قازاقىستانلىق دىپلوماتنىڭ جازا لاگېرلىرى ھەققىدىكى بىلدۈرۈشى غۇلغۇلا قوزغىماقتا

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ئۆتكەن يىلنىڭ ئاخىرلىرىدا قازاقىستان، ئۆزبېكىستان، قىرغىزىستان، تاجىكىستان، پاكىستان، ھىندىستان قاتارلىق 12 دۆلەت دىپلوماتلىرىنىڭ ئۇيغۇر ئېلىدىكى ئاتالمىش «تەربىيەلەش لاگېرلىرى» نى زىيارەت قىلىشى ھەم شۇنىڭغا مۇناسىۋەتلىك قىلغان بىلدۈرۈشلىرى مۇتەخەسسىسلەر ۋە جامائەتچىلىك ئارىسىدا كۈچلۈك غۇلغۇلا قوزغىغان ئىدى. بولۇپمۇ جازا لاگېرلىرى مەسىلىسى ئۈزلۈكسىز ئوتتۇرىغا قويۇلۇپ كېلىۋاتقان قازاقىستاندا بۇ مەسىلىگە ئالاھىدە كۆڭۈل بۆلۈنمەكتە. بۇنىڭغا قازاقىستاننىڭ خىتايدىكى ئەلچىسىنىڭ مەسلىھەتچىسى ماناربېك قابازىيېفنىڭ رەسمىي بىلدۈرۈشى سەۋەب بولغان.

«ئازادلىق» رادىيوسىدا ئېلان قىلىنغان «قازاقىستان ئەلچىلىكىنىڭ ۋەكىلى: خىتاي لاگېرىدىكى ئەھۋال ياخشى» دەپ ئاتالغان ماقالىدا ئېيتىلىشىچە، قازاقىستاننىڭ خىتايدىكى ئەلچىسىنىڭ مەسلىھەتچىسى ئۈرۈمچى، قەشقەر ۋە خوتەن قاتارلىق شەھەرلەردىكى تەربىيەلەش لاگېرلىرىنى زىيارەت قىلىپ، مۇنداق دېگەن: «خىتاي ئۇلارغا ياخشى شارائىت ياراتقان. دېمەك، خىتاي رەھبەرلىرى ئۆز پۇقرالىرىنىڭ غېمىنى ئويلىدى، دەپ ئېيتىشقا بولىدۇ. مېنىڭ ئويۇمچە، خىتايدىكى مەركىزىي ھۆكۈمەت ۋە شىنجاڭ ئۆلكىسىنىڭ رەھبەرلىرى ئۆز پۇقرالىرىغا يېڭى كەسىپ ئىگىلەشكە مۇمكىنچىلىك تۇغدۇرۇۋاتىدۇ.»

تەپسىلاتى...

غەرب تاراتقۇلىرى ئۇيغۇرلار ۋەزىيىتىنى خەلقئاراغا ئاڭلىتىشتا ئىزچىل ئاۋانگارت ئورۇندا تۇرماقتا

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ئۇيغۇرلارنىڭ ئىنسانىي ھەق-ھوقۇقلىرىنىڭ خىتاي ھۆكۈمىتى تەرىپىدىن دەپسەندىچىلىككە ئۇچراۋاتقانلىقى غەرب تاراتقۇلىرىدىكى مۇھىم تېمىلاردىن بولۇپ كەلمەكتە. ئامېرىكا باشچىلىقىدىكى كۆپلىگەن غەرب دۆلەتلىرى ئاخباراتلاردىكى تەشۋىقاتىنى كۈچەيتىش بىلەن بىرگە، ھەرخىل ئەمەلىي ھەرىكەتلەر ئارقىلىق خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارغا سېلىۋاتقان زۇلۇملىرىغا چەك قويۇشقا تىرىشماقتا.

