خىتاي تورداشلىرىنىڭ ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىغا قىلغان ھۇجۇمى خىتاينىڭ «مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى» سىياسىتىگە بۇزغۇنچىلىق قىلغان

ر ف ئا خەۋىرى
2017-يىلى 3-ئاينىڭ 1-كۈنى

rfa-xitay-01032017

دۇنيادىكى نوپۇزلۇق كىشىلىك ھوقۇق ئورگانلىرىدىن بىرى بولغان كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش تەشكىلاتى 26‏-فېۋرال ماقالە ئېلان قىلىپ، ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردىكى خىتاي تورداشلىرىنىڭ مۇسۇلمان ئۇيغۇرلارغا قاراتقان ھۇجۇمى خىتاينىڭ ھۆكۈمىتىنىڭ «مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى»نى ئالغا سۈرۈش پىلانىغا بۇزغۇنچىلىق قىلىۋاتقانلىقىنى ئىلگىرى سۈردى.

مەزكۇر تەشكىلاتنىڭ تەتقىقاتچىسى مايا ۋاڭ قەلەمگە ئالغان ماقالىدا، خىتاينىڭ «جياڭنەن ئاستانە خەۋەرلەر گېزىتى» تورىنىڭ پىكىر مۇنبىرىدە قوزغالغان گۇما پىچاقلىق ھۇجۇمى ھەققىدىكى مۇنازىرە ئالاھىدە تىلغا ئېلىنغان. ماقالىدە قەيت قىلىشىچە، مەزكۇر مۇنبەردىكى مۇنازىرىدە ئۇيغۇرلار كەمسىتىش، تەھدىت ۋە ھاقارەت نىشانىغا ئايلىنىپ قالغان.

تەپسىلاتى...

شىۋېتسىيەدىكى تىبەت مۇھاجىرلىرىنىڭ ئۇچۇرىنى توپلىغان بىر جاسۇس قولغا ئېلىنغان

ر ف ئا خەۋىرى
2017-يىلى 3-ئاينىڭ 1-كۈنى

سەپو، يەنى شىۋېتسىيە دۆلەت ئىستىقبارات ئىدارىسىنىڭ بىلدۈرۈشىچە، شىۋېتسىيەدىكى تىبەت مۇھاجىرلىرىنىڭ ئۇچۇرىنى قانۇنسىز ھالدا توپلىغان بىر جاسۇس گۇماندارى تۆنۈگۈن رەسمىي قولغا ئېلىنغان.

بىرلەشمە ئاگېنتلىقىنىڭ بۇ ھەقتىكى خەۋىرىگە قارىغاندا، مەزكۇر جاسۇس گۇماندارى نامى تېخى ئاخباراتقا ئاشكارىلانمىغان بىر دۆلەتنىڭ ئىشپىيونلۇق ئورگانلىرىغا شىۋېتسىيەنى ئۆز ئىچىگە ئالغان سكاندىناۋىيە ئەللىرىدىكى تىبەتلەرنىڭ ئۇچۇرلىرىنى يەتكۈزگەن.

تەپسىلاتى...

شەرقى تۈركىستان ئىنقىلابىنىڭ پېشقەدەم جەڭچىسى خەمىت كەنجى ۋاپات بولدى

54ead306-ad72-4885-9757-1b3b1cc91fc6

1944-يىلى غۇلجىدا قوزغالغان شەرقى تۈركىستان ئىنقىلابىنىڭ پېشقەدەم جەڭچىسى، سابىق مىللىي ئارمىيە مايورى خەمىت كەنجى ئەپەندى 2017-يىلى 22-فېۋرال كۈنى 95 يېشىدا بىشكەكتە ۋاپات بولدى.

خەمىت كەنجى ئەپەندى 1922-يىلى ئىلى ۋىلايىتىنىڭ غۇلجا شەھىرىدە دۇنياغا كەلگەن بولۇپ، بالىلىق ۋە ئۆسمۈرلۈك دەۋرىدە غۇلجا شەھىرىدىكى «ئۈمىد» مەكتىپى ۋە رۇس گىمنازىيەسىدە بىلىم ئالغان،
ھەمدە 1942-يىلدىن باشلاپ «ئۈمىد» مەكتىپىدە رۇس تىلى ئوقۇتقۇچىسى بولۇپ خىزمەت قىلغان.

