سابىق ئەمەلدار ھىندىستان ھۆكۈمىتىنى ئۇيغۇرلارنى قوللاشقا چاقىرىدى

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 18 – ئاپرىل

modi-7592

بىر سابىق يۇقىرى دەرىجىلىك ھىندىستان ئەمەلدارى ماقالە ئېلان قىلىپ، ھىندىستان ھۆكۈمىتىنى خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارغا قارىتا يېقىندا ئېلان قىلغان دىنىي چەكلىمىلەرنى ئەيىبلەشكە چاقىرىدى.

ماقالە ھىندىستاندىن چىقىدىغان «كۈندىلىك پىكىرلەر» ناملىق تور بېتىدە ئېلان قىلىنغان بولۇپ، ماقالە مۇئەللىپى ئىلگىرى ھىندىستان دۆلەتلىك ساقچى مەھكىمىسىدە دۆلەت مەخپىيەتلىكىگە ئائىت ئەمەللەرنى تۇتقان كىشى ئىكەن.

تەپسىلاتى...

ئۇيغۇر تىلى دەرسلىك كىتابلىرى تۈركىيە ئۇنىۋېرسىتېتلىرىدا ئوقۇتۇلماقتا

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 14 – ئاپرىل

6dbd9e30-99d7-40d5-ad7e-fac05c9803d6

تۈركولوگىيە تەتقىقاتى ئۇزۇن تارىخقا ئىگە بولۇپ، سوغۇق ئۇرۇش دەۋرىدىن بۇرۇن، سابىق سوۋېت ئىتتىپاقى بىلەن غەرب دۇنياسىنى مەركەز قىلغان ھالدا ئېلىپ بېرىلغان ئىدى. 1991-يىلى سوۋېت ئىتتىپاقى يىمىرىلگەندىن كېيىن، تۈركلەر قېرىنداش تۈركىي مىللەتلەر بىلەن بولغان تارىخىي مۇناسىۋەتلىرىنى قايتا جانلاندۇرۇش ئۈچۈن تۈركولوگىيە تەتقىقاتىغا ئالاھىدە ئەھمىيەت بېرىشكە باشلىدى. ئۇنىۋېرسىتېتلاردا ھازىرقى زامان تۈركىي تىللىرىنى ئوقۇتۇش باشلاندى، دەرسلىك كىتابلار يېزىلدى.

تەپسىلاتى...

ئۆلۈم جازاسى بېرىلگەن ئۇيغۇرلارغا ئائىت ئۇچۇرلارنىڭ مەخپىي تۇتۇلۇۋاتقانلىقى بىلدۈرۈلدى

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 12 – ئاپرىل

rfa-12042017

بۈگۈن خەلقئارا كەچۈرۈم تەشكىلاتى دۇنيادىكى ئۆلۈم جازاسى ئىجرا قىلىنىش ئەھۋالىغا ئائىت يىللىق دوكلاتىنى ئېلان قىلدى. مەزكۇر تەشكىلاتنىڭ قارىشىچە، خىتاي دۇنيادا ئەڭ كۆپ ئۆلۈم جازاسى ئىجرا قىلىنىدىغان بىر دۆلەت بولۇش بىلەن بىرلىكتە ھەقىقىي ساننىڭ زادى نېمىلىكى ھېلىھەم مۈجمەل. بولۇپمۇ تېررورلۇق ۋە زەھەرلىك چېكىملىك ئەتكەسچىلىك دېلولىرىغا چېتىلىپ ئۆلۈمگە ھۆكۈم قىلىنغانلارغا ئائىت ئۇچۇرلار قاتتىق مەخپىي تۇتۇلماقتا.

