئەركىن ئاسىيا خەۋىرى
2018 – يىلى  3-ئىيۇن

خەلقئارا كەچۈرۈم تەشكىلاتى بۈگۈن مەخسۇس دوكلات ئېلان قىلىپ، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ يىللاردىن بۇيان ئۆزلىرىنىڭ باستۇرۇش ھەرىكەتلىرىنى «دۆلەت بىخەتەرلىكى» دېگەن نامدا يوللۇق قىلىپ كۆرسىتىشكە ئۇرۇنۇۋاتقانلىقىنى ئەيىبلىدى.

دوكلاتتا كۆرسىتىلىشىچە، خىتاي كىشىلىك ھوقۇقنى قوغداشقا مۇناسىۋەتلىك بىر قاتار خەلقئارالىق ئەھدىنامىلەرگە قول قويغان بولۇپ، بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى (ب د ت) نىڭ كىشىلىك ھوقۇق خىزمىتىگە ئاكتىپ ماسلىشىدىغانلىقى ھەققىدە ۋەدە بەرگەن. ئەمما خىتاي ئىزچىل ھالدا «دۆلەت بىخەتەرلىكىنى قوغداش يولىدىكى زۆرۈر تەدبىرلەرنى ئىجرا قىلىۋاتىمىز،» دېگەن باھانىدە پۇقرالارنى پاراكەندە قىلىش، خالىغانچە قولغا ئېلىش، تەھدىت سېلىش، تۈرمىگە قاماش، ناھەق سوتلاش، ئاز سانلىق مىللەتلەرگە قارىتا كەمسىتىش خاراكتېرىدىكى سىياسەتلەرنى كۆپلەپ ئىجرا قىلىش قاتارلىق ۋاسىتىلەر ئارقىلىق كىشىلىك ھوقۇقنى ئېغىر دەرىجىدە دەپسەندە قىلىپ كەلمەكتە ئىكەن.

تەپسىلاتى...

ئاتاقلىق ئامېرىكا خىتايشۇناسى خىتايغا تاقابىل تۇرۇش زۆرۈرلۈكىنى تەكىتلىدى

ئەركىن ئاسىيا خەۋىرى
2018 – يىلى  10-ماي

ئامېرىكىدىكى تونۇلغان خىتاي ئىشلىرى تەتقىقاتچىسى ئېلىزابېت ئېكونومىي خانىم «تاشقى ئىشلار» ژۇرنىلى تور بېتىدە خىتاي دۆلەت رەئىسى شى جىنپىڭ ۋە ئۇنىڭ مەزگىلىدىكى خىتاي ئىنتايىن تەپسىلىي چۈشەندۈرۈلگەن بىر زور كۆلەملىك ماقالە ئېلان قىلدى. ئۇ ماقالىسىگە «خىتاينىڭ يېڭى ئىنقىلابى – شى جىنپىڭ خانىدانلىقى» دەپ ماۋزۇ قويغان. ئۇ ماقالىسىنىڭ باش قىسمىدا ئالدى بىلەن شى جىنپىڭ مەزگىلىدە يۈز بەرگەن ئۆزگىرىشلەر ھەققىدە توختالغان.

تەپسىلاتى...

قۇرئاننىڭ ئاۋاز ھۆججىتى «ئۈچىنچى دەرىجىلىك تېررورلۇق بويۇمى» دەپ بېكىتىلگەن

تۈركىستان ۋاقتى خەۋىرى
2017 – يىلى 24– نۇيابىر

خىتاينىڭ شىئەن شەھەرلىك ج خ ئىدارىسى بىر تۇڭگانغا توردا قۇرئان كەرىمنىڭ ئاۋاز ھۆججىتىنى يوللىغانلىقى ئۈچۈن ئون كۈنلۈك تۇتۇپ تۇرۇش جازاسى بەرگەن. تۆۋەندىكىسى جازالاش قارارنامىسىنىڭ  تەرجىمىسى ۋە خىتايچە نۇسخىسى.

