شان روبېرتس: بىر مىللەتنىڭ يەر-زېمىن ۋە مال-مۈلكىنى تالان-تاراج قىلىش شۇ مىللەتكە ئېتنىك تازىلاش ئېلىپ بېرىشنىڭ بىر قىسمى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

يېقىندا، «شىنجاڭ روزى ھاجى سودا چەكلىك شىركىتى»، «كورلا چىلانباغ ئۆي مۈلۈكچىلىك شىركىتى» قاتارلىقلارنىڭ لىدېرلىرى روزىھاجى ھەمدۇل ۋە مەمەت ھەمدۇل ئاكا-ئۇكىلارنىڭمۇ تۇتقۇن قىلىنىپ، ئاكىسى روزىھاجىنىڭ 25 يىل كېسىلگەنلىكى ۋە بۇ ئائىلىنىڭ زور مىقداردا مال-بىساتىنىڭ توڭلىتىلغانلىقى مەلۇم بولغانىدى. خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇر ئېلىدە لاگېرلارنى قۇرۇپ ئۇيغۇرلارنى باستۇرۇشنى كۈچەيتكەن بىر مەزگىلدە، ئۇيغۇر پۇلدارلىرى ۋە روناق تاپقان ئىگىلىك تىكلىگۈچىلەرنىڭمۇ ئاساسلىق تۇتقۇن نىشانى بولۇۋاتقانلىقى ئۇيغۇرلار ۋەزىيىتىنى تەتقىق قىلغۇچى مۇتەخەسسىسلەرنىڭ دىققىتىنى تارتقان مەسىلىگە ئايلانماقتا.

تەپسىلاتى...

سابىق مەھبۇس مەمەتتۇرسۇن ئوسمان: «كامېردىشىم تۇرسۇنتوختى سوجاڭ پاسپورت بېجىرىشتە كەڭ قوللۇق قىلغاچقا تۇتۇلغان»

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

سابىق مەھبۇس مەمەتتۇرسۇن ئوسماننىڭ ئاشكارىلىشىچە، ئۇ قاماقتىكى مەزگىلىدە قاراقاشنىڭ ياۋا يېزىلىق ساقچىخانىسىنىڭ باشلىقى تۇرسۇنتوختى بىلەنمۇ بىر كامېردا ياتقان. تۇرسۇنتوختى ۋەزىپىدىكى مەزگىلىدە پاسپورت رەسمىيەتلىرىنى بېجىرىشتە كەڭ قوللۇق قىلىۋەتكەنلىكى ۋە «قاتتىق زەربە بېرىش» دولقۇنىدا ئاكتىپ بولمىغانلىقى ئۈچۈن تۇتقۇن قىلىنغان. مۇخبىرىمىزنىڭ ياۋا يېزىسىغا قارىتا ئېلىپ بارغان تېلېفون زىيارەتلىرى داۋامىدا ئىلگىرى بۇ يېزا ساقچىخانىسىدا تۇرسۇنتوختى مەخسۇت ئىسىملىك بىرىنىڭ سىياسىي يېتەكچى بولۇپ ئىشلىگەنلىكى ۋە كېيىن ۋەزىپىسىدىن ئېلىپ تاشلىنىپ قاماققا ئېلىنغانلىقى دەلىللەندى.

تەپسىلاتى...

تىلچى ھەمدۇللا ئابدۇراھماننىڭ تۇتقۇندا ئىكەنلىكىنى پەرزەنتلىرى جەزملەشتۈردى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

نۆۋەتتە نورۋېگىيەدە ياشاۋاتقان رەنا خانىم يېقىندا ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا گۇۋاھلىق بېرىپ، ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق تىل-يېزىق كومىتېتىدىن پېنسىيەگە چىققان قېيناتىسى ھەمدۇللا ئابدۇراھماننىڭ 2019-يىلى تۇتقۇن قىلىنىپ لاگېرغا ئېلىپ كېتىلگەنلىكىنى بىلدۈردى شۇنداقلا خىتاي ھۆكۈمىتىدىن قېيناتىسىنى دەرھال قويۇپ بېرىشنى تەلەپ قىلدى.

تەپسىلاتى...