11-ئاپرېل كۈنى خەلقئارا كەچۈرۈم تەشكىلاتى 2016-يىلى ئىچىدە دۇنيادىكى ھەرقايسى دۆلەتلەرنىڭ ئۆلۈم جازاسى بېرىش ۋە ئىجرا قىلىنىش ئەھۋالى ھەققىدىكى دوكلاتىنى ئېلان قىلدى. خىتاي، دۇنيادا ئۆلۈم جازاسى ئەڭ كۆپ ئىجرا قىلىنىدىغان دۆلەت بولۇش سۈپىتى بىلەن بىرىنچى ئورۇندا تۇرغان. دوكلاتتىن قارىغاندا، 2016-يىلى ئىچىدە خىتاينى ھېسابقا ئالمىغاندا دۇنيا مىقياسى بويىچە جەمئىي 1032 كىشىگە ئۆلۈم جازاسى ئىجرا قىلىنغان. ئەمما خەلقئارا كەچۈرۈم تەشكىلاتى خىتايدىكى رەقەمنىڭ دۇنيادىكى ئومۇمىي رەقەمدىنمۇ يۇقىرىلىقىنى بىلدۈرمەكتە.

تەپسىلاتى...

خىتاي تۈركىيەدە دوست ئىزدىمەكتە

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 11– ئاپرىل

1368d0aa-8348-4619-b0c5-a229ab7560d9

خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇر دىيارىدا ئەسەبىيلىككە قارشى كۈرەش قىلىش باھانىسى بىلەن، ئۇيغۇرلارغا قارىتا دىنىي بېسىمنى كۈچەيتىۋاتقانلىقىغا ئائىت خەۋەرلەر تۈركىيە جامائەتچىلىكى ئىچىدە غۇلغۇلا پەيدا قىلىۋاتقان بۈگۈنكى كۈنلەردە، تۈركىيەدىكى خىتاي دىپلوماتلار تۈركىيەنىڭ ھەر قايسى شەھەرلىرىدە زىيارەت ئېلىپ بېرىپ، دوست ئىزدىمەكتە.

تۈركىيەنىڭ ئايدىن شەھىرىدىكى www.aydindenge.com.tr ناملىق تور گېزىتىدە ناجى ئېرىش ئەپەندى يازغان خەۋەردە، خىتاي دۆلىتىنىڭ تۈركىيەنىڭ ئىزمىر شەھىرىدە تۇرۇشلۇق باش كونسۇلى زېڭ شىيەنليۇ بىلەن خىتاي گەنسۇ ئۆلكىلىك سىياسىي كېڭەشنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى خۇاڭ شۈەنپىڭ باشچىلىقىدىكى ھەيئەتنىڭ ئايدىن ۋىلايىتىنىڭ ۋالىسى ئۆمەر فارۇق قوچاق ئەپەندىنى زىيارەت قىلىپ، قېرىنداش شەھەر بولۇش تەكلىپىنى يەتكۈزگەنلىكى بايان قىلىنغان.

تەپسىلاتى...

بارغانچە جىددىيلىشىۋاتقان ئۇيغۇر ۋەزىيىتى خەلقئارادا دىققەت قوزغىدى

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 4– ئاپرىل

0d863fd5-853b-4e18-b899-02f7563b49da

ئۇيغۇر دىيارىغا يېڭىدىن بەلگىلەنگەن ئەمەلدار چېن چۈەنگو كەلگەندىن بۇيان، رايوندا «تېررورلۇق ۋە دىنىي رادىكاللىققا زەربە بېرىش» نامىدا يۈرگۈزۈلۈۋاتقان قاتتىق قول سىياسەت ۋە ۋەزىيەت خەلقئارا تاراتقۇلارنىڭ دىققىتىنى قوزغىدى. رادىيومىز زىيارىتىنى قوبۇل قىلغان ئامېرىكالىق ۋەزىيەت ئانالىزچىلىرىنىڭ قارىشىچە، نۆۋەتتە يۈرگۈزۈلۈۋاتقان رادىكال سىياسەت ۋە دائىرىلەرنىڭ 1-ئاپرېلدىن باشلاپ يولغا قويىدىغانلىقىنى ئېلان قىلغان ئاتالمىش«ئەسەبىيلىكنى چەكلەش نىزامى» دىكى قاتتىق بەلگىلىمىلەر، نورمال دىنىي ئېتىقاد ۋە تۇرمۇش ئادەتلىرىمۇ چەكلەشكە ئۇچراۋاتقان ئۇيغۇرلارنىڭ نارازىلىقىنى بارغانچە كۈچەيتىپ، رايوندا تېخىمۇ جىددىي ۋەزىيەتنى بارلىققا كەلتۈرۈشى مۇمكىن.

