خىتاي ھۆكۈمىتى ئىستانبۇلدىن چاقىرتىپ ئېلىپ كەتكەن بىر قىسىم ئۇيغۇرلارنىڭ قاماپ قويۇلغانلىقى ئاشكارا بولدى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

خىتاي دائىرىلىرى ئىستانبۇلدا ياشاۋاتقان بىر قىسىم ئۇيغۇرلارغا تېلېفون ئارقىلىق تەھدىت سېلىپ ئېلىپ كەتكەنلىكى، ئۇلار قايتىپ بارغاندا تۈرمىگە سولاپ قويغانلىقى ئاشكارا بولدى.

بۇلاردىن بىرى 22 ياشلىق ئابلىكىم مەمتىمىن بولۇپ، ئۇ خوتەن ۋىلايىتى لوپ ناھىيەسىنىڭ جىيا يېزا 4-كەنت 4-مەھەللىسىدىن ئىكەن. ئۇنىڭ بىر قولى مېيىپ بولۇپ، داۋالىنىش ئۈچۈن 2016-يىلى 2-ئايدا ئىستانبۇلغا كەلگەن ئىكەن. ئۇ ئىستانبۇلدا داۋالىنىش جەريانىدا خوتەندىكى ساقچىلار ئۇنىڭ دادىسىغا بېسىم قىلىپ ئوغلىنى قايتۇرۇپ كېلىشكە زورلىغان. ئابلىكىم مەمتىمىن قايتىپ بارغاندىن كېيىن دادىسى بىلەن ئىككىيلەننى تۇتۇپ تۈرمىگە قامىغانلىقى مەلۇم بولدى.

تەپسىلاتى...

ئامېرىكا تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقى: «خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارغا قىلىۋاتقىنى ‹تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش› كۈرىشى ئەمەس، بەلكى بىر يىرگىنچلىك باستۇرۇش»

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ئامېرىكا تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقىنىڭ خەلقئارا دىنىي ئەركىنلىككە مەسئۇل ئالاھىدە ئەلچىسى سام بروۋنبەك ۋە ئامېرىكا تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقى تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش بۆلۈمىگە مەسئۇل ئالاھىدە ئەلچى نەيسان سەيلس 22-ماي كۈنى «خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارغا قىلىۋاتقىنى ‹تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش› كۈرىشى ئەمەس، بەلكى بىر يىرگىنچلىك باستۇرۇش» سەرلەۋھىلىك بىرلەشمە ماقالىسىنى ئېلان قىلىپ، خىتاينىڭ «تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش» دېگەن خەلقئاراۋى ئاتالغۇنى سۇيىئىستېمال قىلىپ كەلگەنلىكىنى قاتتىق ئەيىبلىدى.

تەپسىلاتى...

ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق قۇرۇلۇشى: «تۇتقۇن قىلىنغان ۋە يوقالغانلار: ئۇيغۇر دىيارىدىكى زىيانكەشلىككە ئۇچراۋاتقان زىيالىيلار»

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ئۇيغۇر دىيارىدا مىليونلىغان ئۇيغۇرنىڭ جازا لاگېرلىرىغا سولانغانلىقى ئاللىقاچان خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ كۈچلۈك دىققىتىنى تارتقان بىر مەسىلىگە ئايلاندى.

شۇ تۇتقۇنلارنىڭ ئىچىدە ئالىي مەلۇماتلىق زىيالىيلارنىڭمۇ بارلىقى كىشىلەرنىڭ دىققەت-ئېتىبارىنى تېخىمۇ قوزغىماقتا. ئالىي مەلۇماتلىق زىيالىيلار بىر مىللەتنىڭ تەرەققىياتىدا، ئۇنىڭ خەلقئارادا پۇت تىرەپ تۇرالىشىدا ھەل قىلغۇچ رول ئوينايدىغان مۇھىم ئامىللارنىڭ بىرىدۇر. بىر مىللەتنىڭ سەرخىللىرى بولغان زىيالىيلار تۇتقۇن قىلىندى دېمەكلىك شۇ مىللەتنىڭ يېتەكچىلىرى ۋە سەركىلىرى قىرقىپ تاشلاندى دېمەكلىكتۇر.

تەپسىلاتى...