1944-يىلى خىتاي باسقۇنچى ھاكىمىيىتىگە قارشى مىللىي مۇستەقىللىق ئىنقىلابى باشلانغاندا، خەمىت كەنجى ئەپەندى بىرىنچىلەردىن بولۇپ مىللىي ئارمىيە سېپىدە ئۇرۇشقا ئاتلىنىپ، ئىلى ۋىلايىتىنى ئازاد قىلىش ئۇرۇشلىرىغا قاتناشقان. 1945-يىلى جەنۇبىي فىرۇنتقا ئاتلانغان مىللىي ئارمىيە قىسىملىرىنىڭ سىياسىي كومىسسارى ئابدۇكېرىم ئابباسوفنىڭ مۇھاپىزەتچىسى سۈپىتىدە باي ناھىيەسى ۋە ئاقسۇ شەھىرىدىكى گومىنداڭ قىسىملىرىغا قارشى جەڭلەرگە قاتناشقان. مىللىي ئارمىيە قىسىملىرى جەنۇبىي فرۇنتتىن چېكىنگەندىن كېيىن، خەمىت كەنجى ئەپەندى قوماندانلىق شتابىنىڭ بۇيرۇقى بىلەن باش شتاب ھەربىي قۇرۇلۇش بۆلۈمىنىڭ باشلىقلىقىغا تەيىنلىنىپ، سوۋېت ئارمىيەسىنىڭ تۈزۈلۈش نىزامنامىسىگە ئائىت ماتېرىياللارنى رۇس تىلىدىن ئۇيغۇرچىغا تەرجىمە قىلىپ، شەرقى تۈركىستان مىللىي ئارمىيەسىنىڭ نىزامنامىسىنى تۈزۈپ چىققان. 1947-يىلىدىن 1949-يىلغىچە مىللىي ئارمىيە شىمالىي يۆنىلىش قىسىملىرىنىڭ شتاب باشلىقى بولۇپ ئىشلىگەن.

تەپسىلاتى...

دىپلومات ژۇرنىلى : خىتاينىڭ ئۇيغۇر رايونىدىكى 10 نەچچە يىللىق تېررورلۇققا قارشى سىياسىتى ئۈنۈم بەرمىدى

ر ف ئا خەۋىرى
2017-يىلى 2-ئاينىڭ 27-كۈنى

guma-16022017

ئامېرىكا «دىپلومات» ژۇرنىلى تورىدا 23 ‏-فېۋرال ماقالە ئېلان قىلىپ، خىتاينىڭ ئۇيغۇر رايونىدا يۈرگۈزۈپ كەلگەن 10 نەچچە يىللىق تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش سىياسىتى ئۈنۈم بەرمىگەنلىكىنى ئىلگىرى سۈردى.

ماقالىدە قەيت قىلىشىچە، خىتاي ھۆكۈمىتى 2001‏-يىلى «11‏-سېنتەبىر ۋەقەسى»دىن كېيىن خەلقئارا تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش ھەرىكىتىنى ئۆزىنىڭ ئۇيغۇر رايونىدىكى بىخەتەرلىك سىياسىتىگە تەتبىقلاپ، «شەرقىي تۈركىستان تېررورچىلىرى» غا قارشى ئازادلىق ئارمىيە، قوراللىق ساقچى قىسىم، بىڭتۇەننى سەپەرۋەر قىلىشتەك قاتتىق تەدبىرلەرنى ۋە خىتاي كۆچمەنلىرىنى يۆتكەپ ئۇيغۇرلار بىلەن نوپۇس تەڭپۇڭلۇقى پەيدا قىلىشتەك يۇمشاق تەدبىرلەرنى تەڭ قوللانغان.