بىرنەچچە كۈندىن بۇيان، خەلقئارا تاراتقۇلاردا خىتاينىڭ ئۇيغۇر سىياسىتى ۋە بارغانچە جىددىيلىشىۋاتقان ئۇيغۇر ۋەزىيىتى ھەققىدىكى خەۋەر ۋە ئانالىزلار يەنە كۆپەيدى.

تەپسىلاتى...

تارىخچى جاستىن جېيكوبس: «سىياسىيونلارنىڭ نېمە دېگەنلىكى ئەمەس، نېمە قىلغانلىقى مۇھىم!»

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 30– مارت

a4202371-1b7f-47c8-a446-9b06e32c84fc

ئامېرىكالىق ياش تارىخشۇناس جاستىن جېيكوبسنىڭ يېقىندا نەشر قىلىنغان تۇنجى ئەسىرى «شىنجاڭ ۋە ھازىرقى زامان خىتاي دۆلىتى» ئۇيغۇرلار دىيارىنىڭ 1930- ۋە 1940-يىللىرىنىڭ ئالدى-كەينىدىكى تارىخىي ۋەقەلەرگە بېغىشلانغان. ئاپتور بۇ ئەسەردە كېيىنكى ۋاقىتلاردىكى ئۇيغۇرلار دىيارىنىڭ ئىجتىمائىي قۇرۇلمىسىغا تەسىر كۆرسەتكەن بىر قاتار تارىخىي شەخسلەر توغرىسىدا مەخسۇس توختالغان بولۇپ، ئوخشاش بولمىغان شەخسلەرنىڭ ئوخشىمىغان تارىخىي باسقۇچلاردىكى ئوخشاش پائالىيەتلىرىگە ئالاھىدە دىققەت قىلغان. ئۇنىڭ بىلەن بولغان سۆھبەت جەريانىدا، ئاپتور بۇ نۇقتىلار ھەققىدە ئۆز قاراشلىرىنى بىز بىلەن ئورتاقلاشتى.

جاستىن جېيكوبسنىڭ يېڭى ئەسىرىدە نۇقتىلىق شەكىلدە بايان قىلىنغان تارىخىي باسقۇچلارنىڭ بىرى 1930-يىللارنىڭ ئاخىرلىرى، 1940-يىللارنىڭ باشلىرى ئۇيغۇرلار دىيارىدا مىللىي ئازادلىق ھەرىكەتلىرىنىڭ نەمۇنىسى شەكلىدە ئوتتۇرىغا چىققان خەلق قوزغىلاڭلىرى دەۋرىدۇر. بۇنىڭدا ئاپتور بىر قەدەر تەپسىلىي توختالغان ۋەقە 1933-يىلىدىكى قۇمۇل دېھقانلار قوزغىلىڭى ھەمدە مەزكۇر قوزغىلاڭنى باستۇرۇش ئارقىلىق ئۇيغۇرلار دىيارىدىكى بىرىنچى نومۇرلۇق ھۆكۈمدارغا ئايلانغان، شۇنداقلا كېيىنكى ۋاقىتلاردا تارىخشۇناسلار تەرىپىدىن «جاللات» دەپ تەسۋىرلەنگەن شېڭ شىسەينىڭ ھاكىمىيەتنى قولغا ئېلىشى، شۇ ۋاقىتتىكى دۇنياۋى كۈچ بولۇۋاتقان سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ شېڭ شىسەي بىلەن بولغان قويۇق سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي ئالاقىسى قاتارلىقلاردۇر.