ئامېرىكا تاشقى ئىشلار مىنىستىرى مايك پومپيو 21-سېنتەبىر ئامېرىكا پايتەختى ۋاشىنگتوندا ئۆتكۈزۈلگەن 13-نۆۋەتلىك يىللىق سايلىغۇچىلار ئۇچرىشىشىدا نۇتۇق سۆزلەپ، خىتاينىڭ مىليونلارچە ئۇيغۇرغا ئېلىپ بېرىۋاتقان باستۇرۇش سىياسىتىنى «دەھشەتلىك خورلاش» دەپ ئىزاھلىغان. جورجى ۋاشىنگتون ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ پروفېسسورى شان روبېرتىس ئۆزىنىڭ «شىنجاڭدىكى ۋەھىمە ۋە نەپرەت: 21 ‏-ئەسىردىكى ئېتنىك تازىلاش» ناملىق ماقالىسىدە خىتاينىڭ نۆۋەتتە ئۇيغۇرلارغا يۈرگۈزۈۋاتقىنى «ئىرقىي قىرغىنچىلىقنىڭ بىر تۈرى» دېگەن.

تەپسىلاتى...

قىرغىزىستاندىكى خىتاي ئەلچىخانىسى ئالدىدا لاگېرلارغا قارشى نارازىلىق نامايىشى ئۆتكۈزۈلدى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

قىرغىزىستاندىكى «قىرق چورو» ئۇيۇشمىسىنىڭ تەشكىللىشى بىلەن بىشكەكتىكى خىتاي ئەلچىخانىسىنىڭ ئالدىدا لاگېرلارغا قارشى نارازىلىق بىلدۈرۈش نامايىشى ئۆتكۈزۈلدى.

خىتاي ھاكىمىيىتىنىڭ ئۇيغۇر ئېلىدا يۈرگۈزۈۋاتقان باستۇرۇش سىياسىتى، بولۇپمۇ جازا لاگېرلىرى مەسىلىسى مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇرلارنىڭ تۈرلۈك پائالىيەتلىرى ۋە دۇنياۋى تاراتقۇلارنىڭ خەۋەر-ماقالىلىرى ئارقىلىق دۇنيانى ئويغاتتى. بۇ مەسىلىگە نىسبەتەن مۇسۇلمان دۆلەتلەرنىڭ ھۆكۈمەتلىرى ھازىرغا قەدەر سۈكۈتتە تۇرغان بولسىمۇ، ئەمما ئاشۇ دۆلەتلەردىكى ئاددىي پۇقرالار خىتاينىڭ جازا لاگېرلىرىدا مىليونلىغان ئۇيغۇر، قازاق، قىرغىز، ۋە باشقا مۇسۇلمان خەلقلەرنىڭ زەردەپ چېكىۋاتقانلىقىنى بىلىپ يەتتى شۇنداقلا داۋاملىق جىم تۇرۇشقا ۋىجدانى يول قويمىدى.

تەپسىلاتى...

ئەلجەزىرە تورى: «خىتاي ھۆكۈمىتى ئۈچۈن ئىسلام دىنى بىر ‹روھىي كېسەل›»

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

«ئۇ ھەر قېتىم كارىۋاتقا بېشىنى قويۇپ ياتقان شۇ مىنۇتتىن باشلاپ دائىم قارا باسقاندا ۋە ئەتراپتىكى قوشنىلىرىنىڭ ھېكايىلىرىدىن ئاڭلايدىغان شۇ ئىشىكنىڭ چېكىلىش ئاۋازىدىن بەكلا قورقاتتى. ئۇ شۇ ئىشىكنىڭ چېكىلىش ئاۋازىنىڭ ھەرقانداق ۋاقىتتا پەيدا بولىدىغانلىقىنى بىلەتتى.»

