تىبەت ۋە ئۇيغۇر پائالىيەتچىلىرى: خىتاي تىبەتتە مەغلۇپ بولغان سىياسىتىنى ئۇيغۇرلارغا سىناق قىلماقتا

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 21– مارت

25219d60-6d46-47ba-adc4-1ee718ae7c62

خىتاي ھۆكۈمەت تاراتقۇلىرىنىڭ 20-مارتتىكى سانلىرىدا خىتاينىڭ 19-قۇرۇلتىيى ئاياقلىشىشى بىلەنلا ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىدا، خىتاي رەئىسى شى جىنپىڭنىڭ 19-قۇرۇلتايدا تەكىتلىگەن «بىر يول بىر بەلۋاغ قۇرۇلۇشىدا شىنجاڭ مۇقىم بولۇش كېرەك» دېگەن سۆزىنى ئۆگىنىش ھەرىكىتى باشلىنىپ، بارلىق ئىدارە-ئورگان خىزمەتچىلىرىنىڭ ئاتالمىش «ئۈچ خىل بۆلگۈنچى كۈچلەر» گە قارشى مەيدانىنى ئىپادىلەش پائالىيىتى قوزغىغانلىقى خەۋەر قىلىندى.

ئىلگىرى تىبەتتە ئۇزۇن مەزگىل ئەمەلدار بولغان چېن چۈەنگونىڭ «مۇقىملىقنى قوغداش» نامىدا، نۆۋەتتە ئۇيغۇر دىيارىدا ئېلىپ بېرىۋاتقان بۇ خىل سىياسىي ھەرىكەت تۈسىنى ئالغان پائالىيەتلىرى ۋە قاتتىق قول سىياسىتى خەلقئارا تاراتقۇلار ۋە چەتئەللەردىكى ئۇيغۇر، تىبەت پائالىيەتچىلىرىنىڭ جىددىي دىققىتىنى قوزغىماقتا.

تەپسىلاتى...

سابىق كەنت سېكرېتارى ئابابەكرى سايىتنىيازنىڭ «سىرلىق ئۆلۈمى» گۇمان قوزغىدى

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 21– مارت

kadir-olum-rfa-21032017

ئابابەكرى سايىت نىياز 2015‏-يىلى 8‏-ئايدا قولغا ئېلىنىپ، 2016‏-يىلى 12‏-ئايدا ياكى 2017‏-يىلى 1‏-ئاينىڭ باشلىرىدا ئائىلىسى تۇرۇشلۇق پوسكام ناھىيە ئەگرىتېرەك كەنتىنىڭ پارتىيە ياچېيكىسىغا كېپىللىككە قويۇپ بېرىلگەن. ئۇنىڭ مەسىلىسىدىن خەۋەردار يەرلىك كادىرلارنىڭ بىلدۈرۈشىچە، مەرھۇم كېپىللىككە قويۇپ بېرىلىپ بىر ھەپتىدىن كېيىن ۋاپات بولغان.

ئۇنىڭ كونكرېت قولغا ئېلىنىش سەۋەبى، نېمىشقا دائىرىلەرنىڭ بىر يېرىم يىلدىن كېيىن ئۇنى تۇيۇقسىز كەنت ياچېيكىسىغا كېپىللىككە بەرگەنلىكى، ئۇنىڭ قانداق كېسەل بىلەن ۋاپات بولغانلىقىغا دائىر تەپسىلاتلار مەلۇم ئەمەس.
پوسكام بازىرىدىكى ۋەقەدىن خەۋەردار بىر خادىم، مەرھۇمنىڭ تۈرمىدىن چىقىپلا ۋاپات بولغانلىقىنى دەلىللىدى.

تەپسىلاتى...

سەئۇدىلىق ئۇيغۇرلار پادىشاھ سالماننىڭ ئۇيغۇرلارنىڭ ھەج ئىشلىرىدا خىتايغا بېسىم قىلىشىنى ئۈمىد قىلدى

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 18 – مارت

3c55c484-cb2c-441c-b2a5-254526d53d28

سەئۇدى ئەرەبىستان پادىشاھى بىن سالماننىڭ پەيشەنبە كۈنى باشلانغان خىتاي زىيارىتى 3 كۈن داۋام قىلىدۇ. بىن سالمان زىيارىتىنىڭ 1‏-كۈنى خىتاي بىلەن 65 مىليارد دوللارلىق ئىقتىسادى كېلىشىم ئىمزالىدى. كېلىشىم پادىشاھ سالمان بىلەن خىتاي رەئىسى شى جىنپىڭنىڭ نازارەتچىلىكىدە ئىمزالانغان.

