كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتلىرى ب د ت نى خەلقئارالىق تەكشۈرۈش ئۆمىكى قۇرۇشقا چاقىردى

خەۋەر مەنبەسى: تۈركىستان ۋاقتى

خەلقئارا كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتلىرى 4- فېۋرال بىرلەشمە بايانات ئېلان قىلىپ، ب د ت كىشىلىك ھوقۇق كېڭىشىنى قارار ماقۇللاپ، خەلقئارالىق ئەمەلىي ئەھۋالنى تەكشۈرۈش گۇرۇپپىسى قۇرۇپ، خىتاينىڭ بىر مىليوندىن ئارتۇق ئۇيغۇر ۋە باشقا يەرلىك مىللەتلەرنى خالىغانچە قاماپ قويۇش مەسىلىسىنى تەكشۈرۈشكە چاقىردى.

ئامېرىكا ئاۋازى، 2019- يىلى 4- فېۋرال

ب د ت كىشىلىك ھوقۇق كېڭىشى 25- فېۋرالدىن 22- مارتقىچە يىغىن چاقىرىپ، ب د ت ئۆتكەن يىلى 11- ئايدا باھالىغان «خىتاينىڭ ئومۇمىيۈزلۈك قەرەللىك باھالاش نەتىجىسى دوكلاتى»غا قاراپ چىقىدۇ. ئەينى ۋاقتتا خىتاي ئەمەلدارلىرى شەرقىي تۈركىستاندا كەڭ كۆلەملىك كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكىنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى رەت قىلغان.

«كىشىلىك ھوقۇق كۆزىتىش تەشكىلاتى» دۈشەنبە كۈنى ئېلان قىلغان باياناتىدا، كىشىلىك ھوقۇق كۆزىتىش تەشكىلاتى،خەلقئارا كەچۈرۈم تەشكىلاتى، خەلقئارا كىشىلىك ھوقۇق مۇلازىمەت جەمئىيىتى ۋە دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىى ئورتاق ئىمزا قويۇپ ئېلان قىلغان بۇ باياناتنىڭ كۆپلىگەن رايونلۇق ۋە خەلقئارالىق تەشكىلاتلارنىڭ قوللىشىغا ئېرىشكەنلىكى تەكىتلىدى.

تەپسىلاتى...

تىجارەتچى مەمەتجان ئېلى رۇستەم قارىھاجىنىڭ جىنازا نامىزىدا تەكبىر ئىشارىتى قىلغانلىقى ئۈچۈن تۇتۇلغان

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

خىتاي ئۇيغۇر رايونىدا يىغىۋېلىش لاگېرىغا سولىۋېلىنغانلارنىڭ كىچىك خاتالىق سادىر قىلغانلار ئىكەنلىكىنى تىلغا ئالغان بولسىمۇ، كونكرېت قانداق بىر خاتالىقنىڭ «دىنىي ئەسەبىيلىك» بىلەن گۇمانلىنىشقا سەۋەب بولۇۋاتقانلىقى ھەققىدە ئېغىز ئاچمىغان ئىدى. مۇخبىرىمىزنىڭ ئاتۇشقا قارىتا ئېلىپ بارغان تېلېفون زىيارەتلىرى داۋامىدا قىرغىزىستاندا تىجارەت قىلىۋاتقان 40 ياشلار چامىسىدىكى مەمەتجان ئېلىنىڭ ئاتۇشتا بۇنىڭدىن 15 يىللار ئىلگىرى ئالەمدىن ئۆتكەن مەشھۇر دىنىي زات رۇستەم قارىھاجىنىڭ ئۆلۈم مۇراسىمىدا شاھادەت بارمىقىنى كۆتۈرۈپ تەكبىر ئىشارىتى قىلغانلىقى ئۈچۈن لاگېرغا سولانغانلىقى ئاشكارىلاندى.