شىئەن شەھەرلىك ج خ ئىدارىسى چاڭئەن شۆبە ئىدارىسى

مەمۇرىي جازالاش قارارنامىسى

قانۇنغا خىلاپلىق قىلغۇچى ما چېڭسەي، ئەر، 1994-يىلى 12- ئاينىڭ 20- كۈنى توغۇلغان، نوپۇسى تۇرۇشلۇق يەر: چىڭخەي ئۆلكىسى خەيدوڭ ۋىلايىتى، خۇالوڭ خۇيزۇر ئاپتونوم ناھىيەسى

تەكشۈرۈپ ئېنىقلىنىشىچە: 2017- يىلى 11- ئاينىڭ 8- كۈنى، ساقچىخانىمىز چاڭئەن شۆبە ئىدارىسى تور بىخەتەرلىك ئەترىتىنىڭ ئۇقتۇرۇشىنى تاپشۇرۇپ ئالدۇق، بىر تورداش كۇەييا يۇمشاق دېتالى ئارقىلىق قۇرئاننىڭ MP3 ھۆججىتىدىن 11 نى ھەمبەھىرلىگەن، بۇ ھۆججەتلەر ج خ مىنىستىرلىقى تەرىپىدىن ئۈچىنچى دەرىجىلىك زوراۋانلىق، تېررورلۇق ئۈن – سىن بويۇملىرى دەپ بېكىتىلگەن، مەزكۇر تورداشنىڭ توردىكى كەڭ بەلۋاغلىق ھېسابىنىڭ ئادرېسى تەۋەلىكىمىزدىكى كاڭمۇ كەنتىدە ئىكەن. ساقچىخانىمىز ساقچىلىرى شىئەن چەتئەل تىللىرى ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ غەربىي دەرۋازىسىدىكى بىر لەنجۇ لەغمەنخانىسىدىن گۇماندار ما چېڭسەينى قولغا چۈشۈردى. تەكشۈرۈش ئارقىلىق، ما چېڭسەي ئۆزىنىڭ زوراۋانلىق، تېررورلۇق ئۈن – سىنلىرىنى قانۇنسىز ساقلىغانلىق جىنايى قىلمىشىنى ئەينەن ئىقرار قىلدى.

تەپسىلاتى...

بېيجىڭدىكى «ئىسلام كىتابخانىسى» كىتابخانىسى پېچەتلەندى

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 10– ئۆكتەبىر

يېقىندا رادىئومىزغا كەلگەن ئىنكاستا بېيجىڭنىڭ خەيديەن رايونىدىكى ئىسلام مەزمۇنىدىكى كىتابلار ۋە گېزىت-ژۇرناللارنى ساتىدىغان «ئىسلام كىتابخانىسى» دەپ ئاتالغان بىر كىتابخانىنى ساقچىلارنىڭ پېچەتلىۋەتكەنلىكى بىلدۈرۈلگەن ئىدى.

مۇخبىرىمىزنىڭ ئەھۋال ئىگىلىشى جەريانىدا مەزكۇر كىتابخانىنىڭ ئىگىسى ما يىڭلوڭنى ئۇيغۇرلار دىيارىدىن كەلگەن ساقچىلارنىڭ «تېررورلۇق مەسىلىسى» تۈپەيلىدىن ئۈرۈمچىگە ئېلىپ كەتكەنلىكى، ھازىرغىچە ئىز-دېرىكى يوقلۇقى مەلۇم بولدى.

تەپسىلاتى...

خىتاينىڭ ب د ت ئارقىلىق ئۆكتىچى زاتلارنى چەكلىمەكچى بولۇشى تەنقىدكە ئۇچرىدى

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 6– سىنتەبىر

«ئىنسان ھەقلىرىنى كۆزىتىش تەشكىلاتى» بۈگۈن «خەلقئارا تەشەببۇسنىڭ بەدەللىرى» سەرلەۋھىلىك زور ھەجىملىك دوكلات ئېلان قىلىپ، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ھەر خىل يوللار ئارقىلىق بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى (ب د ت) نىڭ ئىنسان ھەقلىرىنى يۈكسەلدۈرۈش رولىنى ئاجىزلىتىشقا ئۇرۇنۇۋاتقانلىقىنى ئەيىبلىدى.