لاگېر شاھىتى گۈلزىرە ئاۋۇلقانقىزى: «ئىككى ھەپتىدە بىر قېتىم يىغلاشقا رۇخسەت قىلىدۇ»

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

لاگېر شاھىتى گۈلزىرە ئاۋۇلقانقىزىنىڭ ئاشكارىلىشىچە، ئۇ تۇرغان ئاياللار لاگېرىدا تۇتقۇنلار ياتاقتىن سىنىپقا ساقچىلارنىڭ نازارىتىدە يالاپ ئېلىپ چىقىلغان؛ كۈنىگە 14 سائەت «دەرس» ئۆتۈلگەن؛ بۇ 14 سائەت ئىچىدە پەقەت بىر ياكى ئىككى قېتىملا تەنەپپۇس ۋاقتى بېرىلگەن. ئۇلارنىڭ ياتاق ۋە سىنىپتا ئۆزئارا سۆزلىشىشى ۋە يىغلىشىنى قاتتىق چەكلىگەن دائىرىلەر، ئۇلارغا ئىككى ھەپتىدە بىر قېتىم ئىككى سائەتلىك يىغلاش ۋاقتى بەرگەن. تۇتقۇنلار بۇ يىغلاش سائىتىدىمۇ ساقچى ۋە ئوقۇتقۇچىلارنىڭ نازارىتى ئاستىدا بولغان.

تەپسىلاتى...

گېرمانىيە تاراتقۇلىرىدا جازا لاگېرلىرى مەسىلىسى يەنىلا قىزىق تېما بولماقتا

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

گېرمانىيەدىكى مەشھۇر ئاخبارات قاناللىرى جازا لاگېرلىرى مەسىلىسىنى داۋاملىق قىزىق تېما سۈپىتىدە تەشۋىق قىلماقتا.

2-ماي كۈنى كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش تەشكىلاتى خىتاينىڭ ئۇيغۇر دىيارىدىكى نازارەت سىستېمىسى توغرىسىدا «خىتاينىڭ زۇلۇم ھېسابلىرى» ناملىق 68 بەتلىك دوكلاتىنى ئېلان قىلغاندىن كېيىن، گېرمانىيە تاراتقۇلىرى بۇ ھەقتە بەس-بەستە ئۇچۇرلار تارقاتتى.

گېرمانىيەدىكى دۆلەتلىك 1-تېلېۋىزىيە قانىلى بولغان ARD «ساقچى ئەپ مىليونلىغان خىتايلىقلارنى نازارەت قىلماقتا» دەپ ئۇچۇر بەردى. «گېرمانىيە رادىيوسى» بولسا «مۇسۇلمانلارنى نازارەت قىلىشقا قارىتا ئېتىراز» ناملىق خەۋەر ئېلان قىلدى. داڭلىق تېلېۋىزىيە قاناللىرىدىن بىرى بولغان R T L «خىتاي مۇسۇلمانلارنى ساقچى ئەپ بىلەن نازارەت قىلماقتا» دەپ خەۋەر تارقاتتى. «قىززىق لىنىيە قانىلى» «كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش تەشكىلاتى بىر گەۋدىلەشكەن بىرلەشمە ئۇرۇش سۇپىسىنى ئاشكارىلىدى» دەپ يازدى. گېرمانىيە ئاۋازى رادىيوسى «خىتاينىڭ نازارەت سىستېمىسى پاش قىلىندى» دەپ بايان بەردى. «باسلېر گېزىتى» بولسا، «بۇ ئەپ ئىنسانلارنى تۇتقۇن قىلىدۇ» دەپ ماقالە ئېلان قىلدى. «Business Insider» قانىلى «غەلىتە جاسۇسلۇق ھەرىكىتى: خىتاي بىر ئەپ بىلەن ئۇيغۇرلارنى نازارەت قىلماقتا» دەپ مەلۇمات بەردى. بۇندىن باشقا شىۋېتسارىيەدە چىقىدىغان «يېڭى زۇرۈكلىكلەر گېزىتى» : «خىتاي ھاكىمىيىتى بىر ئەپ ئارقىلىق شىنجاڭدىكى ئىنسانلارنىڭ باسقان ھەربىر قەدەم ئىزىنى نازارەت قىلماقتا» دەپ مەخسۇس ماقالە يازدى. «T-Online» قانىلى بولسا «خىتاي ئۇيغۇرلارنى جازا لاگېرلىرىدا تۇتماقتا» دەپ ئۇچۇر تارقاتتى.

تەپسىلاتى...

ئۇيغۇرسوفتنىڭ قۇرغۇچىسى ئالىم ئەھەتنىڭ تۇتقۇن قىلىنغانلىقى ئىلگىرى سۈرۈلمەكتە

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

يېقىندىن بۇيان چەتئەلدىكى ئۇيغۇر زىيالىيلىرى ئۇيغۇر دىيارىدا تۇتقۇن قىلىنغان ۋە يوقاپ كەتكەن ئۇيغۇر سەرخىللىرنىڭ تىزىملىكىنى ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا ئېلان قىلغان بولۇپ، بۇ تىزىملىكنىڭ ئىچىدە ئۇيغۇرسوفتنىڭ قۇرغۇچىسى ئالىم ئەھەتنىڭمۇ ئىسمى بار ئىدى. بىز بۇ ئۇچۇرنىڭ راستلىقىنى دەلىللەش ئۈچۈن ئىچكىرلەپ ئېنىقلاش ئېلىپ باردۇق.

