«ۋايس خەۋەرلىرى» دە «ئۇلار بىزنى كېچىدە تۇتقۇن قىلىدۇ» ناملىق ھۆججەتلىك پروگرامما تارقىتىلدى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

HBO قانىلىغا قاراشلىق VICE NEWS (ۋايس خەۋەرلىر) » پروگراممىسىدا 29-ئىيۇن كۈنى «ئۇلار بىزنى كېچىدە تۇتقۇن قىلىدۇ—خىتايدىكى غايىب بولۇۋاتقان مۇسۇلمانلار» ناملىق ھۆججەتلىك پروگرامما تارقىتىلدى. مەزكۇر پروگراممىنىڭ يېرىم سائەتلىك تولۇق نۇسخىسى كېيىن يۇتۇب تورىغا قويۇلدى. پروگراممىنىڭ چۈشەندۈرۈلۈشىدە خىتايدىكى ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ داۋاملىق نازارەت ۋە زالىم سىياسەتلەر تۈپەيلى قاباھەتلىك دىستوپىيەنى باشتىن كەچۈرۈۋاتقانلىقى ۋە بىر مىليوندىن ئوشۇق كىشىنىڭ ھازىر بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى تەرىپىدىن «زور كۆلەملىك تۇتۇپ تۇرۇش لاگېرلىرى» دەپ ئاتىلىۋاتقان ئورۇنلاردا قاتتىق مەخپىي ھالدا تۇتۇپ تۇرۇلۇۋاتقانلىقى، نۇرغۇن بالىلارنىڭ ھۆكۈمەت تەرىپىدىن يېتىمخانىلارغا يىغىۋېلىنىپ، خىتاي مەدەنىيىتى بويىچە تەربىيەلىنىۋاتقانلىقىدىن ئىبارەت مەلۇماتلار بېرىلگەن.

«ۋايس خەۋەرلىرى» نىڭ مۇخبىرى ئىسابېللا يوڭمۇ پروگراممىنىڭ كىرىش قىسمىدا بۇ يەردە مۇخبىرلارنىڭ ھەرىكىتى قاتتىق چەكلەنگەنلىكتىن ساياھەتچى قىياپىتىدە بۇ رايونغا كەلگەنلىكىنى ۋە كۆرۈنۈشلەرنىڭ كۆپىنچىسىنىڭ مەخپىي تارتىلغانلىقىنى بايان قىلىدۇ. ئۇ ئۈرۈمچى دۆڭكۆۋرۈكتىكى «چوڭ بازار» دا ساياھەتچى قىياپىتىدە ئايلىنىۋاتقاندا كوچىلارنىڭ ھەممىلا يېرىدە ئوخشىمىغان تۈركۈمدىكى ساقچىلار ۋە قوراللىق ساقچىلارنىڭ توختىماي ئەتراپنى چارلاپ يۈرىدىغانلىقىنى، ئۇيغۇرلارنىڭ ھەتتا بىر دۇكانغا كىرىش ئۈچۈنمۇ چوقۇم تەكشۈرۈش پونكىتىدىن ئۆتىدىغانلىقىنى ۋە ھەممە كىشىنىڭ ئۆزىنى ئۇيغۇرغا ئوخشىتىپ قالغانلىقىنى بايان قىلىدۇ. ئۇ ئۆزى كىرگەن بىر كىچىك بىر سودا سارىيىنىڭ تورۇسىدا ھەر ئىككى مېتىردە بىردىن كامېرا بارلىقىنى، مۇشۇ كىچىككىنە سودا ساراي ئىچىدىلا 40 كامېرانى ساناپ چىققانلىقىنى بايان قىلىدۇ.

مۇخبىر ئىسابېللا يوڭ قەشقەرنى زىيارەت قىلىش ئۈچۈن ئۈرۈمچىدىن پويىز ئارقىلىق قەشقەرگە قاراپ يولغا چىقىدۇ. ئۇ سەپەر جەريانىدا قەشقەردە دېھقانچىلىق بىلەن شۇغۇللىنىدىغان بىر خىتاي موماي بىلەن پاراڭلىشىپ قالغان. مۇخبىر ئىسابېللا بۇ خىتاي موماي بىلەن ئۆتكەن ئىنتايىن مۇھىم بۇ سۆھبەتنى ئۆز ئەينى پروگراممىدا ئېلان قىلغان. بۇ ئىككىيلەن ئوتتۇرىدىكى دىيالوگ تۆۋەندىكىدەك جەريان قىلىدۇ:

مۇخبىر (م): سىزچە، بۇ ئۇيغۇرلار قانداق كىشىلەر؟

خىتاي موماي (خ): مەن بىر دېھقان. شۇڭا ئۇلار بىلەن ئانچە ئالاقەم يوق. مەن خىتايلار بىلەن تۇرىمەن.