يۇقىرىقى جۈملىلەر ئەلجەزىرە تورىنىڭ بۈگۈنكى سانىدا ئېلان قىلىنغان «خىتاي ھۆكۈمىتى ئۈچۈن ئىسلام دىنى چوقۇم داۋالاش كېرەك بولغان ‹روھىي كېسەل›» ناملىق ماقالىنىڭ باشلانمىسىدۇر. خالىد بەيدون تەرىپىدىن يېزىلغان بۇ ماقالىدە ئىزچىل خىتاينىڭ كۆلەڭگىسى ئاستىدا ياشاۋاتقان بىر ئۇيغۇرنىڭ ھېكايىسىنى قىسقىچە تونۇشتۇرۇش ئارقىلىق خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىغا تۇتقان قاتتىق قول مۇئامىلىسىنى تەپسىلىي چۈشەندۈرۈپ چىققان.

تەپسىلاتى...

بىريۇسسېل ھۆرىيەت ئۇنىۋېرسىتېتى ياۋروپا ئۇنىۋېرسىتېتلىرىنى تۇتقۇندىكى ئۇيغۇر زىيالىيلىرى ھەققىدە ئىنكاس قايتۇرۇشقا چاقىردى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

خىتاينىڭ مائارىپ، مەدەنىيەت ۋە ئىلمىي ساھەدىكى ئۇيغۇر سەرخىللىرىنى كەڭ كۆلەمدە تۇتقۇن قىلىپ، ئۇلارغا ئۆلۈم جازاسى ياكى قاماق جازاسى بېرىشى ۋە شۇنداقلا يىغىۋېلىش لاگېرلىرىغا قامىشى ياۋروپادىكى لىبېرال ئۇنىۋېرسىتېتلارنىڭ بىرى بولغان بىريۇسسېل ھۆرىيەت ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ قاتتىق ئىنكاسىنى قوزغىغان.

تەپسىلاتى...

ئىسلام ئەللىرىنىڭ ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرى ھەققىدە ئېغىز ئاچماسلىقى تەنقىدكە ئۇچرىدى

ئەركىن ئاسىيا خەۋىرى
2018 – يىلى  12-نۇيابىر

6-نويابىر كۈنى ئېچىلغان «خىتاينىڭ كىشىلىك ھوقۇق ۋەزىيىتىنى قەرەللىك كۆرۈپ چىقىش يىغىنى» ئاخىرلىشىشى بىلەنلا خەلقئارادا مۇناسىۋەتلىك ئىنكاسلار بەس-بەستە ئوتتۇرىغا چىقىشقا باشلىدى.

شۇ قاتاردا كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش تەشكىلاتى خىتاي بۆلۈمىنىڭ دىرېكتورى سوفىي رىچاردسون خانىم «مۇسۇلمان دۆلەتلىرى نېمە ئۈچۈن ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىنى قوغدىمايدۇ؟» تېمىسىدا بىر پارچە ماقالە ئېلان قىلدى.

مەزكۇر ماقالە بۈگۈن، يەنى 9-نويابىر كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش تەشكىلاتىنىڭ تور بېتىگە بېسىلغان. ماقالىدە خىتاينىڭ يىغىن مەزگىلىدە ئۇيغۇر دىيارىنى «ئىنتايىن گۈزەل، تىنچ ھەم بىخەتەر جاي» دەپ تەسۋىرلىشى «ساختىپەزلىك» دەپ ئەيىبلەنگەن.

ماقالىدىن مەلۇم بولۇشىچە، دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى تەتقىقاتچىلار، ئاخبارات خادىملىرى ۋە كىشىلىك ھوقۇق ئورگانلىرى ئېلان قىلغان كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكىگە ئائىت ماتېرىياللارغا ئاساسلانغاندا، خىتاينىڭ نۆۋەتتىكى ئومۇمىي كىشىلىك ھوقۇق ۋەزىيىتى ھەققىدىكى بايانلىرىنىڭ پۈتۈنلەي ساقتىلىقىنى كۆرۈۋالغىلى بولىدىكەن.