تەپسىلاتى...

بىر قانچە دۆلەت ب د ت دا خىتاينى ئۇيغۇرلارنىڭ كىشىلىك ھوقۇقىغا خىلاپلىق قىلىش بىلەن ئەيىبلىدى

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 28– مارت

95d6f5be-f16b-461e-be01-e7464309d0b0

ب د ت كىشىلىك ھوقۇق كېڭىشىنىڭ 34‏-نۆۋەتلىك يىغىنىدا ئامېرىكا، گېرمانىيە كانادا، فىرانسىيە قاتارلىق دۆلەتلەر ۋە ياۋروپا ئىتتىپاقى خىتاينىڭ خەلقئارا كىشىلىك ھوقۇق ئۆلچەملىرىگە ئەمەل قىلمايۋاتقانلىقى، ئۇنىڭ تىبەت ۋە ئۇيغۇر رايونىدا كىشىلىك ھوقۇققا ئېغىر خىلاپلىق قىلىۋاتقانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويدى.
يىغىننىڭ ئاخىرقى باسقۇچىدىكى بەس -مۇنازىرىدە ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ ۋەكىلى سۆز قىلىپ، خىتاينىڭ كىشىلىك ھوقۇق قوغدىغۇچىلىرىنى، ئادۋوكاتلارنى قولغا ئېلىش، تۇتقۇن قىلىش ۋە جازالاش، ئۇلارنىڭ ئائىلە- تاۋابىئاتلىرىغا پاراكەندىلىك سېلىۋاتقانلىقىغا قارىتا جىددىي ئەندىشە قىلىۋاتقانلىقى ئىپادىلەپ، ياۋروپا ئىتتىپاقى خىتاينى «تىبەت ۋە شىنجاڭدا مەدەنىيەتنىڭ كۆپ خىللىقى ۋە دىنىي ئەركىنلىككە ئەڭ ئەقەللىي رەۋىشتە بولسىمۇ ھۆرمەت قىلىشقا چاقىرىدۇ» دېگەن.

تەپسىلاتى...

تىبەت ۋە ئۇيغۇر پائالىيەتچىلىرى: خىتاي تىبەتتە مەغلۇپ بولغان سىياسىتىنى ئۇيغۇرلارغا سىناق قىلماقتا

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 21– مارت

25219d60-6d46-47ba-adc4-1ee718ae7c62

خىتاي ھۆكۈمەت تاراتقۇلىرىنىڭ 20-مارتتىكى سانلىرىدا خىتاينىڭ 19-قۇرۇلتىيى ئاياقلىشىشى بىلەنلا ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىدا، خىتاي رەئىسى شى جىنپىڭنىڭ 19-قۇرۇلتايدا تەكىتلىگەن «بىر يول بىر بەلۋاغ قۇرۇلۇشىدا شىنجاڭ مۇقىم بولۇش كېرەك» دېگەن سۆزىنى ئۆگىنىش ھەرىكىتى باشلىنىپ، بارلىق ئىدارە-ئورگان خىزمەتچىلىرىنىڭ ئاتالمىش «ئۈچ خىل بۆلگۈنچى كۈچلەر» گە قارشى مەيدانىنى ئىپادىلەش پائالىيىتى قوزغىغانلىقى خەۋەر قىلىندى.

ئىلگىرى تىبەتتە ئۇزۇن مەزگىل ئەمەلدار بولغان چېن چۈەنگونىڭ «مۇقىملىقنى قوغداش» نامىدا، نۆۋەتتە ئۇيغۇر دىيارىدا ئېلىپ بېرىۋاتقان بۇ خىل سىياسىي ھەرىكەت تۈسىنى ئالغان پائالىيەتلىرى ۋە قاتتىق قول سىياسىتى خەلقئارا تاراتقۇلار ۋە چەتئەللەردىكى ئۇيغۇر، تىبەت پائالىيەتچىلىرىنىڭ جىددىي دىققىتىنى قوزغىماقتا.

تەپسىلاتى...

