خىتاي پويىزىنىڭ ئەنقەرە ۋە ئىستانبۇلدىن ئۆتۈشى تۈركىيەدە غۇلغۇلا پەيدا قىلدى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

خىتايدىن يولغا چىقىپ تۈركىيە ئارقىلىق ياۋروپاغا بارىدىغان خىتاينىڭ تۇنجى يۈك پويىزى 6-نويابىر كۈنى ئەنقەرەدىن ئۆتتى.

6-نويابىر كۈنى چۈشتىن كېيىن تۈركىيە پايتەختى ئەنقەرەدىكى پويىز ئىستانزىسىدا خىتاي يۈك پويىزىنىڭ ئۆتۈشىنى كۈتىۋېلىش مۇراسىمى داۋاملىشىۋاتقاندا ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا بۇ ھەقتە زور مۇنازىرىلەر پەيدا بولدى.

خىتاي پويىزىنى كۈتىۋېلىش مۇراسىمىغا تۈركىيە قاتناش مىنىستىرى تۇرخان ئەپەندى بىلەن تىجارەت مىنىستىرى رۇخسار پەكجان خانىم قاتناشتى ۋە سۆز قىلدى. ئىككىلا مىنىستىر قىلغان سۆزىدە ئۈچ قىتئەنى ئۆزئارا تۇتاشتۇرۇپ تۇرۇۋاتقان تۈركىيەنىڭ ئىستىراتېگىيەلىك ئەھمىيىتىنى تەكىتلەپ ئۆتتى. ئۇلار تۈركىيە جۇغراپىيەلىك ئورنى، تارىخىي ۋە مەدەنىيەت جەھەتتىكى رەڭدارلىقى جەھەتتىن ھەم ياۋروپاغا ھەم ئاسىياغا باغلىنىدىغان ئوتتۇرا-شەرق دۆلىتى ئىكەنلىكىنى، مەزكۇر قىتئەلەردىكى دۆلەتلەرنىڭ ئىقتىسادىي ۋە ئىجتىمائىي جەھەتتىكى تەرەققىياتىدا رولىنىڭ زور ئىكەنلىكىنى بايان قىلدى.

تەپسىلاتى...

ب د ت ئۇيغۇر مەسىلىسىدە خىتايغا يان بېسىش بىلەن ئەيىبلەندى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

بۇ يىل 6‏-ئايدا، ب د ت نىڭ كىشىلىك ھوقۇق كېڭىشىدە كۆزەتكۈچىلىك سالاھىيىتى بار 100 نەچچە تەشكىلات خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارنى كەڭ كۆلەملىك لاگېرلارغا قامىغانلىقىغا دائىر بىر شىكايەتكە ئىمزا قويۇپ، ب د ت كىشىلىك ھوقۇق كېڭىشىگە تاپشۇرغان. كىشىلىك ھوقۇق كېڭىشىنىڭ قائىدىسىدە كۆزەتكۈچى تەشكىلاتلارنىڭ رەسمىي شىكايىتى ئۇنىڭ تورىدا ئېلان قىلىنىشى كېرەك بولسىمۇ، بىراق ئۇ مەركىزى جەنۋەدىكى «ب د ت نى كۆزىتىش» تەشكىلاتىنىڭ باشچىلىقىدا يوللانغان بۇ شىكايەتنى ئۆزىنىڭ تورىدا ئېلان قىلىشنى رەت قىلغان. بۇنىڭ بىلەن ئۇلار بۇ يىل 8‏-ئايدا ب د ت باش كاتىپى ئانتونىئو گۇتېررىس بىلەن ب د ت كىشىلىك ھوقۇق ئالىي كومىسسارى مىشېل باشېلىتقا مەكتۇپ يېزىپ، ئۇلارنىڭ بۇ ئىشقا ئارىلىشىشىنى، خىتاينىڭ ب د ت دىكى زومىگەرلىكىگە خاتىمە بېرىشىنى تەلەپ قىلغانىدى.