بىراق ماقالىدە ئىلگىرى سۈرۈشىچە، ھازىر خىتاينىڭ بۇ سىياسىتى ئۇيغۇر رايونىدا تېررورلۇق تەھدىتنىڭ ئازىيىشىدا ئۈنۈملۈك رول ئوينىدىمۇ-يوق، دېگەن سوئالنى قويغان. ماقالىدە، 1989‏-يىلدىن 2015‏-يىلغىچە بولغان ئارىلىقتىكى ۋەقەلەرنىڭ سانلىق مەلۇماتى ئوتتۇرىغا قويۇلۇپ، خىتاينىڭ «11‏-سېنتەبىر ۋەقەسى»دىن بېرى يۈرگۈزۈپ كەلگەن تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش سىياسىتىنىڭ تېررورلۇقنى ئازايتىشتا ئۈنۈملۈك رول ئوينىمىغانلىقىنى، بەلكى تېررورلۇق ھۇجۇمدا ئۆلگەن، يارىلانغانلارنىڭ كۆپەيگەنلىكىنى تەكىتلىگەن.

تەپسىلاتى...

قاراقاشتا 3 يەرلىك كادىر «28‏-دېكابىر ۋەقەسى» دە بىپەرۋالىق قىلغان دەپ قولغا ئېلىندى

ر ف ئا خەۋىرى
2017-يىلى 2-ئاينىڭ 24-كۈنى

rfa-24022017

خوتەن قاراقاش ناھىيەلىك پارتكوم ئىشخانىسىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى ئېلى غوجابدۇللا، قاراقاشنىڭ ياۋا يېزا جىھانباغ كەنتىنىڭ پارتىيە سېكرېتارى مەمەتنىياز يۈسۈپ، جۈمەبازار كەنت سېكرېتارى ئابدۇمەمەت سادىر قاتارلىق 3 كىشى يېقىندا رەسمىي قولغا ئېلىنغان.

خىتاي ئاخبارات ۋاسىتىلىرىنىڭ ئاشكارىلىشىچە، خوتەن ۋىلايەتلىك تەپتىش مەھكىمىسى بۇ 3 يەرلىك كادىرغا رەسمىي دېلو تۇرغۇزۇپ، ئۇلارنى 2016‏-يىلى 28‏-دېكابىر كۈنى يۈز بەرگەن قاراقاش ناھىيەلىك پارتكومغا ئاپتوموبىللىق ھۇجۇم قىلىش ۋەقەسىدە «بىپەرۋالىق قىلغان»، «ۋەزىپىسىنى ئاتقۇرمىغان» دەپ قولغا ئالغان.

لېكىن خىتاي ئاخبارات ۋاسىتىلىرىدە، ئۇلارنىڭ كونكرېت قانداق «بىپەرۋالىق» قىلغانلىقى ياكى ۋەزىپىسىنى «ئاتقۇرمىغانلىقى» غا دائىر ھېچقانداق ئۇچۇر بېرىلمىگەن. قاراقاش ناھىيەسىدىكى يەرلىك دائىرىلەر پەيشەنبە كۈنى مۇخبىرىمىزغا بۇ خەۋەرنىڭ راستلىقىنى دەلىللىگەن بولسىمۇ، ئەمما ئۇنىڭ تەپسىلاتى ھەققىدە توختىلىشنى خالىمىدى.

تەپسىلاتى...

19 تەشكىلات ب د ت دا بىرلەشمە مۇراجىئەتنامە ئېلان قىلدى

ر ف ئا خەۋىرى
2017-يىلى 2-ئاينىڭ 23-كۈنى

e32ec98e-a153-4657-a1fc-bb08bb36ef44

«جەنۋە ئالىي دەرىجىلىكلەر ئۇچرىشىشى» غا قاتنىشىۋاتقان خەلقئارالىق 19 تەشكىلات بىرلەشمە مۇراجىئەتنامە ئېلان قىلىپ، خىتاينىڭ كىشىلىك ھوقۇق ۋەزىيىتىگە دىققەتنى تارتتى.