خىتاي مۇئاۋىن تاشقى ئىشلار مىنىستىرى جاڭ مىڭنىڭ ئىلگىرى سۈرۈشىچە، 65 مىليارد دوللارلىق كېلىشىم ئېنېرگىيە، ئالەم بوشلۇقى ھەمكارلىقىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان نۇرغۇن ساھەلەرگە چېتىلىدىكەن. رويتېرس ئاگېنتلىقىنىڭ خەۋىرىدە، ئېنېرگىيە ساھەسىدىكى كېلىشىم سەئۇدى ئەرەبىستان نېفىت شىركىتى ئارامكو بىلەن خىتاي شىمالىي جۇڭگو سانائەت شىركىتىنىڭ خىتايدا نېفىت ئايرىش ۋە خىمىيە زاۋۇتى قۇرۇش پىلانى، خىتاي نېفىت شىركىتى بىلەن سەئۇدى ئەرەبىستان ھۇل سانائەت گۇرۇھىنىڭ سەئۇدى ئەرەبىستان ۋە خىتايدا نېفىت-خىمىيە كارخانىلىرىنى تەسىس قىلىش پىلانلىرىنى ئۆز ئىگە ئالىدىغانلىقىنى بىلدۈرگەن.

تەپسىلاتى...

يەرلىك ساقچىلار «3 قانۇنسىز، بىر بۇيۇم» نى ۋاقتىدا تاپشۇرمىغان پۇقرالارنىڭ جازالىنىدىغانلىقىنى دەلىللىدى

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 16 – مارت

c6cd88bd-6210-44c6-8635-1aad24b02356

ئۇيغۇر رايونىدىكى يەرلىك ساقچى دائىرىلەر ئۆتكەن ھەپتە ئۈندىداردا ئېلان چىقىرىپ، پۇقرالاردىن «3 قانۇنسىز، بىر بۇيۇم» نى دەرھال تاپشۇرۇشىنى، 1‏-ئاپرېلغا قەدەر تاپشۇرمىغانلارنىڭ «تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش قانۇنى»، «جىنايى ئىشلار قانۇنى»، «ئامانلىق باشقۇرۇش جازا قانۇنى» قاتارلىق قانۇن-تۈزۈملەرگە سېلىنىپ، جازالىنىدىغانلىقىنى ئاگاھلاندۇرغان ئىدى.

دائىرىلەر ئۈندىداردىكى ئۇقتۇرۇشىدا، «قانۇنسىز دىنىي نەشر بۇيۇملىرىنى، توردا قانۇنسىز دىن تارقىتىش ۋە قانۇنسىز دىنىي پائالىيەتلەر» نى «3 قانۇنسىز» دەپ كۆرسەتكەن. دائىرىلەرنىڭ ئۈندىداردىكى ئۇقتۇرۇشىدا يەنە، «بىر بۇيۇم» دېگىنى گۈڭگۈرت، ئامۇنېي نېترات، ئورىيا… قاتارلىق يېزا ئىگىلىك دورىلىرىنى، پاتىلداق، سەرەڭگە، گاز تۇڭى قاتارلىق ئەشيالارنى، پىچاق، كەكە، ئوغاقسىمان قىڭراق، قىلىچ، تىزگىنەكلىك ئەسۋابلارنى، ئاي يۇلتۇز، ھالال- ھارام بەلگىسى چۈشۈرۈلگەن گىلەم، كالېندار، چىنە-قاچا قاتارلىق ئائىلە بۇيۇملىرىنى، نىقابلىق كىيىملەرنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئاتالمىش «دىنىي ئەسەبىيلىك» تۈسىدىكى كىيىم-كېچەكلەرنى، بىكار تۇرۇپ قالغان ياكى تاشلىنىپ قالغان كېسىش ۋە كەپشەرلەش ئۈسكۈنىلىرىنى، رەگەتكە، ئوقيا، پىستان، كومپاس، دۇربۇن، قۇم خالتىسى، بوكس پەلىيى… قاتارلىق نۇرغۇن ئەشيالارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان.