ئاتۇشقا قارىتا ئېلىپ بارغان تېلېفون زىيارەتلىرىمىز داۋامىدا ئاتۇشنىڭ سۈنتاغ كەنتىدىن لاگېرغا سولانغانلار ئارىسىدا ئىلگىرى قىرغىزىستاندا تىجارەت قىلىۋاتقان ئاكا-ئۇكا تىجارەتچىلەردىن مەمەتجان ئەلى بىلەن ئۆمەر ئەلىنىڭمۇ بارلىقى ئاشكارىلاندى. 2017‏-يىلى 3‏-ئايدا ئاتۇشقا تېلېفون قىلغان ۋاقتىمىزدا ئاتۇشتىكى دائىرىلەرنىڭ ئاھالىلەرگە بېسىم ئىشلىتىپ ئوتتۇرا ئاسىيادا تىجارەت قىلىۋاتقان ئائىلە ئەزالىرىنى قايتۇرۇپ كېلىشكە قىستىغانلىقى ئاشكارىلانغان ئىدى. سۈنتاغ كەنتىدىكى مەزكۇر ئاكا-ئۇكا تىجارەتچىلەرنىڭ دائىرىلەرنىڭ قىستىشى بويىچە ۋە ياكى ئۆزلىكىدىن قايتىپ كەلگەنلىكى ھازىرچە مەلۇم ئەمەس. ئىلگىرىلەپ ئېلىپ بارغان ئېنىقلاشلىرىمىز داۋامىدا مەزكۇر ئاكا-ئۇكا ئائىلىسىدىن جەمئىي بەش كىشىنىڭ لاگېردا ئىكەنلىكى، بۇلارنىڭ ئىچىدە خىتاي ئۆلكىلىرىدىن تېخى يېقىندا ئوقۇش پۈتتۈرۈپ كەلگەن سانىيە ئەلىنىڭمۇ بارلىقى ئاشكارىلاندى. مەلۇم بولۇشىچە، بۇ ئاكا-ئۇكىلاردىن مەمەتجان ئەلى بۇنىڭدىن 15 يىللار ئىلگىرى ئالەمدىن ئۆتكەن ئاتۇشتىكى ئاتاقلىق دىنىي زات رۇستەم قارىھاجىنىڭ جىنازا نامىزىدا شاھادەت بارمىقىنى چىقىرىپ، تەكبىر ئىشارىتى قىلغانلىقى ئۈچۈن تۇتۇلغان. 

تەپسىلاتى...

خىتاينىڭ ئۇيغۇر رايونىدا چەتئەل زىيارەتچىلىرىنى كۈتۈۋېلىش ئۈچۈن يەنە ساختا سەھنە ھازىرلاۋاتقانلىقى ئاشكارىلاندى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

«خەلقئارا ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى» نىڭ باش كاتىپى دوكتور يۈسۈپ ئوسمان 20‏-يانۋار كۈنى يازغان بىر تۋىتتېر ئۇچۇرىدا ئۆزلىرىنىڭ پات يېقىندا ئۇيغۇر رايونىغا بىر تەكشۈرۈش گۇرۇپپىسى ئەۋەتىدىغانلىقىنى بىلدۈرگەن ئىدى. تۈنۈگۈن قەشقەردىكى بىر ئوتتۇرا مەكتەپ ئوقۇغۇچىسى تام ئاتلاش ئارقىلىق رادىيومىزغا خەت يېزىپ، ئۆزلىرىنىڭ تەتىل مەزگىلىدە مەكتەپكە يىغىۋېلىنغانلىقى ۋە مەكتەپتە چەتئەلدىن كېلىدىغان بىر تەكشۈرۈش ئۆمىكىنى كۈتۈۋېلىش ئۈچۈن ساختا سەھنە ھازىرلىنىۋاتقانلىقىنى پاش قىلدى. مۇخبىرىمىزنىڭ قەشقەر ۋە خوتەنگە قارىتا ئېلىپ بارغان تېلېفون زىيارىتى داۋامىدا مەزكۇر ئەھۋالنىڭ راستلىقى دەلىللەندى.

تەپسىلاتى...