يۇقىرىدا ئېيتىپ ئۆتۈلگەن تۇتقۇن قىلىنغان زىيالىيلار تىزىملىكىدىن مەلۇم بولىشىچە، ئالىم ئەھەت 2018-يىلى يانۋاردىن كېيىن تۇتقۇن قىلىنغان. يېقىندا رادىيومىزغا كەلگەن ئىنكاسلاردىن مەلۇم بولۇشىچە، ئالىم ئەھەت شۇ يىلى يازدىن بۇيان يوقاپ كەتكەن.
تەپسىلاتى...

«ئۇيغۇر ئوتتۇرا مەكتەپ تىل-ئەدەبىيات دەرسلىكى» نى قايتا تۈزۈشكە قاتناشقان كامىل رېھىم تۇتقۇن قىلىنغان

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

كۈنسېرى ئاشكارىلىنىۋاتقان ئۇچۇرلار خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ نۆۋەتتىكى سىياسىي باستۇرۇش قاراتمىلىقىنىڭ تىغ ئۇچىنى ئۇيغۇر دىيارىدىكى يەرلىك مىللەتلەرنىڭ تىلى، مەدەنىيىتى، ۋە دىنىي ئېتىقادىغا مەركەزلەشتۈرىۋاتقانلىقىنى كۆرسەتمەكتە. بۇنىڭ نەتىجىسىدە ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ مەنىۋى ھاياتىدىكى يېتەكچى كۈچ ھېسابلانغان سەرخىللارنىڭ خىتاينىڭ رايوندىكى تەقىب سىستېمىسىنىڭ قۇربانىغا ئايلىنىۋاتقانلىقىنى مەلۇم بولماقتا.

يېقىنقى مەزگىلدىن بۇيان ئۇيغۇر سەرخىللىرىنىڭ ئاتالمىش «دۆلەتنى پارچىلاشقا ئۇرۇنۇش» ۋە «بۆلگۈنچىلىك» بىلەن ئەيىبلىنىپ، بەزىلىرىنىڭ قاماق جازالىرىغا، يەنە بەزىلىرىنىڭ ئۆلۈم جازالىرىغا ھۆكۈم قىلىنغانلىقى رادىيومىز تەرىپىدىن دەلىللەنگەن ئىدى. ئەمدىلىكتە 2002-يىلىدىن 2011-يىلىغىچە «ئۇيغۇر ئوتتۇرا مەكتەپ تىل-ئەدەبىيات دەرسلىكى» نى قايتا تۈزۈشكە قاتناشقان ئۇيغۇر زىيالىيسى كامىل رېھىمنىڭ تۇتقۇن قىلىنغانلىقى ئۇنىڭ نۆۋەتتە گوللاندىيەدە تۇرۇشلۇق قىزى مەرھابا كامىل تەرىپىدىن دەلىللەندى.

تەپسىلاتى...

ئامېرىكانىڭ مىچىگان ئۇنىۋېرسىتېتىدا ئۇيغۇر ئېلىدىكى لاگېرلار مەسىلىسى تونۇشتۇرۇلدى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ھۆرمەتلىك رادىئو ئاڭلىغۇچىلار، 18-ئاپرېل كۈنى ئامېرىكادىكى داڭلىق ئۇنىۋېرسىتېتلارنىڭ بىرى بولغان مىچىگان ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ «گېرالد فورد ئاممىۋى سىياسەتلەر ئىنستىتۇتى» دا ئۇيغۇر ئېلىدىكى ئېغىر كىشىلىك ھوقۇق كرىزىسى ھەققىدە بىر مۇھاكىمە يىغىنى چاقىرىلدى. يىغىنغا ئامېرىكادىكى ئادۋوكات نۇرىي تۈركەل ئەپەندى، جورج ۋاشىنگتون ئۇنىۋېرسىتېتى پروفېسسورى شان روبېرتىس، روس-خۇلمان تېخنىكا ئىنستىتۇتى ئوقۇتقۇچىسى تىموسىي گرۇس قاتارلىقلار تەكلىپ قىلىنغان.

تەپسىلاتى...

