تۈركىيە ئۇيغۇرلارنىڭ جازا لاگېرلىرىغا قامىلىشى مەسىلىسىدە خىتاينى قاتتىق ئەيىبلىدى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

تۈركىيە تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقى شەنبە كۈنى بايانات ئېلان قىلىپ، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ بىر مىليوندىن ئارتۇق ئۇيغۇرلارنى جازا لاگېرلىرىغا سولىغانلىقىنى قاتتىق ئەيىبلەپ، بۇنى «ئىنسانىيەت ئۈچۈن بىر بۈيۈك نومۇس» دەپ بىلدۈردى.

تۈركىيە تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقى باياناتچىسى ھامى ئاكسوي، «بىر مىليوندىن ئارتۇق ئۇيغۇر تۈركلىرىنىڭ جازا لاگېرلىرىغا ۋە تۈرمىلەرگە خالىغانچە تۇتۇلۇپ، تەن جازاسىغا ئۇچرىشى ۋە كاللىسىنىڭ سىياسىي جەھەتتىن يۇيۇلۇشى ھازىر بىر مەخپىيەتلىك ئەمەس. بىز خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇر تۈركلىرىنىڭ ئاساسلىق ھەق-ھوقۇقلىرىنى ھۆرمەت قىلىشىنى ۋە جازا لاگېرلىرىنى تاقىۋېتىشىنى تەشەببۇس قىلىمىز» دېدى.

باياناتچى ھامى ئاكسوي سۆزىدە يەنە، ئۇيغۇر تۈركلىرىنىڭ خىتاي ھاكىمىيىتى قولىدا ئۇزۇن يىللاردىن بۇيان سىياسىي بېسىمغا، شۇنداقلا سىستېمىلىق ئاسسىمىلاتسىيەگە ئۇچراپ كېلىۋاتقانلىقىنى ئالاھىدە تەكىتلەپ ئۆتتى.

تەپسىلاتى...

گۆتتىنگېن ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ دوكتور ئاسپىرانتى تاھىرجان قاھىرى لايپزىگ شەھىرىدە ئۇيغۇرلار ھەققىدە دوكلات بەردى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

خىتاي دائىرىلىرى تەرىپىدىن ناھەق جازا لاگېرىغا بەند قىلىنغان مەشھۇر ئۇيغۇر ئالىملىرىدىن مۇتەللىپ سىدىق قاھىرىنىڭ گېرمانىيەدە دوكتورلۇق ئىلمىي ئۇنۋانى ئۈچۈن ئوقۇۋاتقان ئوغلى تاھىرجان قاھىرى 6-فېۋرال كۈنى لايپزىگ شەھىرىدە ئۇيغۇرلار توغرىلىق دوكلات بەردى.

تاھىرجان قاھىرى دادىسىنىڭ لاگېرغا قامالغانلىقىدىن خەۋەر تاپقان كۈندىن باشلاپ، دادىسى ھەققىدە گۇۋاھلىق بېرىش ۋە ئۇيغۇرلار نۆۋەتتە دۇچ كېلىۋاتقان زۇلۇملارنى ئاڭلىتىشنى بىر كۈنمۇ توختىتىپ قويمىغان ئىدى. ئۆتكەن يىلىنىڭ ئاخىرىدىن باشلاپ ۋاتسئاپ قاتارلىق ئىجتىمائىي ئاخبارات ۋاسىتىلىرى ئارقىلىق دادىسىنىڭ ئەمگەكلىرىنى تونۇشتۇرۇۋاتقان تاھىرجان رادىئو ۋە گېزىتلەردە بايانات ئېلان قىلىش ئارقىلىق كەڭ جامائەتچىلىكنىڭ ھېسداشلىقى ۋە قوللىشىنى قولغا كەلتۈرۈپ، دادىسىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئۇيغۇر سەرخىللىرىنى قۇتقۇزۇشقا چاقىرماقتا.
ئۇنىڭ بۈگۈنكى پائالىيەت سەھنىسى-گېرمانىيەنىڭ ئەڭ چوڭ ئېتنولوگىيە مۇزېيلىرىدىن بىرى بولغان لايپزىگ گراسسى ئېتنولوگىيە مۇزېيىنىڭ يىغىن زالىدۇر.

تەپسىلاتى...