ماقالىدە سوفىي رىچاردسون خانىم ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتىغا ئەزا ئەللەرنىڭ ئۇيغۇر مەسىلىسىنى تىلغا ئالماسلىقىنى بېيجىڭ دائىرىلىنىڭ غەرب سۇيىقەستىنى جانلاندۇرۇشىغا ئاسانلىق يارىتىپ بەردى، دەپ كۆرسەتكەن. ئۇنىڭ دېيىشىچە، تۈركىيە گەرچە «شەخسلەرنىڭ قانۇنىي ئاساسسىز تۇتقۇن قىلىنىشى» دەپ سىيپاپ ئۆتۈپ كەتكەن بولسىمۇ، ئەمما ئۇيغۇر مەسىلىسىنى ئالاھىدە تىلغا ئالمىغان.

سوفىي رىچاردسوننىڭ بىلدۈرۈشىچە، ئۇيغۇر دىيارىدىكى جازا لاگېرلىرىنىڭ سىرتىدىكى كىشىلەرنىڭ ھۆكۈمەتنى قارشى ئېلىش، خىتاي خادىملارنى ئۆزلىرى بىلەن بىر ئۆيدە تۇرۇشقا تەكلىپ قىلىشتىن باشقا تاللىشى يوق ئىكەن.

بۇنىڭدىن باشقا بۈگۈن ئامېرىكىنىڭ «ئەكسيوس» تورىغا بېسىلغان مۇناسىۋەتلىك خەۋەردىمۇ ئىسلام ئەللىرىنىڭ ئۇيغۇر مەسىلىسىدە ئىنكاسسىز تۇرۇۋېلىشى تەھلىل قىلىنغان. خەۋەردىن مەلۇم بولۇشىچە، خىتاينىڭ ئىقتىسادىي كۈچى ۋە شۇ دۆلەتلەرگە سالغان زور سوممىلىق مەبلەغلىرى ئۇلارنىڭ سۈكۈتنى تاللىشىنىڭ بىۋاسىتە سەۋەبى ئىكەن.

تەپسىلاتى...

تەتقىقاتچىلار «ئۇيغۇر ئېلىدە جىنايەت سادىر قىلىۋاتقان ھاكىمىيەتنىڭ ئۇنىۋېرسىتېتلار بىلەن ھەمكارلىشىشنى خاتا»، دەپ كۆرسەتتى

ئەركىن ئاسىيا خەۋىرى
2018 – يىلى  1-نۇيابىر

دۈشەنبە كۈنى ئامېرىكادىكى كورنېل ئۇنىۋېرسىتېتى سانائەت ۋە ئەمگەك مۇناسىۋەتلىرى فاكۇلتېتى بېيجىڭدىكى نوپۇزلۇق ئۇنىۋېرسىتېتلاردىن بولغان خەلق ئۇنىۋېرسىتېتى بىلەن 6 يىلدىن بېرى داۋام قىلىپ كېلىۋاتقان ئوقۇغۇچى ئالماشتۇرۇش ۋە تەتقىقات پروگراممىسىنى بىكار قىلغانلىقىنى جاكارلىدى.

«نيۇ-يورك ۋاقتى» گېزىتىنىڭ ئېيتىشىچە، بۇنىڭغا خەلق ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ ھۆكۈمەت دائىرىلىرى بىلەن بىرلىشىپ، ئەمگەكچىلەر ھوقۇقى ئۈچۈن نامايىش قىلغان ئوقۇغۇچىلارنى جازالىشى سەۋەب بولغان. خىتايدىكى ئوقۇغۇچىلارنى كەڭ كۆلەملىك ئاممىۋى پائالىيەتلەردىن چەكلەپ كەلگەن خىتاي ھۆكۈمىتى يېقىندا بېيجىڭدىكى ھەرقايسى ئۇنىۋېرسىتېت ئوقۇغۇچىلىرىنىڭ تۆۋەن كىرىملىك ئەمگەكچىلەرنىڭ ھوقۇقىنى قوغداش شوئارى ئاستىدا قىلغان پائالىيەتلىرىگە توسقۇنلۇق قىلغان. دائىرىلەر پائالىيەتچى ئوقۇغۇچىلارنى تۇتقۇن قىلغان، سوراققا تارتقان شۇنداقلا مەكتەپ دائىرىلىرىدىن بۇ ئوقۇغۇچىلارنى جازالاشنى تەلەپ قىلغان.