م: مەن بۇ ئۇيغۇرلارنىڭ مەدەنىيىتىنىڭ يوق قىلىنغانلىقىنى ئاڭلىغان ئىدىم. شۇنداقمۇ؟

خ: شۇنداق. ئاز سانلىق مىللەتلەر خىتايلارغا ئوخشاش بولۇشى كېرەك. ھەممە نەرسە ھەتتا يەيدىغان تامىقىمىزمۇ ئوخشاش بولۇشى كېرەك.

م: نېمىشقا؟

خ: ئىتتىپاقلىق ئۈچۈن-دە، بىز «ئۈچتە بىرگە بولۇش» ئىمىز كېرەك. يەنى، بىرگە يېيىشىمىز، بىرگە ياشىشىمىز، بىرگە ئىشلىشىمىز كېرەك. ئۇلار ھە دېسە ئىش تېرىيدۇ. شۇڭا ھۆكۈمەت ئۇلارنى كونترول قىلىشى كېرەك.

م: نېمىشقا ئەمدى ؟

خ: چۈنكى ئۇلار شىنجاڭ دېگەن بىزنىڭ دۆلىتىمىز، نېمىلا قىلغۇمىز كەلسە شۇنى قىلىمىز، دەپ ئويلايدۇ.

م: ئاڭلىسامك نۇرغۇن ئۇيغۇرلار لاگېرغا قامىلىپتىغۇ؟

خ: ھە، سىز بۇنى ئاڭلاپتىكەنسىز-دە. ئۇنداقتا، سىز جىق نەرسە بىلىدىكەنسىز. مەن بۇ ھەقتە سىزگە چۈشەنچە بېرەلمەيمەن. دۆلەتنىڭ سىياسىتى ھەققىدە سۆز قىلىشقا بولمايدۇ.

م: ئۇنداقتا، سىز شۇ ئۇيغۇرلارنى ئويلىغىنىڭىزدا ئۇلارغا ئىچىڭىز ئاغرىمدۈ؟

خ: ياق، ئىچىم ئاغرىمايدۇ. نېمىشقا ئىچىم ئاغرىسۇن. ئۇلار دېگەن بەرىبىر بىز خىتايلارنىڭ كەينىدە قالغان تۇرسا.

ئارقىدىنلا مۇخبىر ئىسابېللا خانىم بىر ئۇيغۇر كىشىنىڭ ئۆزىگە ئېيتىپ بەرگەنلىرىنى بايان قىلىدۇ. بۇ ئۇيغۇر كىشى كىملىكىنى ئاشكارىلىماسلىق شەرتى بىلەن مۇخبىرغا نۇرغۇن ئۇيغۇرلارنىڭ تۇتقۇن قىلىنىپ كېسىۋېتىلگەنلىكىنى، «قايتا تەربىيەلەش» دەپ ئاتىلىۋاتقان ئورۇنلارنىڭ ئەمەلىيەتتە بىر تۈرمە ئىكەنلىكىنى، ھېچكىمنىڭ ئۇ يەرگە ئۆزى خالاپ بارمايدىغانلىقىنى ئېيتىپ بەرگەن.

مۇخبىر قەشقەرگە يېتىپ بارغاندىن كېيىن ئۇ يەردىمۇ قەدەمدە بىر ئۇچراپ تۇرىدىغان نازارەت كامېرالىرى ۋە تۈركۈملەپ چارلاش قىلىدىغان ساقچىلارنى كۆرگەن. ئۇ سۆزىدە كوچا-كويلاردىكى ئۇچرىغان ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆزلىرىگە گەپ قىلىش تۈگۈل، سالام بېرىشتىنمۇ ئۆزىنى ئەپ قاچقانلىقىنى، چۈنكى ئەتراپتا پايلاقچى بولۇش ئېھتىماللىقىدىن قورقىدىغانلىقىنى بايان قىلغان.