قاراقاشتىكى لاگېردا «كەسىپ» ئۆگىتىلىۋاتقان رەجەپنىياز ھەبىبۇللانىڭ ئالىي مەلۇماتلىق ئىنژېنېر ئىكەنلىكى ئاشكارىلاندى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

خىتاينىڭ يىغىۋېلىش لاگېرلىرى توغرىلىق تەشۋىقاتىدىكى ساختىپەزلىكلەر ھەر كۈنى دېگۈدەك كۈچلۈك پاكىتلار بىلەن ئاشكارىلانماقتا.

بۈگۈنكى ئېنىقلاشلىرىمىز داۋامىدا خىتاي ئاخباراتى قاراقاشتىكى لاگېردا «كەسىپ ئۆگىنىۋاتقانلىقى» نى، يەنى توردىن مال سېتىۋېلىشنى ئۆگىنىۋاتقانلىقىنى خەۋەر قىلغان 30 چە ئاتالمىش ئوقۇغۇچىلاردىن بىرىنىڭ شىئەن پەن-تېخنىكا ئۇنىۋېرسىتېتىنى پۈتتۈرگەن، خىتايچە ۋە ئىنگلىزچىنى پۇختا بىلگەن قۇرۇلۇش ئىنژېنېرى رەجەپنىياز ھەبىبۇللا ئىكەنلىكى ئاشكارىلاندى.

تەپسىلاتى...

قەشقەر ۋىلايەتلىك مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرى ئىدارىسىنىڭ تونۇشتۇرغۇچىسى ئەكبەر ئەبەيدۇللانىڭ لاگېردا ئىكەنلىكى ئاشكارىلاندى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ئۆتكەندە BBC نىڭ يىغىۋېلىش لاگېرلىرى ھەققىدىكى مەخسۇس خەۋىرىدە خىتاي دائىرىلىرى BBC مۇخبىرىغا «ئىشسىزلار» دەپ تونۇشتۇرغان ئاتالمىش ئوقۇغۇچىلارنىڭ ئەمەلىيەتتە كۆپىنچىسىنىڭ قەشقەردىكى لاگېرلارغا ئەكېتىلگەن دۆلەت خىزمەتچىلىرى ئىكەنلىكى ئىلگىرى سۈرۈلمەكتە. يېقىندا قەشقەر ۋەزىيىتىدىن خەۋەردار كىشىلەردىن بىرى مەزكۇر خەۋەردە كۆرسىتىلگەن تۇتقۇنلاردىن بىرىنىڭ قەشقەر ۋىلايەتلىك مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرى ئىدارىسىنىڭ تەجرىبىلىك تونۇشتۇرغۇچىسى ئەكبەر ئەبەيدۇللا ئىكەنلىكىنى مەلۇم قىلدى. تېلېفونىمىزنى قوبۇل قىلغان قەشقەردىكى ئالاقىدار خادىملار مەزكۇر ئىدارە خادىمى ئەكبەر ئەبەيدۇللانىڭ تۇتقۇندا ئىكەنلىكىنى دەلىللىدى. 

تەپسىلاتى...

قاھارجان قاۋۇلنىڭ ئانىسى: «خىتاي ئوغلۇمنىڭ ئۆلۈمىنى 6 ئاي بىزدىن يوشۇردى»

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ئوتكەن يىلى ئاقسۇدا لاگېردا جان ئۈزگەن قاھارجان قاۋۇلنىڭ تۈركىيەدىكى ئانىسى تاجىگۈل ۋە ئاچىسى گۈلجامالنىڭ بۈگۈن رادىيومىزغا بايان قىلىشىچە، خىتاي دائىرىلىرى قاھارجاننىڭ ئۆلۈمىنى ئائىلىسىدىن 6 ئايچە يوشۇرغان. ئاخىرى ئەھۋالنى بېيجىڭدىكى تۈركىيە ئەلچىخانىسى سۈرۈشتە قىلغاندىن كېيىنلا ئاشكارىلاشقا مەجبۇر بولغان. ھازىدار ئانا-بالا بۈگۈنكى سۆھبىتىمىز داۋامىدا قاھارجاننىڭ ئىز-دېرىكىنى قىلىش جەريانى ۋە ئۇنىڭ لاگېرغا ئېلىپ كېتىلىشىگە سەۋەب بولغان تۈركىيە سەپىرى ھەققىدىمۇ مەلۇمات بەردى.