مەزكۇر تەشكىلاتنىڭ تور بېتىدە 5-سېنتەبىر ئېلان قىلىنغان دوكلاتتا تەشكىلاتنىڭ رەئىسى كېننېس روس «خىتاي ھۆكۈمىتى ھەرقاچان خىتاي ھەققىدىكى تەنقىدنى قوپاللىق بىلەن جىمىقتۇرۇش مەقسىتىدە ب د ت نىڭ ئىنسان ھەقلىرى خىزمىتىگە ئىشتىراك قىلىپ كەلمەكتە» دەپ ئالاھىدە كۆرسەتكەن. شۇنىڭ بىلەن بىرگە خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ب د ت خەۋپسىزلىك كېڭىشىنىڭ ئەزاسى تۇرۇقلۇق ئۆز تەۋەسىدىكى پۇقراۋى جەمئىيەتتە ب د ت نىڭ ھەق ۋە ھوقۇق سىستېمىسىغا خىلاپ قىلمىشلارنى كۆپلەپ سادىر قىلىشتا «ئۈلگە» بولۇۋاتقانلىقىنى تەنقىدلىگەن.

تەپسىلاتى...

خەلقئارا ئىلىم ساھەسىدە خىتاينىڭ قارا قولى: كامبرىج ئۇنىۋېرسىتېتى نەشرىياتى 300 دىن ئارتۇق «سەزگۈر» ماقالىنى ئۆچۈرۈۋەتتى

تۈركىستان ۋاقتى
2017 – يىلى 24– ئاۋغۇست

كامبرىج ئۇنىۋېرسىتېتى نەشرىياتى: خىتاينىڭ تەلىپىگە ئاساسەن 300 دىن ئارتۇق «سەزگۈر» ماقالىنى ئۆچۈرىۋەتتۇق

كامبرىج ئۇنىۋېرسىتېتى نەشرىياتى 18- ئاۋغۇست جۈمە كۈنى بايانات ئېلان قىلىپ، خىتاي دۆلەتلىك رادىئو – تېلېۋىزىيە باش ئىدارىسىنىڭ تەلىپىگە ئاساسەن، ئۆز قارمىقىدىكى «خىتاي پەسىللىك ژورنىلى»دىن 300 دىن ئارتۇق «سەزگۈر تېمېلار»غا چېتىشلىق ئىلمىي ماقالىنى ئۆچۈرىۋەتكەنلىكىنى بىلدۈردى.

ئىگىلىنىشىچە، كامبرىج ئۇنىۋېرسىتېتى نەشرىياتى بېيجىڭنىڭ بېسىمىغا ئۇچرىغاندىن كېيىن، ئۆزىنىڭ تور بېتىدىكى نەچچە يۈز ماقالىنى قامال قىلىپ، خىتاي ئابونىتلارنىڭ «خىتاي پەسىللىك ژورنىلى»(The China Quarterly)دا ئېلان قىلىنغان بىر قىسىم ماقالە ۋە ئوبزورلارنى كۆرەلمەيدىغان قىلىپ قويغان.

تەپسىلاتى...

ئىنتېرپول كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتلىرىنىڭ تەنقىد نىشانىغا ئايلىنىپ قالدى

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 22– ئاۋغۇست

ئىتالىيە ساقچىلىرىنىڭ بۇ يىل 26‏-ئىيۇل كۈنى دولقۇن ئەيسانى سوراق قىلىپ، ئۇنىڭ ئىتالىيە كېڭەش پالاتاسىغا كىرىشىنى توسۇشى، ئارقىدىنلا شەنبە كۈنى ئىسپانىيە ساقچىلىرىنىڭ گېرمانىيە تەۋەلىكىدىكى بىر ئۆكتىچى تۈركنى تۇتقۇن قىلىشى، ئىنتېرپولنىڭ «قىزىل تاشلىق ئۇقتۇرۇشى» ھەققىدىكى مۇنازىرە، تەنقىدلەرنى تېخىمۇ كۈچەيتتى.

گېرمانىيە باش مىنىستىرى ئانجېلا مېركېل يەكشەنبە كۈنى ئىنتېرپولغا ئەزا بەزى دۆلەتلەرنى خەلقئارا ساقچى تەشكىلاتىنى سۇيىئىستېمال قىلىش بىلەن ئەيىبلىگەن. شۇ كۈنى گېرمانىيە كىشىلىك ھوقۇق ئورگىنى‏-خەتەر ئاستىدىكى خەلقلەر تەشكىلاتى بايانات ئېلان قىلىپ، ئىنتېرپولنى دەرھال ئىسلاھ قىلىشنى، ئۇنىڭ قىزىل تاشلىق ئۇقتۇرۇشنى داۋاملىق سۇيىئىستېمال قىلىشىغا خاتىمە بېرىشنى تەلەپ قىلغان. 

تەپسىلاتى...