مۇخبىر ئەتراپتىكى ساقچىلارنىڭ دىققىتىنى قوزغاپ قويماسلىق ئۈچۈن خۇددى ئادەتتىكى ساياھەتچىلەردەك ھەرىكەت قىلغانلىقىنى ئېيتىدۇ. مۇخبىر ئىككى نەپەر خىتاي ياش بىلەن پاراڭلاشقان. ئارىدىكى بىر خىتاي ياش ئۆزىنىڭ قەشقەردە چوڭ بولغانلىقىنى، بۇ يەرنىڭ ئىنتايىن تىنچ ئىكەنلىكىنى، ھېچقانداق ۋەقە يۈز بېرىپ باقمىغانلىقىنى، ئۆزىنىڭ بۇ يەردە ياشىغانلىقىدىن تولىمۇ خۇشاللىقىنى ئېيتىدۇ. دەل شۇ ۋاقىتتا ئۇلارنىڭ سۆھبىتىنى ساقچىلار بۆلىۋېتىدۇ. ساقچىلار بۇ خىتايلارغا خالىغانچە چەتئەللىكلەر بىلەن سۆزلىشىشكە بولمايدىغانلىقىنى ئېيتىپ تەنبىھ بېرىدۇ. خىتاي ياشلىرى بولسا ساقچىلارغا ئۆزىنى ئاقلاپ «ئۇلار ساياھەتچىكەن. بىز پەقەت يۇرتىمىزنىڭ ياخشى تەشۋىقاتىنى قىلىۋاتقان ئىدۇق» دەيدۇ. بىراق شۇنداقتىمۇ ساقچى ناھايىتى قوپاللىق بىلەن ئۇلارنى ئاغزىنى يۇمۇشقا بۇيرۇيدۇ ۋە بۇ مۇخبىرلارنىڭ پاسپورتلىرىنى تەكشۈرۈشكە باشلايدۇ.

مۇخبىر ئېسابېللانىڭ بايان قىلىشىچە، ئۇلار شۇ كۈنى ئاران دېگەندە ساقچى باشلىقىنى ئۆزلىرىنىڭ مۇخبىر ئەمەس، پەقەت ئادەتتىكى ساياھەتچى ئىكەنلىكىگە ئىشەندۈرگەن ۋە كېچە 12 يېرىم بولاي دېگەندە ئاران ساقچىلاردىن قۇتۇلۇپ، ياتىقىغا كېتىۋاتقىنىدا تىمتاس كوچىلاردا بىر ھەرىكەتنى بايقىغان. يەنى ئۇلار بىر توپ ساقچىلارنىڭ 8 نەپەر ئۇيغۇر ياش بالىنى تۇتقۇن قىلىپ ئەپ ماڭغانلىقىغا شاھىت بولغان. مۇخبىر سۆزىدە «بۇ بىر توپ ساقچىلار 8 نەپەر ئۇيغۇر ياشنى تىمتاس كېچىدە ئېلىپ مېڭىۋاتىدۇ. بۇنى كۆرۈپ مېنىڭ بەدىنىم بەكلا شۈركۈنۈپ كەتتى،» دەيدۇ.

ئىسابېللا پروگراممىسىنىڭ بۇ قىسمىدا ئۆزىنىڭ قەشقەردىن بالدۇر ئايرىلىشقا مەجبۇر بولغانلىقىنى، چۈنكى دائىرىلەرنىڭ ئۆزلىرىنىڭ ساياھەتچىلىكىدىن گۇمانلىنىشقا باشلىغانلىقى ھەققىدە ئۇچۇر ئالغانلىقىنى بايان قىلىدۇ ۋە تۈركىيەدىكى ئۇيغۇرلار بىلەن ئۆتكۈزگەن سۆھبىتىگە كېلىدۇ.

ئېسابېللا خانىم تۈركىيەدە ئابدۇۋەلى ئايۇپ، گۈلباھار جېلىلوۋا، ئۆمېر بەكئالى قاتارلىق سابىق تۇتقۇنلارنى زىيارەت قىلغان ۋە شۇنداقلا يەنە يۇرتىدا قەپ قالغان قىزىنى خوتەندىكى بىر يېتىمخانىدا تارتىپ تورغا قويۇلغان كۆرۈنۈشتىن تونۇۋالغان چارىسىز ئانا قەلبىنۇر بىلەن كۆرۈشكەن. مۇخبىر قەلبىنۇر خانىمنىڭ قىزىنىڭ ئەھۋالىنى ئۇققاندىن كېيىن بۇ قىز ۋە شۇنداقلا تېخىمۇ كۆپ ئۇيغۇر بالىلىرى ھەققىدە ئۇچۇر ئىگىلەپ بېقىش ئۈچۈن ئىككىنچى قېتىم يەنى 2019-يىلى 5-ئايدا قايتا ئۇيغۇر ئېلىگە قاراپ يولغا چىققان.