مەلۇم بولۇشىچە، 22 يىلدىن بېرى تۈركىيەدە ياشاۋاتقان ۋە تۈركىيە پۇقراسى بولغان تاجىگۈل ھەمدۇللا ئوغلى قاھارجان قاۋۇل بىلەن ئەڭ ئاخىرقى قېتىم 2017‏-يىلى 5‏-ئايدا ئاقسۇدا كۆرۈشكەن. ئۇ شۇ قېتىم تۈركىيەگە قايتىپ كېلىپ ئىككى ئايدىن كېيىن، يەنى 2017 ‏-يىلى 7 ‏-ئايدىن باشلاپ ئوغلى بىلەن بولغان ئالاقىسى پۈتۈنلەي ئۈزۈلگەن. ئۇنىڭ 2 يىلدىن بۇيان ئوغلىنىڭ ئىز-دېرىكىنى ئېلىش ئۈچۈن قىلغان پۈتۈن تىرىشچانلىقلىرى ھېچقانداق ئۈنۈم بەرمىگەن.

تەپسىلاتى...

تۈركىيەگە تۇغقان يوقلاپ بارغانلىقى ئۈچۈن تۇتۇلغان قاھارجان قاۋۇل ئاقسۇدىكى لاگېردا جان ئۈزگەن

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ۋاشىنگىتوندىكى ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق ۋە دېموكراتىيە فوندىنىڭ تور بېتىدە خەۋەر قىلىنىشىچە، 10 نەچچە يىللار ئىلگىرى تۈركىيەگە تۇغقان يوقلاپ بارغان قاھارجان قاۋۇل بۇلتۇر 7-ئايدا ئاقسۇدا تۇتقۇن قىلىنىپ، 11‏-ئاينىڭ ئاخىرى لاگېردا جان ئۈزگەن. مۇخبىرىمىزنىڭ ئاقسۇغا قارىتا ئېلىپ بارغان تېلېفون زىيارەتلىرى داۋامىدا مەزكۇر ئۇچۇرنىڭ توغرىلىقى دەلىللەندى. مەلۇم بولۇشىچە، ئۆتكەن يىلى 41 ياشقا كىرگەن، ئىككى بالىنىڭ دادىسى بولغان قاھارجان قاۋۇل دەسلەپتە تېلېفونىدىن «مەسىلە» چىقىپ تۇتقۇن قىلىنغان. سوراق جەريانىدا ئۇنىڭ تۈركىيەگە تۇغقان يوقلاپ بارغانلىقى ئاشكارىلىنىپ قېيىن-قىستاققا ئېلىنغان.

تەپسىلاتى...

بېلگىيەنىڭ بېيجىڭدىكى ئەلچىخانىسى خىتاي ساقچىلىرىغا تاپشۇرۇپ بېرىلگەن ئۇيغۇر ئانا-بالىلار ھەققىدە ئۇچۇر بەرمىدى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

بېلگىيەدە سىياسىي پاناھلىق ئىلتىماسى 2018-يىلى قوبۇل قىلىنغان بۇ يىل 51 ياشقا كىرگەن ئابلىمىت تۇرسۇننىڭ رادىيومىزغا بىلدۈرۈشىچە، ئۇ ئۈرۈمچىدە قالغان 4 پەرزەنتى ھەم ئايالى بىلەن جەم بولۇش ئۈچۈن بېلگىيە كۆچمەنلەر ئىدارىسى ۋە تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقلىرىغا كۆپ قېتىم ئىلتىماس سۇنغان. ئەمما خىتاي ھۆكۈمىتى ئۇنىڭ ئايالى ۋە بالىلىرىنىڭ پاسپورتىنى بېجىرىپ بەرمىگەنلىكى ئۈچۈن ھېچ بىر نەتىجە بولمىغان. بۇ جەرياندا خىتاي دائىرىلىرى تېلېفون ئارقىلىق ئابلىمىتقا قايتىپ كېلىش ھەققىدە تەھدىت سالغان. ئۇنىڭ ئائىلىسىمۇ توختىماي سوئال-سوراقلارغا دۇچ كەلگەن. ئۇيغۇر دىيارىدىكى ۋەزىيەتنىڭ جىددىيلىشىشى بىلەن ئابلىمىت ئۆز ئائىلىسىنى بېلگىيەگە ئېلىپ كېلىش ئۈچۈن بېلگىيەدىكى كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتلىرىدىن ياردەم سورىغان.