تەپسىلاتى...

«خىتاي كىشىلىك ھوقۇق قوغدىغۇچىلىرى» ب د ت نى ئۇيغۇرلارنىڭ ئەھۋالى ھەققىدە ئاگاھلاندۇردى

ئەركىن ئاسىيا خەۋىرى
2018 – يىلى  27-ئ‍ۆكتەبىر

ئامېرىكىدىكى «خىتاي كىشىلىك ھوقۇق قوغدىغۇچىلار» تەشكىلاتى 25‏-ئۆكتەبىر ب د ت كىشىلىك ھوقۇق كېڭىشىگە خىتاينىڭ كىشىلىك ھوقۇق خاتىرىسىنى «ئۇنىۋېرسال قەرەللىك كۆرۈپ چىقىش» مۇناسىۋىتى بىلەن دوكلات سۇنۇپ، ئۇيغۇرلارنىڭ نۆۋەتتىكى ئېغىر ۋەزىيىتىگە جىددىي قاراش كېرەكلىكىنى تەكىتلىگەن.

«خىتاي كىشىلىك ھوقۇق قوغدىغۇچىلار» تەشكىلاتىنىڭ 200 بەتلىك دوكلاتىدا خىتاينىڭ ئۆتكەن ئىككى نۆۋەتلىك كىشىلىك ھوقۇق خاتىرىسىنى «ئۇنىۋېرسال قەرەللىك كۆرۈپ چىقىش» يىغىنىدا ئوتتۇرىغا قويۇلغان ئىجتىمائىي، ئىقتىسادى، سىياسىي، مەدەنىيەت ھوقۇقلىرىغا دائىر تەكلىپ پىكىر ۋە بەرگەن ۋەدىلىرىنى ئىجرا قىلىش ئەھۋالى ئەتراپلىق ئانالىز قىلىنغان. دوكلاتتا خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۆتكەن ئىككى نۆۋەتلىك يىغىندا بەرگەن ۋەدىلىرىنى ئىجرا قىلمايلا قالماي، ئۇنىڭ ئومۇمىي كىشىلىك ھوقۇق ۋەزىيىتىنىڭ داۋاملىق ناچارلاشقانلىقى تەكىتلەنگەن. 

تەپسىلاتى...

ئامېرىكا ئوتتۇرا شەرق تەتقىقات ئورنى ئەركىن دۇنيانى ئۇيغۇر مەسىلىسى ئۈچۈن ئەمەلىي ھەرىكەتكە چاقىردى

ئەركىن ئاسىيا خەۋىرى
2018 – يىلى  27-ئ‍ۆكتەبىر4

ئامېرىكىدىكى ئوتتۇرا شەرق تەتقىقات ئورنى بۈگۈن بىر ماقالە ئېلان قىلىپ، دۇنيادىكى دېموكراتىك ئەللەرنى ئۇيغۇر مەسىلىسى ئۈچۈن ئەمەلىي بىر ھەرىكەت قىلىشقا چاقىردى.

ئۇيغۇر ۋەزىيىتىنىڭ بارغانسېرى يامانلىشىۋاتقانلىقى پاكىتلار بىلەن ئوتتۇرىغا قويۇلغان بۇ ماقالىدا، خەلقئارا جامائەتنىڭ يىللاردىن بېرى خىتاينىڭ جەنۇبى دېڭىزدا ۋە ئافرىقىدا شەكىللەندۈرۈۋاتقان تەھدىتلىرىگىلا دىققەت قىلىپ، ئۇيغۇر رايونىدا سادىر قىلىۋاتقان ئىنسان ھەقلىرى دەپسەندىچىلىكىنى نەزەردىن ساقىت قىلغانلىقى ئەسكەرتىلگەن.