تەپسىلاتى...

ئۇيغۇر دىيارى تىنچ تەشۋىقاتىنىڭ خىتاي پۇقرالىرىدىكى ۋەھىمىنى يوقىتالمايدىغانلىقى ئىلگىرى سۈرۈلدى

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 15 – مارت

c12ba2da-1b28-49a0-b6e4-37d663333bdc

يەرلىكتىن ئىگىلىگەن ئەھۋاللاردىن مەلۇم بولۇشىچە، ئۇيغۇر دىيارىنىڭ جەنۇبىدا «قاتتىق زەربە بېرىش» نامىدا قوراللىق كۈچ كۆرسىتىش داۋاملىشىۋاتقان مەزگىلدە، دائىرىلەر يەنە، خىتاي ساياھەتچىلىرىگە قارىتا رايوننىڭ تىنچ-مۇقىملىقى ھەققىدىكى تەشۋىقاتلارنى كۈچەيتكەن. ئۇيغۇر ۋەزىيىتى ھەققىدىكى بۇ خىل بىر-بىرىگە زىت تەشۋىقاتلار خىتاي تورداشلىرى ۋە ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردىمۇ ئىنكاس قوزغىدى. چەتئەللەردىكى پائالىيەتچىلەرنىڭ قارىشىچە، دائىرىلەرنىڭ ئۈرۈمچى ۋە جەنۇبىي ئۇيغۇر دىيارىدا ھەربىي مانېۋىر ئارقىلىق ئۇيغۇرلارغا قوراللىق ھەيۋە كۆرسىتىش بىلەن بىرلىكتە، خىتاي پۇقرالىرىغا قارىتا «ئۇيغۇر ۋەزىيىتى تىنچ» تەشۋىقاتىنى كۆپەيتىشى خىتاي پۇقرالىرىنىڭ ئۇيغۇر رايونى ھەققىدىكى ۋەھىمىسىنى تېخىمۇ كۈچەيتىشى مۇمكىن.

تەپسىلاتى...

ئاتۇشتا 70 كىشىنىڭ ئېتىۋېتىلگەنلىكى ھەققىدىكى ئۇچۇرنىڭ توغرىلىقى ئايدىڭلاشمىدى

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 15 – مارت

0d863fd5-853b-4e18-b899-02f7563b49da

ئۆتكەن ھەپتە فېيسبۇك قاتارلىق ئىجتىمائىي ئاخبارات ۋاسىتىلىرىدە، ئاتۇشتا 70 چە ئۇيغۇرنىڭ خىتاي ساقچىلىرى تەرىپىدىن ئېتىۋېتىلگەنلىكى ھەققىدە ئۇچۇر تارقالغاندىن كېيىن، خەۋەرنىڭ ۋەھىمىسى مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇرلارنى ئېغىر دەرىجىدە پاراكەندە قىلدى. دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى رەئىسى رابىيە قادىر خانىم بۇ ھەقتە مەخسۇس بايانات ئېلان قىلىپ، مۇستەقىل ئاخبارات ئورگانلىرىنى بۇ ھەقتە ئېنىقلاش ئېلىپ بېرىپ، گۇماننى يېشىشكە چاقىرىق قىلدى.

رادىئومىز مۇخبىرلىرى بىر ھەپتىدىن بۇيان ئىزچىل ئېنىقلاش ئېلىپ بارغان بولسىمۇ، تا بۈگۈنگە قەدەر بۇ ئۇچۇرنىڭ توغرىلىقى ئايدىڭلاشمىدى.

تەپسىلاتى...