«تىبەت ئاۋازى» تورىنىڭ 21-فېۋرالدىكى ئۇچۇرىغا ئاساسلانغاندا، شۇ كۈنى خەلقئارا كەچۈرۈم تەشكىلاتى، ئەركىنلىك ئۆيى ۋە ئەركىن تىبەت ئوقۇغۇچىلار ھەرىكىتى قاتارلىق 19 خەلقئارالىق تەشكىلات بىرلەشمە بايانات ئېلان قىلىپ، ب د ت كىشىلىك ھوقۇق كېڭىشىگە ئەزا دۆلەتلەر ۋە كۆزەتكۈچى دۆلەتلەرنى كۈنسېرى يامانلىشىۋاتقان خىتايدىكى كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكىگە دىققەت قىلىشقا ھەمدە خىتاينى ئۆزىنىڭ ئاساسىي قانۇنىغا ۋە خەلقئارا ئەھدىنامىلەرگە رىئايە قىلىشقا مەجبۇرلاشقا چاقىرغان.

تەپسىلاتى...

ئۇيغۇر ئېلىدىكى ئاپتوموبىللارغا «ئورۇن بەلگىلەش سىستېمىسى» ئورۇنلاشتۇرۇش قارارى خەلقئارادا ئىنكاس قوزغىدى

ر ف ئا خەۋىرى
2017-يىلى 2-ئاينىڭ 22-كۈنى

26ddd161-7c59-49f0-a35c-f40a19b2ebc3

ئۇيغۇر ئاپتونوم رايون دائىرىلىرىنىڭ ئۇيغۇر ئېلىدىكى يۈك ئاپتوموبىللىرىنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالغان بارلىق ئاپتوموبىللارغا «بېيدۇ سۈنئىي ھەمراھ ئارقىلىق ئورۇن بەلگىلەش بىخەتەرلىك نازارەت سىستېمىسى» (GPS) ئورۇنلاشتۇرۇشنى قارار قىلغانلىقى ھەققىدىكى خەۋەر ئېلان قىلىنغاندىن كېيىن، بۇ، خەلقئارا مەتبۇئاتلارنىڭ ۋە شۇنداقلا خىتاي ۋەزىيىتى كۆزەتكۈچىلىرىنىڭ دىققىتىنى قوزغىدى. خەلقئارا كەچۈرۈم تەشكىلاتى ۋە بىر قىسىم كۆزەتكۈچىلەر بۇ سىستېمىنىڭ ئۇيغۇرلارغا قارشى سۇيىئىستېمال قىلىنىش ئېھتىماللىقىنى ئوتتۇرىغا قويۇشتى.

ئۇيغۇر ئاپتونوم رايون دائىرىلىرى 14-فېۋرال كۈنى يۈز بەرگەن «گۇما ۋەقەسى» دىن كېيىن ئۈرۈمچى، خوتەن ۋە قەشقەر قاتارلىق جايلاردا تېررورلۇققا قارشى قاتتىق كۈرەش قىلىش قەسەمياد يىغىنلىرىنى ئۇيۇشتۇرۇش، مىڭلىغان قوراللىق ساقچىلارنىڭ قاتنىشىشى بىلەن زور كۆلەملىك ھەربىي پارات ئۆتكۈزۈش قاتارلىق ھەرىكەتلەر ئارقىلىق تېررورچىلارغا قاتتىق زەربە بېرىدىغانلىقىنى قايتا-قايتا جاكارلىدى. خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ 3 كىشىنىڭ پىچاقلىق ھۇجۇمىدىن كېيىن كۆرسەتكەن بۇ ھەيۋىلىرى ۋە رايون ۋەزىيىتىدىكى پەۋقۇلئاددە جىددىيلىك خەلقئارا ئاخباراتلارنىڭمۇ دىققىتىنى قوزغاۋاتقان بىر شارائىتتا، بايىنغولىن موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستلىق ج خ ئىدارىسى 19-فېۋرال كۈنى جىددىي يىغىن چاقىرىپ، ئوبلاست تەۋەسىدىكى بارلىق ئاپتوموبىللارغا «بېيدۇ سۈنئىي ھەمراھ ئارقىلىق ئورۇن بەلگىلەش بىخەتەرلىك نازارەت سىستېمىسى» ئورۇنلاشتۇرۇلىدىغانلىقىنى جاكارلىدى. خىتاي ئاخبارات ۋاسىتىلىرى ئۆز خەۋەرلىرىدە بۇ سىستېمىنىڭ يېقىن كەلگۈسىدە ئۇيغۇر رايونىدا بىردەك ئومۇملاشتۇرۇلىدىغانلىقىنى خەۋەر قىلدى.