بىراق ئۇنىڭ بايان قىلىشىچە، ئۇنىڭ بۇ نۆۋەتلىك زىيارىتى ئۇنىڭغا توختىماي ئەگىشىۋالغان بىخەتەرلىك خادىملىرى تۈپەيلى تېخىمۇ تەسكە توختىغان.

مۇخبىر ئىسابېللانىڭ بايان قىلىشىچە، خوتەن ۋىلايەتلىك ئىستاتېسكا ئىدارىسى تەرىپىدىن تارقىتىلغان بىر پارچە ئىستاتېسكىدىن قارىغاندا، خوتەندە 2011-يىلىدىن 2017-يىلىغىچە بولغان ئارىلىقتا، پەقەت شۇ 2017-يىلىنىڭ ئۆزىدىلا يەسلىلەرنىڭ سانى ئەسلىدىكى بار يەسلىدىن ئىككى ھەسسە ئۆرلىگەن ئىكەن. مۇخبىر بايانىدا «بۇ دەل خىتاي ھۆكۈمىتى ئۇيغۇرلارنى يېپىق تەربىيە لاگېرلىرىغا تۇتۇشنى باشلىغان ۋاقىتقا توغرا كېلىدۇ» دەيدۇ. مۇخبىر خوتەنگە بارىدىغان پويىزغا چىققىنىدا ئاللىقاچان ئۆزىگە ئەگىشىۋالغانلار بارلىقىنى بايقىغان.

ئۇ خوتەندە تاكسىغا چۈشۈپ مېھمانخانىسىغا قاراپ ماڭغىنىدا بىر تەكشۈرۈش پونكىتىغا كەلگەندە شوپۇر ئۇنىڭغا «بەلكىم بىزنى تەكشۈرۈشى مۇمكىن. چۈنكى سەن بەك ئۇيغۇرغا ئوخشايدىكەنسەن» دېگەن.

كېيىن ئۇلار بىر قاتار تەكشۈرۈشلەردىن ئۆتىدۇ.

خوتەندىكى بىر خىتاي تىجارەتچى مۇخبىر ئىسابېللاغا «خوتەندە ھازىر تىجارەت بەك ناچار. چۈنكى ۋەزىيەت بەكلا چىڭ. ھەممە ئادەم تۇتۇلۇپ كەتتى. تېررورچىلارنىمۇ تۇتتى، كىچىككىنە سەۋەنلىك ئۆتكۈزگەننىمۇ تۇتتى،» دەيدۇ.

ئۇ يەنە مۇخبىرغا لاگېرغا تۇتۇلغانلارنىڭ ئاساسەن ئۇيغۇر ئىكەنلىكىنى، تۇتۇلغانلارنىڭ بالىلىرىنىڭ ھالىدىن دۆلەتنىڭ خەۋەر ئېلىۋاتقانلىقىنى ئېيتىدۇ.

مۇخبىر ئېسابېللانىڭ بايان قىلىشىچە، ئۇ خوتەندىكى مۇشۇنداق يەسلىلەرنىڭ ئورنىنى خەرىتىدىن بېكىتىپ چىققاندىن كېيىن يەسلىلەرگە بارماقچى بولىدۇ. ئۇ خوتەندىكى مەھەللە-كويلاردىمۇ خۇددى ئۇيغۇر ئېلىنىڭ باشقا جايلىرىدىكىگە ئوخشاشلا تىمتاسلىققا چۆمگەن كوچىلارنى ۋە تاشلىنىپ قالغان، پېچەتلەنگەن ئۆيلەرنى كۆرگەن. رامزان مەزگىلى بولسىمۇ ئۆزى كۆرگەن 3 مەسچىتتە بىرەر قېتىممۇ ئەزان ئوقۇلمىغانلىقىنى بايان قىلىدۇ. مۇخبىر يەنە بۇ جەرياندا ئۆزىگە خوتەنگە كەلگەندىن بېرى ئەگىشىۋالغان بىر ئۇيغۇر پايلاقچىنىمۇ كامېرالارغا كۆرسىتىدۇ.