خەلقئارا ئاياللار بايرىمى كۈنىدە شەرقىي تۈركىستاندا ھەق – ھوقۇقلىرى ئۈچۈن كۈرەش قىلىۋاتقان ئاياللارنى ئونۇتمايلى!

img_thumb

جىددىي بايانات

ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق پىروگراممىسى(Uyghur Human Rights Project)

خەلقئارا ئاياللار بايرىمى كۈنىدە، ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق پىروگراممىسى(UHRP) كۆپچىلىكنىڭ ئۇيغۇر ئاياللىرى دۇچ كېلىۋاتقان خىرىسلارغا كۆڭۈل بۆلۈشىنى ئۈمىد قىلىدۇ. ئۇيغۇر خانىم – قىزلىرى خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇرلار ئۈستىدىكى كىشىلىك ھوقۇق تاجاۋۇزچىلىقىغا خاتىمە بېرىش ھەرىكىتىدە كۆرۈنەرلىك رولىنى جارى قىلدۇرماقتا. نۇرغۇنلىرى ھۆكۈمەتنىڭ بېسىملىرىغا قارشى ئۆز ھەق – ھوقۇقلىرى ئۈچۈن كۆكرەك كىرىپ ئوتتۇرىغا چىقماقتا.

تەپسىلاتى...

ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق قۇرۇلۇشى: «بىر بەلۋاغ، بىر يول سىياسىتى» ئۇيغۇرلارنىڭ مەنپەئەتىنى چىقىش قىلمىغان

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 10 – مارت

5d11030f-e47f-4f11-a3d8-7dcbcaab28ad

خىتاي كومپارتىيىسىنىڭ بېيجىڭدا چاقىرىلغان ئىككى قۇرۇلتىيىغا ئائىت خەۋەرلەردە، خىتاي دۆلەت رەئىسى شى جىنپىڭ ئوتتۇرىغا قويغان «بىر بەلۋاغ، بىر يول» ئىستراتېگىيىسى ئالاھىدە تەكىتلەنگەن تېمىلارنىڭ بىرى بولۇپ قالدى. ئۇيغۇر ئېلى خىتاينىڭ غەربكە ئېچىلىدىغان دەرۋازىسى بولۇشى سۈپىتى بىلەن مەزكۇر ئىستراتېگىيىدىكى ئەڭ ھالقىلىق ئورۇنلارنىڭ بىرى، دەپ قارالماقتا. گەرچە خىتاي ھۆكۈمىتى مەزكۇر قۇرۇلۇشنىڭ ئۇيغۇر ئېلىغا زور مەنپەئەت ئېلىپ كېلىدىغانلىقىنى تەشۋىق قىلىۋاتقان بولسىمۇ، ئەمما ئامېرىكىدىكى ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق قۇرۇلۇشى دۈشەنبە كۈنى ئېلان قىلغان مەخسۇس دوكلاتىدا بۇنى رەت قىلىپ، بىر بەلۋاغ، بىر يول ئىستراتېگىيىسىنىڭ ئۇيغۇر قاتارلىق يەرلىك خەلقلەرنىڭ مەنپەئەتىنى چىقىش نۇقتىسى قىلمىغانلىقىنى، ئۇنىڭ ئۇيغۇرلارنى يەنىمۇ ئىلگىرىلىگەن ھالدا چەتكە قېقىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغانلىقىنى بىلدۈردى.

ئامېرىكىدىكى ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق قۇرۇلۇشى دۈشەنبە كۈنى «يولنىڭ ئاخىرى : بىر بەلۋاغ، بىر يول ئىستراتېگىيەسى ۋە ئۇيغۇرلارنىڭ ئىقتىسادتا چەتكە قېقىلىشىنىڭ ئۆتكۈرلىشىپ مېڭىشى» ناملىق بىر يېڭى دوكلات ئېلان قىلدى. بۇ دوكلات دەل بېيجىڭدا چاقىرىلىۋاتقان ئىككى يىغىنىدا خىتاي رەھبەرلىرى ئىقتىسادىي تەرەققىياتنى قاتتىق تەكىتلەۋاتقان، شۇنداقلا قۇرۇلتايغا قاتناشقان ئۇيغۇر ۋەكىللىرىنىڭ «بىر بەلۋاغ، بىر يول ئىستراتېگىيىسى» نىڭ ئۆزلىرىگە ئەپ كېلىدىغان پايدىسىنى قىزغىن مۇنازىرە قىلىۋاتقانلىقى ئىلگىرى سۈرۈلۈۋاتقان مەزگىلدە ئېلان قىلىندى.

تەپسىلاتى...

ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق ئورگىنى ئۇيغۇر ئاياللىرىنىڭ ۋەزىيىتى ھەققىدە بايانات ئېلان قىلدى

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 10 – مارت

1493afdcbafe1b8a8214ad08f65c5da8

ئامېرىكىدىكى ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق ئورگىنى، يەنى ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق قۇرۇلۇشى 8-مارت كۈنى خەلقئارا ئاياللار بايرىمى مۇناسىۋىتى بىلەن بايانات ئېلان قىلىپ، خەلقئارا جەمئىيەتنى ئۇيغۇر ئاياللىرىنىڭ كىشىلىك ھوقۇق ۋەزىيىتىگە كۆڭۈل بۆلۈشكە چاقىردى.

ئامېرىكانىڭ ۋاشىنگتون شەھىرىگە جايلاشقان مەزكۇر ئورگان ئۆز باياناتىدا،ئۇيغۇر ئاياللىرىنىڭ خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇر ئېلىدە يۈرگۈزۈۋاتقان قاتتىق بېسىمىغا قارشى چىقىپ، ئۇيغۇرلارنىڭ كىشىلىك ھوقۇقىنى قولغا كەلتۈرۈش ھەرىكىتىنىڭ ئالدىنقى سېپىدە تۇرۇۋاتقانلىقىنى تەكىتلىدى.

باياناتتا، ئۇيغۇر مىللىي ھەرىكىتى رەھبىرى رابىيە قادىر خانىم، «ئۇيغۇر بىز» تور بېتىدىكى پائالىيەتلىرى ئۈچۈن تۈرمىگە سولانغان ئاتىكەم روزى، غايىب ئوغلىنىڭ داۋاسىنى قىلىپ تۈرمە جازاسىغا ئۇچرىغان پاتىگۈل غۇلام، ژۇرنالىست مەھبۇبە ئابلەش، پاسپورت ئېلىش ھوقۇقى چەكلەنگەن بورتالالىق رابىخان مۇسا ئانىلار مىسال قىلىنىپ، ئۇيغۇر ئاياللىرى، جۈملىدىن ئۇيغۇرلار ئۇچراۋاتقان كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكلىرى يورۇتۇپ بېرىلگەن.

تەپسىلاتى...

ب د ت كىشىلىك ھوقۇق ئالىي كومىسسارى ئۇيغۇر ئېلى ۋە تىبەتتىكى بېسىم سىياسەتلىرىنى تەنقىد قىلغان

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 10 – مارت

u372p5060t2d8294f39dt20160808051726

بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى كىشىلىك ھوقۇق ئالىي كومىسسارى زېيىد رائاد ئەل ھۈسەيىن 8-مارت كۈنى جەنۋەدە قىلغان سۆزىدە، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇر ئېلى ۋە تىبەتتە يۈرگۈزۈۋاتقان مىللىي ۋە دىنى بېسىم سىياسىتىنى تەنقىد قىلغان.

كىشىلىك ھوقۇق ئالىي كومىسسارلىقىنىڭ تور بېتىدىكى خەۋەردىن مەلۇم بولۇشىچە، كىشىلىك ھوقۇق كېڭىشىنىڭ جەنۋەدە داۋاملىشىۋاتقان يىغىنىدا، چارشەنبە كۈنى ئەتىگەن كىشىلىك ھوقۇق ئالىي كومىسسارى زېيىد ھۈسەيىن 40 تىن ئارتۇق دۆلەتنىڭ كىشىلىك ھوقۇق خاتىرىسى ئۈستىدە دوكلات بېرىپ ئۆتكەن. ئۇ دوكلاتىنىڭ خىتايغا ئائىت قىسمىدا خىتايدىكى ئېتنىك مىللەتلەرنىڭ مىللىي ۋە دىنى ھوقۇقلىرىنىڭ چەكلىمىگە ئۇچراش مەسىلىسىنى تىلغا ئېلىپ؛ «مېنى، بولۇپمۇ شىنجاڭ ۋە تىبەتتىكى دىنى ۋە مىللىي بېسىم ۋەقەلىرى قاتتىق ساراسىمغا سالدى. مەن خىتايغا كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىلىرىدە سۆھبەت ئۆتكۈزۈشنىڭ ئەھمىيىتىنى داۋاملىق تەكىتلەيمەن» دېگەن.

تەپسىلاتى...