تەپسىلاتى...

خىتاي ئانالىزچىلىرى: 14-فېۋرال خوتەن ۋەقەسى چېن چۈەنگونىڭ قاتتىق باستۇرۇش سىياسىتىنىڭ مەھسۇلى

ر ف ئا خەۋىرى
2017-يىلى 2-ئاينىڭ 17-كۈنى

d8830f54-48da-4112-8510-37006f342727

14-فېۋرال خوتەننىڭ گۇما ناھىيىسىدە يۈز بەرگەن پىچاقلىق ھۇجۇم خوتەندە يېقىنقى 2 ئاي ئىچىدە يۈز بەرگەن 3-قېتىملىق توقۇنۇش.

مەزكۇر ۋەقەنىڭ، پارتكوم سېكرېتارى چېن چۈەنگونىڭ رايوندا مۇقىملىق تەدبىرلىرىنى كۈچەيتىپ، ئۆتكەن ھەپتە خوتەن ج خ ئىدارىسىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى نىجات ئاۋۇدۇن قاتارلىق 6 نەپەر ئۇيغۇر كادىرنى ۋەزىپىسىدىن قالدۇرغاندا يۈز بېرىشى، تاراتقۇلار ۋە ۋەزىيەت ئانالىزچىلىرىنىڭ جىددىي دىققىتىنى قوزغىدى.

بېيجىڭ باھارى ژۇرنىلىنىڭ باش مۇھەررىرى، ئوبزورچى خۇ پىڭ قاتارلىق خىتاي ئانالىزچىلار بۇ ھەقتە توختىلىپ، يېقىندىن بۇيان ئۇيغۇر دىيارىدا بۇ خىل نارازىلىق ۋەقەلىرىنىڭ يەنە كۆپىيىشىگە چېن چۈەنگونىڭ بارغانچە كۈچەيتىۋاتقان رادىكال باستۇرۇش سىياسىتى سەۋەب بولۇۋاتقانلىقىنى ئاگاھلاندۇردى.
خىتاي تاراتقۇلىرى 14-فېۋرال خەۋەر بېرىپ، خوتەندە پىچاقلىق ھۇجۇم يۈز بەرگەنلىكىنى، ۋەقەدە ھۇجۇمغا ئۇچرىغان پۇقرالاردىن 5 كىشى ئۆلۈپ، 5 كىشى يارىلانغانلىقىنى، پىچاقلىق ھۇجۇم قوزغىغان 3 كىشىنىڭ نەق مەيداندا ساقچىلار تەرىپىدىن ئېتىپ ئۆلتۈرۈلگەنلىكىنى ئېلان قىلدى.

تەپسىلاتى...

ئۇيغۇر پائالىيەتچىلەر رايوندىكى ھۆكۈمەت كادىرلىرىغا زەربە بېرىش ھەرىكىتىگە ئىنكاس قايتۇردى