ئابدۇراخمان: ۋىدىيودىكى خىتايچە سۆزلىتىلىۋاتقان بالا مېنىڭ ئۆز ئوغلۇم

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

فەيسبوكتا ئۇيغۇرلار تارقاتقان ئۇچۇرلارغا قارىغاندا تۈركىيەدە يەنە بىر ئاتا، خىتايدىن تارقىتىلغان بىر ۋىدىيودىن ئۆز ئوغلىنى تونۇۋالغان. خىتايچە داۋيۇ دېتالى ئارقىلىق تارقالغان بۇ ۋىدىيودا 4 ياشلىق بىر ئۇيغۇر بالا خىتايچە سۆزلىتىلگەن بولۇپ، ئۇ ئىسمىنى ئابدۇلئەزىز دەپ ئېنىق ئېيتقان. ئىز قوغلاش ئارقىلىق ئۆز ئوغلىنى تونۇۋالغان ئابدۇراخماننى ئىستانبۇلدىن تېپىپ زىيارەت قىلدۇق. ئۇ تەمىنلىگەن ئىسپاتلار ۋىدىيودىكى بالىنىڭ ئابدۇراخماننىڭ ئىستانبۇلدا-2014-يىلى 12-ئاينىڭ 21-كۈنى تۇغۇلغان ۋە ئىككى يىل ئاۋۋال ئاپىسى بىلەن يۇرتى ئاقسۇغا قايتقانچە خەۋىرى بولماي كېلىۋاتقان ئوغلى ئابدۇلئازىز ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ تۇرماقتا ئىكەن. مۇخبىرىمىز گۈلچېھرە بۇ ھەقتە تەپسىلىي مەلۇمات بېرىدۇ.

15 سېكۇنتلۇق بۇ ۋىدىيودا «سېنىڭ ئىسمىڭ نېمە؟قانچە ياشقا كىردىڭ؟ ۋەتىنىڭنىڭ نامى نېمە؟ ۋەتەننىڭ بايرىقىڭ قانداق؟ دەپ خىتايچە سورالغان سوئاللارغا خىتايچە چاققانلىق بىلەن ئىنكاس قايتۇرۇۋاتقان قوي كۆزلۈك، بودرۇققىنە ئابدۇئەزىزنىڭ بىر خىتاي ئوقۇتقۇچى ياكى يېتەكچىگە جاۋاب بېرىۋاتقىنى چىقىپ تۇراتتى، بۇ قىسقىغىنە ۋىدىيونىڭ ئاخىرى تاماقنى نەدىن يەيسەن؟ دېگەن سوئالغا بالىنىڭ يۆتىلىپ تۇرۇپ «ئەخلەت ساندۇقىدىن» دەپ بەرگەن جاۋابى بىلەن ئاخىرلىشىدۇ.

تەپسىلاتى...

تۈركىيەدىن يۇرتىغا قايتقان مۇزىكانت ئوقۇغۇچى مەمەتيۈسۈپ راخماننىڭ ئاتۇشتا لاگېردا ئىكەنلىكى دەلىللەندى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

يېقىندا ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا تۈركىيەنىڭ بۈلەنت ئەجەۋىت ئۇنىۋېرسىتېتىدا ئېلېكتر ئىنژېنېرلىقى كەسپىدە ئوقۇۋاتقان مەمەتيۈسۈپ راخماننىڭ 2017-يىلى 1-يانۋار كۈنى ئىستانبۇلدىن ئۈرۈمچىگە قاراپ ئۇچقاندىن كېيىنلا ئىز-دېرىكى يوقالغانلىقى خەۋەر قىلىنغان. فەيسبوكتىكى ئۇچۇردا ئۇنىڭ بىر مۇزىكا ھەۋەسكارى ئىكەنلىكى ۋە بىر مەھەل ئاتاقلىق سەنئەتچى ئابدۇرېھىم ھېيتقا شاگىرت بولغانلىقى ئەسكەرتىلگەن ئىدى. مۇخبىرىمىزنىڭ تېلېفون زىيارەتلىرى داۋامىدا مەمەتيۈسۈپ راخماننىڭ ئاتۇشنىڭ ئازاق يېزا ئوڭئېرىق كەنتىگە نوپۇسلۇق ئىكەنلىكى ۋە نۆۋەتتە ئاتۇشتىكى يىغىۋېلىش لاگېرىدا ئىكەنلىكى دەلىللەندى.

تەپسىلاتى...