بۇ تەشكىلاتنىڭ بېلگىيە تاشقى ئىشلار ئىدارىسى بىلەن ئالاقىلىشىش نەتىجىسىدە بېلگىيە تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقى ئابلىمىتنىڭ ئايالى ۋە بالىلىرى پاسپورت بولمىغان ھالەتتىمۇ باشقا ماتېرىياللىرىنى ئەدلىيە گۇۋاھلىقىدىن ئۆتكۈزۈپ بېيجىڭدىكى بېلگىيە ئەلچىخانىسىغا ئېلىپ كەلسە بولىدىغانلىقىنى بىلدۈرگەن. ئابلىمىتنىڭ كۆرسەتمىسى بويىچە ئۇنىڭ ئايالى تەلەپ قىلىنغان ماتېرىياللارنىڭ ھەممىسىنى ئېلىپ 2018 يىلى 15-ئاۋغۇستتا بېلگىيەنىڭ بېيجىڭدا تۇرۇشلۇق ئەلچىخانىسىغا تاپشۇرغان ۋە كۆچمەنلىك ۋىزىسىغا ئىلتىماس قىلغان.

بۇ يىل 3-مارتتا بېلگىيەنىڭ بېيجىڭدىكى ئەلچىخانىسى ئابلىمىتنىڭ ئايالىغا مۇناسىۋەتلىك ماتېرىياللىرىنى ئەدلىيە گۇۋاھلىقىدىن ئۆتكۈزۈپ تاپشۇرۇش ۋە سالامەتلىك تەكشۈرۈشىدىن ئۆتۈش ھەققىدە ئۇقتۇرۇش قىلغان. ئابلىمىت ئۇيغۇر ئېلىنىڭ ۋەزىيىتى جىددىي بولغانلىقتىن ئايالىنىڭ تەلەپ قىلغان ماتېرىياللارنى ئەدلىيە گۇۋاھلىقىدىن ئۆتكۈزۈشىنىڭ خەتەرلىك ئىكەنلىكىنى بىلدۈرۈپ، ۋىزا رەسمىيەتلەرنى ئاسانلاشتۇرۇپ بېرىشنى تەلەپ قىلغان. 2019-يىلى مايدا بېيجىڭدىكى بېلگىيە ئەلچىخانىسى ئابلىمىتنىڭ ئايالىغا ئەگەر تەلەپ قىلغان ماتېرىياللارنى ۋاقتىدا تاپشۇرمىسا ۋىزا ئىلتىماس قىلىش ۋاقتىنىڭ يەنە كەينىگە سۈرۈلۈپ كېتىدىغانلىقىنى ئۇقتۇرغان.

ئابلىمىت ئەپەندى ئايالى بىلەن تېلېفوندا ئالاقىلىشىپ مەسلىھەت قىلغاندىن كېيىن ئۇنىڭ ئايالى ھۆرىيەت ئابدۇللا، پەرزەنتلىرى رەھىمە (17 ياش)، ئىمران (15 ياش)، يۇنۇس (7 ياش) ۋە خەدىچە (5 ياش) نى ئېلىپ 27-ماي بېيجىڭغا كەلگەن.

تەپسىلاتى...