سايراگۈل ئۆزىنىڭ قازاقىستاندىكى ئەھۋالىنىڭ يەنىلا تۇراقسىزلىقىنى بىلدۈرگەن

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ئىلگىرى ئۇيغۇر دىيارىنىڭ موڭغۇلكۈرە ناھىيەسىدىكى يېپىق تەربىيە لاگېرىدا تۇتقۇنلارغا خىتاي تىلىدىن دەرس ئۆتكەن ۋە كېيىن قازاقىستانغا قېچىپ چىققان سايراگۈل ساۋۇتباي ئۆزىنىڭ بىخەتەرلىكىنىڭ يەنىلا خەۋپ ئاستىدا تۇرۇۋاتقانلىقىنى بىلدۈرگەن.

سايراگۈل ساۋۇت قازاقىستانغا قېچىپ ئۆتكەندىن كېيىن قازاق ساقچىلىرى تەرىپىدىن تۇتقۇن قىلىنغان ۋە خىتايغا قايتۇرۇلۇش خەۋپىگە دۇچ كەلگەن. ئۇنىڭ دېلوسى ئاخباراتلارنىڭ زور دىققىتىنى قوزغىغان ۋە خەلقئارالىق جامائەت پىكىرى نەتىجىسىدە بۇلتۇر 8-ئايدا قازاقىستان سوتى ئۇنى خىتايغا قايتۇرماسلىقنى قارار قىلغان.

«تاشقى سىياسەت» ژۇرنىلىنىڭ 6-فېۋرال كۈنى خەۋەر قىلىشىچە، 8-ئايدىكى سوت قارارىدىن كېيىن، بىر گۇرۇپپا كىشىلەر سايراگۈلنىڭ ئۆيىگە كېلىپ ئۇنىڭغا ئەمدى بۇ ھەقتە سۆزلىمەسلىكنى، ئۇنداق بولمايدىكەن ئاقىۋىتىگە ئۆزى مەسئۇل بولىدىغانلىقى ھەققىدە ئاگاھلاندۇرغان. سايراگۈل ئاخىرىدا ئۆزىنىڭ ئادۋوكاتى ۋە باشقىلارنىڭ ھېچ بولمىغاندا قازاقىستاندا پاناھلىنىش ئىلتىماسى قوبۇل بولغۇچە بولسىمۇ جىم تۇرۇپ تۇرۇش ھەققىدىكى نەسىھەتى بىلەن خىتايدىكى لاگېرلار ھەققىدە سۆزلەشنى توختاتقان. ھالبۇكى، شۇنداق بولۇشىغا قارىماي ئۇنىڭ قازاقىستاندا پاناھلىنىش تەلىپى ئىككى قېتىم رەت قىلىنغان.

تەپسىلاتى...

كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتلىرى ب د ت نى خەلقئارالىق تەكشۈرۈش ئۆمىكى قۇرۇشقا چاقىردى

خەۋەر مەنبەسى: تۈركىستان ۋاقتى

خەلقئارا كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتلىرى 4- فېۋرال بىرلەشمە بايانات ئېلان قىلىپ، ب د ت كىشىلىك ھوقۇق كېڭىشىنى قارار ماقۇللاپ، خەلقئارالىق ئەمەلىي ئەھۋالنى تەكشۈرۈش گۇرۇپپىسى قۇرۇپ، خىتاينىڭ بىر مىليوندىن ئارتۇق ئۇيغۇر ۋە باشقا يەرلىك مىللەتلەرنى خالىغانچە قاماپ قويۇش مەسىلىسىنى تەكشۈرۈشكە چاقىردى.

ئامېرىكا ئاۋازى، 2019- يىلى 4- فېۋرال

ب د ت كىشىلىك ھوقۇق كېڭىشى 25- فېۋرالدىن 22- مارتقىچە يىغىن چاقىرىپ، ب د ت ئۆتكەن يىلى 11- ئايدا باھالىغان «خىتاينىڭ ئومۇمىيۈزلۈك قەرەللىك باھالاش نەتىجىسى دوكلاتى»غا قاراپ چىقىدۇ. ئەينى ۋاقتتا خىتاي ئەمەلدارلىرى شەرقىي تۈركىستاندا كەڭ كۆلەملىك كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكىنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى رەت قىلغان.

«كىشىلىك ھوقۇق كۆزىتىش تەشكىلاتى» دۈشەنبە كۈنى ئېلان قىلغان باياناتىدا، كىشىلىك ھوقۇق كۆزىتىش تەشكىلاتى،خەلقئارا كەچۈرۈم تەشكىلاتى، خەلقئارا كىشىلىك ھوقۇق مۇلازىمەت جەمئىيىتى ۋە دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىى ئورتاق ئىمزا قويۇپ ئېلان قىلغان بۇ باياناتنىڭ كۆپلىگەن رايونلۇق ۋە خەلقئارالىق تەشكىلاتلارنىڭ قوللىشىغا ئېرىشكەنلىكى تەكىتلىدى.