مۇخبىر سۆزىدە گەرچە دائىرىلەر بۇ ئورۇنلارنىڭ يەسلى ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرسىمۇ، ئۇ كۈن كەچ بولغۇچە بىرەرمۇ ئاتا-ئانىنىڭ ئۇ يەرگە كىرىپ بالىسىنى ئېلىپ ماڭغانلىقىنى كۆرمىگەنلىكىنى، يەسلى ئەتراپىنىڭمۇ پۈتۈنلەي قورشالغان ۋە ھېچكىمنىڭ كىرىشىگە رۇخسەت قىلىنمايدىغانلىقىنى ۋە بۇنىڭدىن قارىغاندا بۇلارنىڭ ھەرگىزمۇ نورمال يەسلى ئەمەسلىكىنى بايان قىلىدۇ.

مۇخبىر بىر قانچە كۈن جەريانىدا ئۇيغۇر مەھەللىلىرىنىڭ بىرىدە بىر ئۇيغۇر قىز بىلەن پاراڭلىشىپ قالغان، بىراق ئۇنىڭ بىخەتەرلىكى ئۈچۈن ئۇ قىزنىڭ يۈزىنى كۆرسەتمىگەن.

مۇخبىر ئۇ قىزغا «سىزنىڭ خىتايچىڭىز بەك ياخشىكەن،» دەيدۇ.

بۇنىڭ بىلەن بۇ كىچىك قىز «شۇنداق، مەن دەرستە بەك ياخشى. مەن سىنىپ باشلىقى» دەپ جاۋاب بېرىدۇ. مۇخبىر بۇ قىزدىن «ئاڭلىسام، ھازىر نۇرغۇن كىشى قايتا تەربىيەلىنىۋېتىپتۇ، شۇنداقمۇ؟» دەپ سورايدۇ. بۇ قىز «شۇنداق. مېنىڭ ئاچاممۇ قايتا تەربىيەدە. ئىككى يىل بولدى» دەيدۇ ۋە يەنە «مېنىڭ سىنىپىمدا 13 ساۋاقدىشىم مەكتەپتە يېتىپ قوپۇپ ئوقۇيدۇ. چۈنكى ئۇلارنىڭ ئاتا-ئانىسى قايتا تەربىيەگە كەتكەن.» دەيدۇ.

پروگراممىدا مۇخبىر خوتەندىكى ئەنە شۇنداق يېتىم بالىلار يىغىۋېلىنىدىغان يەسلى ئىچىدە نۇرغۇن بالىلار بارلىقىنى سۆزلەپ ئۆتكەندىن كېيىن «شىنجاڭدا خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ لاگېرلار ۋە مۇشۇنداق يېتىمخانىلار ئارقىلىق زور كۆلەملىك بىر ئۆزگەرتىپ ياساش لايىھەسىنى ئەمەلگە ئاشۇرۇۋاتقانلىقىدا شەك يوق. خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ مەقسىتى ئېنىق، ئۇ بولسىمۇ يېڭى بىر ئەۋلاد ئۇيغۇرلارنىڭ ئۇيغۇر بولۇپ يېتىشمەسلىكى، ئۇلارنى تاكى بىردىن-بىر كىملىكى خىتاي بولۇپ چىققۇچە، ئۆز يىلتىزىدىن، مەدەنىيىتىدىن ۋە ھەتتا ئائىلىسىدىن قومۇرۇپ تاشلاشتىن ئىبارەت. . .» دېگەنلەرنى بايان قىلىدۇ. مۇخبىر ئېسابىللانىڭ زىيارىتىنىڭ ئاخىرقى كۈنى خوتەندىكى بىر ئۇيغۇر باشلانغۇچ مەكتەپ باغچىسىدا ئۇيغۇر بالىلىرىنىڭ مەكتەپ مەيدانىدا ئوقۇتقۇچىلارغا ئەگىشىپ تۇرۇپ «مەن دۆلەتنىڭ پۈتۈنلۈكى ۋە مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقىنى قوغدايمەن. مەن دېگەن جۇڭگولۇق، مەن جۇڭگونى سۆيىمەن» دەپ توۋلاۋاتقان كۆرۈنۈشىنى كۆرسىتىدۇ ۋە «خىتاي ھۆكۈمىتى ئۇيغۇرلاردىن دەل مۇشۇنداق ئويلاشنى تەلەپ قىلماقتا،» دېگەن سۆزلىرى بىلەن پروگراممىنى ئاخىرلاشتۇرىدۇ.