چاقچاقچى روزاخۇننىڭ بىر مەزگىل لاگېردا ياتقانلىقى ۋە بىر ئاي ئاۋۋال قويۇپ بېرىلگەنلىكى ئاشكارىلاندى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇرلاردىن تۇرسۇن روزى ئىسىملىك بىرەيلەننىڭ فەيسبوكىدا ئېلان قىلىنغان بىر گۇۋاھلىق باياناتىدا، غۇلجىدىكى بىر تۈركۈم داڭلىق كارخانىچىلار قاتارىدا، ئاتاقلىق چاقچاقچى روزاخۇننىڭمۇ تۇتقۇندا ئىكەنلىكىگە گۇۋاھلىق بېرىلگەن. پائالىيەتچى ئابدۇۋەلى ئايۇپنىڭ تۇتقۇندىكى زىيالىيلار ۋە سەنئەتكارلار تىزىملىكىدىمۇ روزاخۇننىڭ لاگېردا ئىكەنلىكى قەيت قىلىنغان. روزاخۇننىڭ يوتۇب قانىلىدىكى بىر چاتما يۇمۇرىدىن مەلۇم بولۇشىچە، ئۇ چاپچال ناھىيەسىنىڭ جاغىستاي يېزىسىدىندۇر. جاغىستايدىكى بىر كەنت سېكرېتارى، روزاخۇننىڭ تۇتقۇندا ئىكەنلىكى ھەققىدە مۈجمەل جاۋاب بېرىش بىلەن بىرلىكتە، ئۇنىڭ قاچان ۋە قەيەردە تۇتۇلغانلىقى ھەققىدىكى سوئالىمىزغا جاۋاب بېرىشتىن ئۆزىنى قاچۇردى. يەنە روزاخۇننىڭ يۇمۇرلىرىدىن ئۇنىڭ غۇلجا شەھىرىدە بىر شىركەت قۇرغانلىقى ۋە قېرىنداشلىرى بىلەن ماڭدۇرۇۋاتقانلىقى مەلۇم. ئەمما لاگېر تۇتقۇنلىرى كۆپىنچە ھاللاردا ئۆزلىرىنىڭ ئەسلى يۇرتلىرىدىكى لاگېرلارغا سولانغان بولغاچقا، بىز چاپچال ناھىيەسىدىكى ساقچى خادىملىرىدىن مەلۇمات سورىدۇق. چاپچاللىق بىر ساقچى خادىمى روزاخۇننىڭ بىر ئاي ئاۋۋال لاگېردىن قويۇپ بېرىلگەنلىكىنى ئاشكارىلىدى. ئەمما روزاخۇننىڭ قايسى لاگېردا نېمە ئۈچۈن ياتقانلىقى ۋە نېمە سەۋەبتىن قويۇپ بېرىلگەنلىكى ھەققىدىكى سوئالىمىزغا، جاغىستايدىكى بۇ دېلوغا مەسئۇل ساقچىنىڭلا جاۋاب بېرەلەيدىغانلىقىنى ئېيتتى.

تەپسىلاتى...

روشەنگۈل تاشمەمەت: ئېرىم ئۆمەربەك ئازاد بولدى ئەمما ئىنىم ۋە ئوغلۇم ئائىلىسى بويىچە لاگېرغا قاماقلىق

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

لاگەر شاھىتى ئۆمەر بېكەلىنىڭ ئايالى روشەنگۈل تاشمەمەتنىڭ ئوغلى ۋە ئىنىسى ئائىلىسى بويىچە لاگېرلارغا قاماقلىق ئىكەن.

خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ لاگېرلىرىنىڭ ئىچكى ئەھۋالىنى دۇنياغا ئاشكارىلىغان پائالىيەتچى ئۆمەربەك ئېلىنىڭ ئايالى روشەنگۈل خانىمنىڭ بىلدۈرۈشىچە، قازاقىستان پۇقراسى بولغان ئېرى ئۆمەر بەكئەلى 2017-يىلى لاگېرغا قامالغاندىن كېيىن ئۇزۇن مەزگىللىك سۈرۈشتۈرۈش نەتىجىسىدە 2018-يىلى لاگېردىن قويۇپ بېرىلىپ قازاقىستانغا قايتۇرۇلغان بولسىمۇ، ئەمما ئۆمەر بېكئەلى بىلەن ئوخشاش مەزگىلدە تۇتقۇن قىلىنغان ئوغلى ئېلى تاشمۇمەت ۋە ئىنىسى شىرمۇھۇھەممەت ئائىلىسى بويىچە ئىككى يىلدىن بۇيان لاگېرلارغا قاماقلىق ئىكەن، شۇنىڭدەك ئۇنىڭ غۇلجىدا بېقىمسىز قالغان ياشانغان ئانىسىنىڭ ئەھۋالىمۇ مەلۇم ئەمەس ئىكەن. ئۆمەر بېكەلى ئەپەندىمۇ زىيارىتىمىزنى قوبۇل قىلىپ، «بۇ ئائىلىنىڭ بېشىغا كەلگەن ئېغىر قىسمەتلەر پۈتكۈل شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ بېشىغا كەلگەن ئورتاق پاجىئە» دەپ تەكىتلىدى.

تەپسىلاتى...