ئەدلىيە خادىمى: «خوتەندىكى 800 دەك ئوقۇغۇچىسى بار بىر مەكتەپتە 300 نەچچە ئوقۇغۇچىنىڭ ئاتا-ئانىسى بىراقلا تەربىيەلەشتە»

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

مۇخبىرىمىزنىڭ يىغىۋېلىش لاگېرلىرىنىڭ تەسىرى ھەققىدە ئېلىپ بارغان تېلېفون زىيارەتلىرى داۋامىدا ئەھۋالدىن خەۋەردار كىشىلەردىن بىرى خوتەندە پۈتۈن مەكتەپلەرنىڭ ئاتالمىش «پەرىشتىلەر مەكتىپى» گە ئايلىنىپ كەتكەنلىكىنى بايان قىلىش ئارقىلىق نۆۋەتتە يىغىۋېلىش لاگېرىغا سولىنىۋېلىنغان كىشىلەر سانىنىڭ مۆلچەرلىنىۋاتقاندىنمۇ كۆپ ئىكەنلىكىنى ئىشارەت قىلدى. مۇخبىرىمىزنىڭ تېلېفونىنى قوبۇل قىلغان بىر ئەدلىيە خادىمى خوتەننىڭ 800 دەك ئوقۇغۇچىسى بار بىر تولۇقسىز ئوتتۇرا مەكتىپىدىكى 300 نەچچە ئوقۇغۇچىنىڭ ئاتا-ئانىسىنىڭ بىراقلا «تەربىيەلەش» كە ئېلىپ كېتىلگەنلىكىنى، شۇ سەۋەبتىن ئاتا-ئانىسىز قالغان بۇ ئوقۇغۇچىلارنىڭ مەكتەپتە يېتىپ ئوقۇۋاتقانلىقىنى ئاشكارىلىدى. 

تەپسىلاتى...

تىجارەتچى خېلىل ھاشىم ئوغلىنى 15 يىلنىڭ ئالدىدا دىنى ساۋات كۇرسىغا بەرگەنلىكى ئۈچۈن 19 يىللىق كېسىلگەن

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

غۇلجىدا كۆزگە كۆرۈنگەن تىجارەتچىلەردىن بىرى بولغان خېلىل ھاشىم بۇرۇن خىتايچە ئوقۇغانلىقى ۋە ئۇيغۇر ئۆرپ-ئادەتلىرىگە پۇختا بولمىغانلىقى ئۈچۈن تۇرمۇشتا بۇنىڭ، بولۇپمۇ دىنىي ساۋاتى بولماسلىقنىڭ خىجالەتچىلىكىنى كۆپ تارتقان. شۇڭا ئۇ باشلانغۇچ مەكتەپتە ئوقۇۋاتقان ئوغلى مەردان خېلىلنى دەرستىن سىرت مەزگىلىدە مەھەللىدىكى بىر ئائىلىۋى قۇرئان كۇرسىغا بەرگەن. 15 يىل ئاۋۋالقى بۇ قىلمىش ئۆتكەن يىلغا كەلگەندە خېلىل ھاشىمنىڭ 19 يىللىق كېسىلىشى، مەردان خېلىل ۋە ئاپىسىنىڭ بولسا لاگېرغا ئەكىتىلىشىگە سەۋەب بولغان.

ۋەزىيەتتىن خەۋەردار كىشىنىڭ غۇلجىدا تۇتقۇن قىلىنغان تىجارەتچىلەر ھەققىدە رادىيومىزغا يازغان خېتىدە، غۇلجىدا كۆزگە كۆرۈنگەن تىجارەتچىلەردىن خېلىل ھاشىمنىڭ 19 يىللىق كېسىلگەنلىكى بايان قىلىنغان. ئىنكاستا خېلىل ھاشىمغا مىسىرنى زىيارەت قىلىش، بالىسىنى قۇرئان كۇرسىغا بېرىش ۋە مىللىي ئۆچمەنلىك پەيدا قىلىشتىن ئىبارەت ئۈچ خىل قىلمىش سەۋەبلىك دۆلەت بىخەتەرلىكىگە خەۋپ يەتكۈزۈش جىنايىتى ئارتىلغانلىقى يېزىلغان. غۇلجىدىكى ئالاقىدار خادىملار خېلىل ھاشىمنىڭ كېسىلىشى ھەققىدە ھېچقانداق مەلۇمات بەرمىدى. ئىنكاستا، خېلىل ھاشىمنىڭ كۆپىنچە ئۇرۇق-تۇغقانلىرىنىڭ قازاقىستاندا ئىكەنلىكى ۋە بىر مەزگىل قازاقىستاندا تىجارەت قىلغانلىقى يېزىلغان. بىز بۇ يىپ ئۇچىغا ئاساسەن، خېلىل ھاشىمنىڭ قازاقىستاندىكى ئاكىسى ھاكىم ھاشىمنىڭ ئوغلى ۋاھاپ ھاكىمنى زىيارەت قىلدۇق. ئۇ تاغىسىنىڭ 19 يىللىق كېسىلگەنلىك خەۋىرىدىن تېخى ئۈچ كۈن ئاۋۋال خەۋەر تاپقانلىقىنى ئېيتتى.
تەپسىلاتى...