تەپسىلاتى...

تىجارەتچى مەمەتجان ئېلى رۇستەم قارىھاجىنىڭ جىنازا نامىزىدا تەكبىر ئىشارىتى قىلغانلىقى ئۈچۈن تۇتۇلغان

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

خىتاي ئۇيغۇر رايونىدا يىغىۋېلىش لاگېرىغا سولىۋېلىنغانلارنىڭ كىچىك خاتالىق سادىر قىلغانلار ئىكەنلىكىنى تىلغا ئالغان بولسىمۇ، كونكرېت قانداق بىر خاتالىقنىڭ «دىنىي ئەسەبىيلىك» بىلەن گۇمانلىنىشقا سەۋەب بولۇۋاتقانلىقى ھەققىدە ئېغىز ئاچمىغان ئىدى. مۇخبىرىمىزنىڭ ئاتۇشقا قارىتا ئېلىپ بارغان تېلېفون زىيارەتلىرى داۋامىدا قىرغىزىستاندا تىجارەت قىلىۋاتقان 40 ياشلار چامىسىدىكى مەمەتجان ئېلىنىڭ ئاتۇشتا بۇنىڭدىن 15 يىللار ئىلگىرى ئالەمدىن ئۆتكەن مەشھۇر دىنىي زات رۇستەم قارىھاجىنىڭ ئۆلۈم مۇراسىمىدا شاھادەت بارمىقىنى كۆتۈرۈپ تەكبىر ئىشارىتى قىلغانلىقى ئۈچۈن لاگېرغا سولانغانلىقى ئاشكارىلاندى.

ئاتۇشقا قارىتا ئېلىپ بارغان تېلېفون زىيارەتلىرىمىز داۋامىدا ئاتۇشنىڭ سۈنتاغ كەنتىدىن لاگېرغا سولانغانلار ئارىسىدا ئىلگىرى قىرغىزىستاندا تىجارەت قىلىۋاتقان ئاكا-ئۇكا تىجارەتچىلەردىن مەمەتجان ئەلى بىلەن ئۆمەر ئەلىنىڭمۇ بارلىقى ئاشكارىلاندى. 2017‏-يىلى 3‏-ئايدا ئاتۇشقا تېلېفون قىلغان ۋاقتىمىزدا ئاتۇشتىكى دائىرىلەرنىڭ ئاھالىلەرگە بېسىم ئىشلىتىپ ئوتتۇرا ئاسىيادا تىجارەت قىلىۋاتقان ئائىلە ئەزالىرىنى قايتۇرۇپ كېلىشكە قىستىغانلىقى ئاشكارىلانغان ئىدى. سۈنتاغ كەنتىدىكى مەزكۇر ئاكا-ئۇكا تىجارەتچىلەرنىڭ دائىرىلەرنىڭ قىستىشى بويىچە ۋە ياكى ئۆزلىكىدىن قايتىپ كەلگەنلىكى ھازىرچە مەلۇم ئەمەس. ئىلگىرىلەپ ئېلىپ بارغان ئېنىقلاشلىرىمىز داۋامىدا مەزكۇر ئاكا-ئۇكا ئائىلىسىدىن جەمئىي بەش كىشىنىڭ لاگېردا ئىكەنلىكى، بۇلارنىڭ ئىچىدە خىتاي ئۆلكىلىرىدىن تېخى يېقىندا ئوقۇش پۈتتۈرۈپ كەلگەن سانىيە ئەلىنىڭمۇ بارلىقى ئاشكارىلاندى. مەلۇم بولۇشىچە، بۇ ئاكا-ئۇكىلاردىن مەمەتجان ئەلى بۇنىڭدىن 15 يىللار ئىلگىرى ئالەمدىن ئۆتكەن ئاتۇشتىكى ئاتاقلىق دىنىي زات رۇستەم قارىھاجىنىڭ جىنازا نامىزىدا شاھادەت بارمىقىنى چىقىرىپ، تەكبىر ئىشارىتى قىلغانلىقى ئۈچۈن تۇتۇلغان. 

تەپسىلاتى...