سابىق كەنت سېكرېتارى ئابابەكرى سايىتنىيازنىڭ «سىرلىق ئۆلۈمى» گۇمان قوزغىدى

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 21– مارت

kadir-olum-rfa-21032017

ئابابەكرى سايىت نىياز 2015‏-يىلى 8‏-ئايدا قولغا ئېلىنىپ، 2016‏-يىلى 12‏-ئايدا ياكى 2017‏-يىلى 1‏-ئاينىڭ باشلىرىدا ئائىلىسى تۇرۇشلۇق پوسكام ناھىيە ئەگرىتېرەك كەنتىنىڭ پارتىيە ياچېيكىسىغا كېپىللىككە قويۇپ بېرىلگەن. ئۇنىڭ مەسىلىسىدىن خەۋەردار يەرلىك كادىرلارنىڭ بىلدۈرۈشىچە، مەرھۇم كېپىللىككە قويۇپ بېرىلىپ بىر ھەپتىدىن كېيىن ۋاپات بولغان.

ئۇنىڭ كونكرېت قولغا ئېلىنىش سەۋەبى، نېمىشقا دائىرىلەرنىڭ بىر يېرىم يىلدىن كېيىن ئۇنى تۇيۇقسىز كەنت ياچېيكىسىغا كېپىللىككە بەرگەنلىكى، ئۇنىڭ قانداق كېسەل بىلەن ۋاپات بولغانلىقىغا دائىر تەپسىلاتلار مەلۇم ئەمەس.
پوسكام بازىرىدىكى ۋەقەدىن خەۋەردار بىر خادىم، مەرھۇمنىڭ تۈرمىدىن چىقىپلا ۋاپات بولغانلىقىنى دەلىللىدى.

تەپسىلاتى...

سەئۇدىلىق ئۇيغۇرلار پادىشاھ سالماننىڭ ئۇيغۇرلارنىڭ ھەج ئىشلىرىدا خىتايغا بېسىم قىلىشىنى ئۈمىد قىلدى

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 18 – مارت

3c55c484-cb2c-441c-b2a5-254526d53d28

سەئۇدى ئەرەبىستان پادىشاھى بىن سالماننىڭ پەيشەنبە كۈنى باشلانغان خىتاي زىيارىتى 3 كۈن داۋام قىلىدۇ. بىن سالمان زىيارىتىنىڭ 1‏-كۈنى خىتاي بىلەن 65 مىليارد دوللارلىق ئىقتىسادى كېلىشىم ئىمزالىدى. كېلىشىم پادىشاھ سالمان بىلەن خىتاي رەئىسى شى جىنپىڭنىڭ نازارەتچىلىكىدە ئىمزالانغان.

خىتاي مۇئاۋىن تاشقى ئىشلار مىنىستىرى جاڭ مىڭنىڭ ئىلگىرى سۈرۈشىچە، 65 مىليارد دوللارلىق كېلىشىم ئېنېرگىيە، ئالەم بوشلۇقى ھەمكارلىقىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان نۇرغۇن ساھەلەرگە چېتىلىدىكەن. رويتېرس ئاگېنتلىقىنىڭ خەۋىرىدە، ئېنېرگىيە ساھەسىدىكى كېلىشىم سەئۇدى ئەرەبىستان نېفىت شىركىتى ئارامكو بىلەن خىتاي شىمالىي جۇڭگو سانائەت شىركىتىنىڭ خىتايدا نېفىت ئايرىش ۋە خىمىيە زاۋۇتى قۇرۇش پىلانى، خىتاي نېفىت شىركىتى بىلەن سەئۇدى ئەرەبىستان ھۇل سانائەت گۇرۇھىنىڭ سەئۇدى ئەرەبىستان ۋە خىتايدا نېفىت-خىمىيە كارخانىلىرىنى تەسىس قىلىش پىلانلىرىنى ئۆز ئىگە ئالىدىغانلىقىنى بىلدۈرگەن.

تەپسىلاتى...