ر ف ئا خەۋىرى
2017-يىلى 2-ئاينىڭ 14-كۈنى

uyghur-boway-14022017

خىتاي تاراتقۇلىرىنىڭ خەۋەر قىلىشىچە، 2016-يىلى ئۇيغۇر دىيارىدىكى تەپتىش ئورگانلىرى 800 دىن ئارتۇق ھۆكۈمەت كادىرىنىڭ ئىنتىزامغا خىلاپلىق قىلىش دېلوسىنى تەكشۈرۈپ بىر تەرەپ قىلغان. مەزكۇر خەۋەر چەتئەللەردىكى ئۇيغۇر تەشكىلاتلىرى ۋە پائالىيەتچىلەرنىڭ جىددىي دىققىتىنى قوزغىدى. دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ باش كاتىپى دولقۇن ئەيسا ۋە باشقا ئۇيغۇر پائالىيەتچىلەرنىڭ قارىشىچە، دائىرىلەرنىڭ داۋاملاشتۇرۇۋاتقان قاتتىق قول سىياسىتى ۋە بۇ سىياسەتنى ئىجرا قىلىش جەريانىدا بىر تۈركۈم ھۆكۈمەت ئەمەلدارلىرىنى جازالاشقا باشلىغانلىقى، دائىرىلەرنىڭ چەتئەللەردىكى دېموكرات ھۆكۈمەتلەرنىڭ تەنقىدلىشىگە ئۇچراۋاتقان مىللىي باستۇرۇش سىياسىتىنىڭ كرىزىس ئىچىدە قالغانلىقىنىڭ ۋە رايوندىكى مۇقىملىق ۋە مەڭگۈلۈك ئەمىنلىكنى ساقلىشىنىڭ تەسكە چۈشۈۋاتقانلىقىنىڭ ئىپادىسى دېيىشكە بولىدىكەن.

تەپسىلاتى...

تۇرغۇن ئالماسنىڭ چەكلەنگەن ئۈچ كىتابى تۈركىيەدە قايتا نەشر قىلىندى

ر ف ئا خەۋىرى
2017-يىلى 2-ئاينىڭ 14-كۈنى

image

داڭلىق شائىر ۋە تارىخچى تۇرغۇن ئالماسنىڭ «ئۇيغۇرلار»، «ھونلارنىڭ قىسقىچە تارىخى» ۋە «قەدىمكى ئۇيغۇر ئەدەبىياتى» ناملىق كىتابلىرى دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى تەرىپىدىن ئۇيغۇرچە قايتا نەشر قىلدۇرۇلدى. ئەسەرنىڭ ئۇيغۇرچە نۇسخىسى 1046بەتتىن تەركىب تاپقان بولۇپ، كىتابنىڭ تاش ۋارىقى كۆك رەڭدە، قاتتىق مۇقاۋىلىق قىلىپ لايىھىلەنگەن.

تۇرغۇن ئالماسنىڭ بۇ ئەسەرلىرى، 1986-، 1987- ۋە 1989-يىللىرى ئۈرۈمچىدە نەشر قىلىنىپ ئۇزۇن ئۆتمەي خىتاي ھۆكۈمىتى تەرىپىدىن مەنئى قىلىنىپ يىغىۋېلىنغان ئىدى.

دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى بۇنىڭغا ئوخشاش ئۇيغۇر دىيارىدا چەكلەنگەن بىر يۈرۈش كىتابلارنى نەشر قىلدۇرۇش پىلانىنى تۈزۈپ چىققان بولۇپ، داڭلىق تارىخچى تۇرغۇن ئالماسنىڭ چەكلەنگەن ئۈچ كىتابى بۇلارنىڭ ئىچىدە ئىكەن. بىز بۇ ھەقتە تېخىمۇ تەپسىلىي مەلۇمات ئېلىش ئۈچۈن د ئۇ ق باش كاتىپى دولقۇن ئەيسا ۋە مەزكۇر كىتابنى نەشر قىلدۇرغان جېلىل تۇران، تارىخچى ئەركىن ئەكرەم ئەپەندىلەر بىلەن سۆھبەت ئېلىپ باردۇق.

مەزكۇر كىتابنى نەشرگە تەييارلىغان جېلىل تۇران ئەپەندى رادىئومىزغا قىلغان سۆزىدە، تۇرغۇن ئالماسنىڭ خىتاي ھۆكۈمىتى تەرىپىدىن چەكلەنگەن ئۈچ كىتابىنىڭ يېڭى نۇسخىسى توغرىسىدا مەلۇمات بەردى.

تەپسىلاتى...