خىتاينىڭ ئۇيغۇر رايونىدا چەتئەل زىيارەتچىلىرىنى كۈتۈۋېلىش ئۈچۈن يەنە ساختا سەھنە ھازىرلاۋاتقانلىقى ئاشكارىلاندى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

«خەلقئارا ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى» نىڭ باش كاتىپى دوكتور يۈسۈپ ئوسمان 20‏-يانۋار كۈنى يازغان بىر تۋىتتېر ئۇچۇرىدا ئۆزلىرىنىڭ پات يېقىندا ئۇيغۇر رايونىغا بىر تەكشۈرۈش گۇرۇپپىسى ئەۋەتىدىغانلىقىنى بىلدۈرگەن ئىدى. تۈنۈگۈن قەشقەردىكى بىر ئوتتۇرا مەكتەپ ئوقۇغۇچىسى تام ئاتلاش ئارقىلىق رادىيومىزغا خەت يېزىپ، ئۆزلىرىنىڭ تەتىل مەزگىلىدە مەكتەپكە يىغىۋېلىنغانلىقى ۋە مەكتەپتە چەتئەلدىن كېلىدىغان بىر تەكشۈرۈش ئۆمىكىنى كۈتۈۋېلىش ئۈچۈن ساختا سەھنە ھازىرلىنىۋاتقانلىقىنى پاش قىلدى. مۇخبىرىمىزنىڭ قەشقەر ۋە خوتەنگە قارىتا ئېلىپ بارغان تېلېفون زىيارىتى داۋامىدا مەزكۇر ئەھۋالنىڭ راستلىقى دەلىللەندى.

تەپسىلاتى...

ئابدۇراخمان: ۋىدىيودىكى خىتايچە سۆزلىتىلىۋاتقان بالا مېنىڭ ئۆز ئوغلۇم

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

فەيسبوكتا ئۇيغۇرلار تارقاتقان ئۇچۇرلارغا قارىغاندا تۈركىيەدە يەنە بىر ئاتا، خىتايدىن تارقىتىلغان بىر ۋىدىيودىن ئۆز ئوغلىنى تونۇۋالغان. خىتايچە داۋيۇ دېتالى ئارقىلىق تارقالغان بۇ ۋىدىيودا 4 ياشلىق بىر ئۇيغۇر بالا خىتايچە سۆزلىتىلگەن بولۇپ، ئۇ ئىسمىنى ئابدۇلئەزىز دەپ ئېنىق ئېيتقان. ئىز قوغلاش ئارقىلىق ئۆز ئوغلىنى تونۇۋالغان ئابدۇراخماننى ئىستانبۇلدىن تېپىپ زىيارەت قىلدۇق. ئۇ تەمىنلىگەن ئىسپاتلار ۋىدىيودىكى بالىنىڭ ئابدۇراخماننىڭ ئىستانبۇلدا-2014-يىلى 12-ئاينىڭ 21-كۈنى تۇغۇلغان ۋە ئىككى يىل ئاۋۋال ئاپىسى بىلەن يۇرتى ئاقسۇغا قايتقانچە خەۋىرى بولماي كېلىۋاتقان ئوغلى ئابدۇلئازىز ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ تۇرماقتا ئىكەن. مۇخبىرىمىز گۈلچېھرە بۇ ھەقتە تەپسىلىي مەلۇمات بېرىدۇ.

15 سېكۇنتلۇق بۇ ۋىدىيودا «سېنىڭ ئىسمىڭ نېمە؟قانچە ياشقا كىردىڭ؟ ۋەتىنىڭنىڭ نامى نېمە؟ ۋەتەننىڭ بايرىقىڭ قانداق؟ دەپ خىتايچە سورالغان سوئاللارغا خىتايچە چاققانلىق بىلەن ئىنكاس قايتۇرۇۋاتقان قوي كۆزلۈك، بودرۇققىنە ئابدۇئەزىزنىڭ بىر خىتاي ئوقۇتقۇچى ياكى يېتەكچىگە جاۋاب بېرىۋاتقىنى چىقىپ تۇراتتى، بۇ قىسقىغىنە ۋىدىيونىڭ ئاخىرى تاماقنى نەدىن يەيسەن؟ دېگەن سوئالغا بالىنىڭ يۆتىلىپ تۇرۇپ «ئەخلەت ساندۇقىدىن» دەپ بەرگەن جاۋابى بىلەن ئاخىرلىشىدۇ.

تەپسىلاتى...