غەرب تەتقىقاتچىلىرى خىتايدىن سەنۇبەر تۇرسۇن قاتارلىق ئۇيغۇر داڭدارلىرىنى قويۇپ بېرىشنى تەلەپ قىلدى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ئۇيغۇر سەنئەتكارى سەنۇبەر تۇرسۇننىڭ تۇتقۇن قىلىنىشى سەۋەبلىك ئۇنىڭ ئىككى ھەپتىدىن كېيىن فىرانسىيەدە باشلىنىش ئالدىدا تۇرغان مەخسۇس كونسېرتى ئەمەلدىن قالدۇرۇلغان، بۇ مۇناسىۋەت بىلەن ئۇيغۇر مەدەنىيىتى ۋە سەنئىتى تەتقىقاتى بىلەن شۇغۇللىنىۋاتقان ياۋروپادىكى 40 تىن ئارتۇق تەتقىقاتچى ۋە پروفېسسور ئىمزالىق بىرلەشمە بايانات ئېلان قىلىپ، خىتايدىن سەنۇبەر تۇرسۇن قاتارلىق ئۇيغۇر سەنئەتكارى، زىيالىيلىرىنى دەرھال قويۇپ بېرىشنى تەلەپ قىلدى. تەپسىلاتىنى مۇخبىرىمىز گۈلچېھرەدىن ئاڭلاڭ.

تەپسىلاتى...

ئاتۇشتىكى لاگېردا «ئىپادىسى ياخشى» بولغانلارنىڭ كەسىپكە چىققانلىقى ۋە لاگېردا ھەقسىز ئىشلەۋاتقانلىقى ئاشكارىلاندى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

مۇخبىرىمىزنىڭ ئاتۇشتىكى لاگېرلار ھەققىدە ئىلىپ بارغان تېلېفون زىيارەتلىرى داۋامىدا لاگېرلاردا «ئىپادىسى ياخشى» دەپ قارالغان بىر قىسىم تۇتقۇنلارنىڭ كەسىپكە چىقىرىلغانلىقى، كەسىپكە چىققانلارنىڭ يەنىلا شۇ لاگېر ئىچىدە ھەقسىز ئىشلەۋاتقانلىقى ئاشكارىلاندى. مەلۇم بولۇشىچە، لاگېردا ئېغىر زەخمەت چەككەن بىر تۇتقۇن جېنىنى بىرئاز راھەت تاپقۇزۇش ئۈچۈن كەسىپكە چىقىشقا ئىلتىماس سۇنغان، ئەمما ئۇنىڭ ئىلتىماسى رەت قىلىنغان.

ھۆرمەتلىك رادىئو ئاڭلىغۇچىلار، ئاتۇشقا قارىتا ئېلىپ بارغان تېلېفون زىيارەتلىرىمىز داۋامىدا لاگېردىكى بىر قىسىم كىشىلەرنىڭ كەسىپكە چىقىرىلغانلىقى، كەسىپكە چىقىرىلغانلارنىڭ بولسا يەنە شۇ لاگېرنىڭ ئىچىدە كەسىپ ئۆگىنىۋاتقانلىقى ياكى ئىشلەۋاتقانلىقى ئاشكارىلاندى. مەلۇم بولۇشىچە، ئاتۇشتىكى مەلۇم بىر كەنتتىن 11 كىشى لاگېردا بولۇپ، بۇلاردىن ھازىرغا قەدەر 3 نەپىرى كەسىپكە چىققان.

تەپسىلاتى...

شى جىنپىڭنىڭ ئۇيغۇرلارغا قارشى ئۇرۇشى: «يېڭى چېگرا» دىكى كەچمىشلەر

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ئاۋسترالىيە دۆلەتلىك ئۇنىۋېرسىتېتنىڭ مۇتەخەسسىسلىرىدىن گرېيم سىمىس ۋە لۇيىزا لىم بىرلىكتە ساھىبخانىلىق قىلىۋاتقان «شاكىچىك قىزىل پودكاست» سۇپىسىدىكى رادىئو سۆھبىتىدە نۆۋەتتە خىتاي ھەققىدىكى ئاساسىي چوڭ خەۋەرلەرنىڭ بىرى تەبىئىي ھالدا ئۇيغۇرلارغا باغلىنىپ قالىدىغانلىقى ئالغا سۈرۈلدى. بولۇپمۇ بۇ ھەقتىكى خەۋەرلەردىن ئەڭ تىپىك بولغىنى مىليونلىغان كىشىنىڭ لاگېرلارغا سولىنىشى بولۇپ، خىتاي ھۆكۈمىتى ئىزچىل بۇ خىل لاگېرلارنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى ئىنكار قىلىپ كەلمەكتە. ئەمما رىياسەتچىلەر بىلەن سۆھبەتلەشكەن، ئۆزلىرىنىڭ يۇرتىنى بىردەك «شەرقىي تۈركىستان» دەپ تونۇشتۇرغان، شۇنداقلا ئادىلايد شەھىرىدىكى سانى بارغانسېرى ئېشىپ بېرىۋاتقان ئۇيغۇر شاھىتلار بۇ خىل لاگېرلار ھەققىدە كۆپلىگەن ئىنچىكە مەلۇماتلارنى تەمىن ئېتىپ كەلمەكتە ئىكەن.