ئۇيغۇر ۋەزىيىتىنىڭ يېقىندىن بۇيان ھەقلىق ھالدا خەلقئارا ئاخباراتنىڭ باش بەتلىرىدىن ئورۇن ئېلىشقا باشلىغانلىقى تىلغا ئېلىنغان بۇ ماقالىدا، 6-نويابىردىن 18-نويابىرغا قەدەر جەنۋەدە ئېچىلىدىغان ب د ت ئىنسان ھەقلىرىنى كۆزىتىش يىغىنىنىڭ ئۇيغۇر مەسىلىسىنى ئوتتۇرىغا كۆتۈرۈپ چىقىش ئۈچۈن مۇھىم بىر پۇرسەت ئىكەنلىكى تىلغا ئېلىنغان.

ئوتتۇرا شەرق دۆلەتلىرىنىڭ ئىقتىسادىي مەنپەئەتلىرى سەۋەبلىك، ئۇيغۇر ۋەزىيىتىگە سۈكۈت قىلىۋاتقانلىقى تەكىتلەنگەن بۇ ماقالىدا، غەرب دۆلەتلىرى ئۇيغۇر ۋەزىيىتى ئۈستىدە سەگەك بولۇشقا ۋە مەسىلىنى ھەل قىلىش ئۈچۈن ئەمەلىي ھەرىكەت قىلىشقا چاقىرىلغان.

ماقالىدا ئۇيغۇر رايونىدىكى نۆۋەتتىكى ۋەزىيەتنىڭ يالغۇز ئۇيغۇرلارنىڭ مىللىي مەۋجۇتلۇق مەسىلىسى بولۇپ قالماستىن يەنە دۇنيادا ئىنسان ھەقلىرى پرىسىپىنىڭمۇ ساقلىنىپ قېلىش ياكى قالماسلىق مەسىلىسى ئىكەنلىكى ئەسكەرتىلگەن.

ماقالىدا يەنە ئۇيغۇر مەسىلىسى ئۈچۈن ھەرىكەت قىلىشنىڭ غەرب دۆلەتلىرى ئۈچۈن بەلگىلىك بەدەل تەلەپ قىلىدىغانلىقى، ئەمما 2-دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىن شەكىللەنگەن ئورتاق قىممەت قاراشلارنى قوغداپ قېلىش ئۈچۈن بۇ بەدەلنىڭ تۆلىنىشكە ئەرزىيدىغانلىقى ئەسلىتىلگەن.

تەپسىلاتى...

خەلقئارا تاراتقۇلار: «خىتاينىڭ سىياسەتلىرى خۇددى خوڭكوڭغا ئوخشاشلا ئۇيغۇر دىيارىنىڭمۇ مۇستەقىللىق ئارزۇسىنى كۈچەيتىدۇ»

ئەركىن ئاسىيا خەۋىرى
2018 – يىلى  15-ئ‍ۆكتەبىر

خىتاي ھۆكۈمىتى ئۇيغۇر ئېلىدا يۈرگۈزۈۋاتقان قاتتىق قوللۇق باستۇرۇشلىرىنى «دىنى ئەسەبىيلىككە، تېررورلۇققا قارشى كۈرەش» دەپ تەشۋىق قىلىۋاتقان بولسىمۇ، ئەمەلىيەتنىڭ ئۇنداق ئەمەسلىكى خەلقئارا ئاخباراتلاردا كۆپلەپ مۇلاھىزە قىلىنماقتا.