تۈركىيەدىن يۇرتىغا قايتقان مۇزىكانت ئوقۇغۇچى مەمەتيۈسۈپ راخماننىڭ ئاتۇشتا لاگېردا ئىكەنلىكى دەلىللەندى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

يېقىندا ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا تۈركىيەنىڭ بۈلەنت ئەجەۋىت ئۇنىۋېرسىتېتىدا ئېلېكتر ئىنژېنېرلىقى كەسپىدە ئوقۇۋاتقان مەمەتيۈسۈپ راخماننىڭ 2017-يىلى 1-يانۋار كۈنى ئىستانبۇلدىن ئۈرۈمچىگە قاراپ ئۇچقاندىن كېيىنلا ئىز-دېرىكى يوقالغانلىقى خەۋەر قىلىنغان. فەيسبوكتىكى ئۇچۇردا ئۇنىڭ بىر مۇزىكا ھەۋەسكارى ئىكەنلىكى ۋە بىر مەھەل ئاتاقلىق سەنئەتچى ئابدۇرېھىم ھېيتقا شاگىرت بولغانلىقى ئەسكەرتىلگەن ئىدى. مۇخبىرىمىزنىڭ تېلېفون زىيارەتلىرى داۋامىدا مەمەتيۈسۈپ راخماننىڭ ئاتۇشنىڭ ئازاق يېزا ئوڭئېرىق كەنتىگە نوپۇسلۇق ئىكەنلىكى ۋە نۆۋەتتە ئاتۇشتىكى يىغىۋېلىش لاگېرىدا ئىكەنلىكى دەلىللەندى.

تەپسىلاتى...

غەرب تەتقىقاتچىلىرى خىتايدىن سەنۇبەر تۇرسۇن قاتارلىق ئۇيغۇر داڭدارلىرىنى قويۇپ بېرىشنى تەلەپ قىلدى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ئۇيغۇر سەنئەتكارى سەنۇبەر تۇرسۇننىڭ تۇتقۇن قىلىنىشى سەۋەبلىك ئۇنىڭ ئىككى ھەپتىدىن كېيىن فىرانسىيەدە باشلىنىش ئالدىدا تۇرغان مەخسۇس كونسېرتى ئەمەلدىن قالدۇرۇلغان، بۇ مۇناسىۋەت بىلەن ئۇيغۇر مەدەنىيىتى ۋە سەنئىتى تەتقىقاتى بىلەن شۇغۇللىنىۋاتقان ياۋروپادىكى 40 تىن ئارتۇق تەتقىقاتچى ۋە پروفېسسور ئىمزالىق بىرلەشمە بايانات ئېلان قىلىپ، خىتايدىن سەنۇبەر تۇرسۇن قاتارلىق ئۇيغۇر سەنئەتكارى، زىيالىيلىرىنى دەرھال قويۇپ بېرىشنى تەلەپ قىلدى. تەپسىلاتىنى مۇخبىرىمىز گۈلچېھرەدىن ئاڭلاڭ.

تەپسىلاتى...

ئاتۇشتىكى لاگېردا «ئىپادىسى ياخشى» بولغانلارنىڭ كەسىپكە چىققانلىقى ۋە لاگېردا ھەقسىز ئىشلەۋاتقانلىقى ئاشكارىلاندى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

مۇخبىرىمىزنىڭ ئاتۇشتىكى لاگېرلار ھەققىدە ئىلىپ بارغان تېلېفون زىيارەتلىرى داۋامىدا لاگېرلاردا «ئىپادىسى ياخشى» دەپ قارالغان بىر قىسىم تۇتقۇنلارنىڭ كەسىپكە چىقىرىلغانلىقى، كەسىپكە چىققانلارنىڭ يەنىلا شۇ لاگېر ئىچىدە ھەقسىز ئىشلەۋاتقانلىقى ئاشكارىلاندى. مەلۇم بولۇشىچە، لاگېردا ئېغىر زەخمەت چەككەن بىر تۇتقۇن جېنىنى بىرئاز راھەت تاپقۇزۇش ئۈچۈن كەسىپكە چىقىشقا ئىلتىماس سۇنغان، ئەمما ئۇنىڭ ئىلتىماسى رەت قىلىنغان.

ھۆرمەتلىك رادىئو ئاڭلىغۇچىلار، ئاتۇشقا قارىتا ئېلىپ بارغان تېلېفون زىيارەتلىرىمىز داۋامىدا لاگېردىكى بىر قىسىم كىشىلەرنىڭ كەسىپكە چىقىرىلغانلىقى، كەسىپكە چىقىرىلغانلارنىڭ بولسا يەنە شۇ لاگېرنىڭ ئىچىدە كەسىپ ئۆگىنىۋاتقانلىقى ياكى ئىشلەۋاتقانلىقى ئاشكارىلاندى. مەلۇم بولۇشىچە، ئاتۇشتىكى مەلۇم بىر كەنتتىن 11 كىشى لاگېردا بولۇپ، بۇلاردىن ھازىرغا قەدەر 3 نەپىرى كەسىپكە چىققان.

تەپسىلاتى...