تەپسىلاتى...

يىغىۋېلىش لاگېرلىرىدا تۇتقۇنلارغا بېرىلگەن دورا ۋە ئوكۇل كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتلىرىدا گۇمان قوزغىدى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

خىتاينىڭ ئۇيغۇر رايونىدىكى يىغىۋېلىش لاگېرلىرىدا تۇتقۇنلارغا نامەلۇم دورا ياكى سۇيۇقلۇق ئىچۈرىۋاتقانلىقىغا دائىر ئۇچۇرلار كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتلىرىنىڭ دىققەت نۇقتىسىغا ئايلىنىشقا باشلىماقتا.

قازاقىستاندىكى «ئاتا يۇرت» ناملىق كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتىنىڭ مەسئۇلى سېرىكجان بىلاشنىڭ رادىيومىزغا بىلدۈرۈشىچە، «ئۇلار شىنجاڭدىكى يىغىۋېلىش لاگېرلىرىدا نامەلۇم دورا ئىشلىتىلگەنلىكى، ھەتتا دورا تەجرىبە قىلىنغانلىقىغا دائىر نەچچە يۈز دېلو توپلىغان».

«ئاتا يۇرت» ئۇيغۇر رايونىدىكى لاگېرلاردا تۇتقۇنلارغا نامەلۇم دورا، سۇيۇقلۇق ئىچۈرگەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرگەن تۇنجى تەشكىلات بولمىسىمۇ، ئەمما ئۇ بۇ مەسىلە ھەققىدە دېلو توپلاۋاتقانلىقىنى ئېلان قىلغان تۇنجى تەشكىلاتتۇر. خىتاينىڭ تۇتقۇنلارغا نامەلۇم دورا ئىچۈرىدىغانلىقىنى بۇرۇن بۇ لاگېرلاردا يېتىپ چىققان مېھرىگۈل تۇرسۇن، گۈلباھار جېلىلوۋا قاتارلىق تۇتقۇنلار ئوتتۇرىغا قويغان.

تەپسىلاتى...

لاگېرغا تاشلانغان چەتئەل پۇقراسى: گۈلباھار جېلىلوۋا لاگېردا كۆرگەن قارا كۈنلەر (5)

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

قازاقىستان پۇقراسى بولغىنىغا قارىماي 2017-يىلى-5 ئايدا ئۈرۈمچىدە لاگېرغا قامالغان گۈلباھار جېلىلوۋا قاراڭغۇ كامىرىدا ياتقىنىغا 15 ئايدىن ئاشقان، ھاياتتىنمۇ ئۈمىدىنى ئۈزگەن كۈنلەرنىڭ بىرىدە كامېر ساقچىلىرى تۇيۇقسىزلا ئۇنىڭ ئىسمىنى چاقىرىدۇ. «بۇلار ئەمدى مېنى ئۆلتۈرىدىكەن-دە» دەپ ئويلىغان گۈلباھار قورقۇنچ ئىلىكىدە كامىرىدىن ئېلىپ چىقىلىپ بېشىدىكى قارا خالتا ئېلىۋېتىلگەندىمۇ، ھەتتا پۇت-قوللىرىدىكى كىشەنلەر ئېلىۋېتىلگەندىمۇ ئۆزىنىڭ ھۆرلۈككە چىققانلىقىغا ئىشەنمەيدۇ.

مۇخبىرىمىزنىڭ مەخسۇس زىيارىتىنى قوبۇل قىلغان شاھىت گۈلباھار خانىم ئۆزىنىڭ زۇلمەتلىك جازا لاگېرىدىن قۇتۇلۇپ يېڭىدىن ھاياتلىققا ئېرىشكەن ئاشۇ مىنۇتلىرىنى ئەسلەپ ئۆتتى.

يۇقىرىدىكى ئاۋاز ئۇلىنىشىدىن پروگراممىنىڭ تەپسىلاتىنى ئاڭلىغايسىز.

https://www.rfa.org/uyghur/xewerler/siyaset/gulbahar-jelilowa-01242019170748.html

تەپسىلاتى...