11-ئۆكتەبىر ئامېرىكىنىڭ نوپۇزلۇق ئاخبارات ئورگانلىرىدىن «CNN تېلېۋىزىيەسى» دە ئېلان قىلىنغان «خىتاينىڭ شىنجاڭدىكى ئۇزۇن يىللىق ئەنسىزلىك كېسىلى» ماۋزۇلۇق خەۋەر ماقالىسى ئەنە شۇلارنىڭ بىرى. خەۋەردە 1 مىليون 600 مىڭ كۋادرات كىلومېتىر يەر كۆلىمىگە ئىگە بولغان ئۇيغۇر دىيارىنى تېخى 1949-يىلىدىن باشلاپ ئىدارە قىلىپ كېلىۋاتقان خىتاي كومپارتىيەسىنىڭ ھەر ۋاقىت بۇ زېمىندىن ئايرىلىپ قېلىشتىن ئىبارەت ئەنسىزچىلىك ئىچىدە تۇرۇپ كەلگەنلىكى ۋە رايوندا يۈرگۈزۈلۈۋاتقان قاتتىق قوللۇق سىياسەتلەرگىمۇ مانا مۇشۇ خىل ئەنسىزلىك كېسىلىنىڭ سەۋەب بولغانلىقى بايان قىلىنغان. ماقالىدە ئۇيغۇرلار 20-ئەسىردە قۇرغان ئىككى قېتىملىق شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيەتلىرىمۇ تىلغا ئېلىپ ئۆتۈلگەن.

خەۋەر ئاپتورى جەيمىس گىرىففىس 2009-يىلىدىكى ئۈرۈمچى ۋەقەسى ۋە باشقا ۋەقەلەرنىڭ ئالاھىدىلىكلىرىنى سېلىشتۇرۇش ئارقىلىق «خىتاي ھۆكۈمىتى گەرچە ئىسلامىي تېررورلۇقىنى ئاساسلىق كۈرەش نىشانى دەپ كۆرسەتسىمۇ، ئەمما يېقىنقى يىللاردا رايوندا يۈز بەرگەن زور ۋەقەلەرنىڭ دىن بىلەن ھېچقانداق ئالاقىسى يوق» دەپ يازغان.

ئۇنىڭ قارىشىچە، خىتاي ھۆكۈمىتى ئىقتىسادىي تەرەققىيات جەھەتتىن خىتاينىڭ باشقا ئۆلكىلىرىگە قارىغاندا ئارقىدا قالدۇرۇلغان بۇ رايوندا ئۇيغۇرلار ۋە باشقا مىللەتلەر خىزمەتكە ئورۇنلىشىش ۋە مائارىپ قاتارلىقلاردا مىللىي كەمسىتىلىشكە ئۇچراپ كەلگەن. رايوندىكى دۆلەت ئورگانلىرى ۋە كارخانىلىرىدىمۇ چىرىكلىك ئىنتايىن ئېغىرلاشقان. بىراق خىتاي ھۆكۈمىتى ئۇيغۇرلارنىڭ مۇشۇ ئەھۋاللارنى تەنقىد قىلىشىنىمۇ «مۇستەقىللىقنى تەرغىب قىلغانلىق» ياكى «دۆلەت ھاكىمىيىتىنى يوققا چىقىرىشقا ئۇرۇنغانلىق» دەپ گۇمانلىنىپ، زەربە بېرىشنى ئۈزلۈكسىز كۈچەيتىپ ماڭغان.

ئاپتور خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ «ئەسەبىي تېررورچىلارغا زەربە بېرىش» نامى بىلەن ئۇيغۇر ئېلىدا مۇتلەق نازارەتنى ئىشقا ئاشۇرۇپ، بىر مىليوندىن ئوشۇق ئۇيغۇرنى لاگېرغا قامىغانلىقىنى، ھازىر بۇنىڭ ئامېرىكا ھۆكۈمىتى ۋە خەلقئارا جامائەتنىڭ كۈچلۈك تەنقىدىگە ئۇچراۋاتقانلىقىنى تەكىتلىگەن. ئۇ خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ خوڭكوڭدا يۈرگۈزگەن سىياسەتلىرى خوڭكوڭدا مۇستەقىللىق ئارزۇسىنى كۈچەيتىۋەتكىنىدەك، ئۇيغۇر ئېلىدىمۇ ئۆز قولى بىلەن ئۆزىگە ئىش تېرىغانلىقىنى ئىپادە قىلغان.

تەپسىلاتى...