«ب د ت نى كۆزىتىش تەشكىلاتى» نىڭ ئاشكارىلىشىچە، ب د ت كىشىلىك ھوقۇق كېڭىشىدىكى بەزى ئەمەلدارلار يېقىندا مەزكۇر شىكايەتنىڭ توردا ئېلان قىلىنىشىنىڭ چەكلەنگەنلىكىنى ئېتىراپ قىلغان، شۇنداقلا ب د ت باش كاتىپىنىڭ بۇ ئىشقا ئارىلىشىشنى رەت قىلغانلىقىنى بىلدۈرگەن. بىرازىلىيە، كانادا، فىرانسىيە، ھىندىستان، پاكىستان، جەنۇبىي ئافرىقا، تۈركىيە، شىۋېتسىيە، گېرمانىيە، ھىندونېزىيە، ئەنگلىيە، نىگېرىيە، ئامېرىكا قاتارلىق دۆلەتلەردىكى 135 تەشكىلات ئىمزا قويغان شىكايەتنامىدە ب د ت باش كاتىپى ئانتونىئو گۇتېررىس بىلەن كىشىلىك ھوقۇق ئالىي كومىسسارى مىشېل باشىلېت خىتاينىڭ ب د ت قائىدە-تۈزۈملىرىنى سۇيىئىستېمال قىلىپ، بىر مىليوندەك ئۇيغۇرنىڭ تۇتقۇن قىلىنىشىنىڭ ب د ت دا كۈنتەرتىپكە قويۇلۇشىغا كاشىلا چىقىرىۋاتقانلىقى ۋە ئۇنىڭغا توسقۇنلۇق قىلىۋاتقانلىقىنى تەنقىدلەشكە چاقىرىلغانىدى.

تەپسىلاتى...

مايك گەللېگېر: «خىتاي كومپارتىيەسىنى تارىخنىڭ ئەخلەت ساندۇقىغا تاشلىۋېتىشىمىز كېرەك!»

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

يېقىنقى مەزگىلللەردىن بۇيان ئامېرىكا ئاۋام پالاتاسىنىڭ رەئىسى نەنسىي پېلوسى، ئامېرىكا ئاۋام پالاتا ئەزالىرىدىن جېيمىس مەكگاۋرىن، كىرىس سىمىت، كېڭەش پالاتا ئەزالىرىدىن ماركو رۇبىيو قاتارلىق نوپۇزلۇق ئەربابلار خىتاينىڭ ئۇيغۇر دىيارىدىكى ئېغىر باستۇرۇش سىياسىتىنى قاتتىق ئەيىبلەپ، بۇ ھەقتە كۆپلىگەن دوكلات ۋە باياناتلارنى ئېلان قىلىپ كەلمەكتە.

ئۆتكەن ھەپتە دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ باشچىلىقىدا ئۆتكۈزۈلگەن «ئۇيغۇر ھەپتىلىكى» پائالىيىتىگە ئامېرىكا دۆلەت مۇداپىيە مىنىستىرلىقىنىڭ ياردەمچى مىنىستىرى راندال شرايۋېر، ئامېرىكا دىنىي ئەركىنلىك ئالاھىدە ئەلچىسى سام بروۋنبەك ۋە «ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق سىياسىتى قانۇنى» نىڭ تونۇشتۇرغۇچىسى بوب مېنەندېز قاتارلىقلار ئۇيغۇرلارنى پۈتۈن كۈچى بىلەن قوللايدىغانلىقىنى ئېنىق بىلدۈردى.

تەپسىلاتى...

لاگېر شاھىتى سايراگۈل ساۋۇت ئائىلىسى بىلەن بىللە شىۋېتسىيەگە يېتىپ بارغان

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

سايراگۈل ساۋۇتباي قازاقىستانغا قېچىپ ئۆتكەن لاگېر شاھىتلىرىنىڭ بىرى. لېكىن ئۇ قازاق ساقچىلىرى تەرىپىدىن تۇتقۇن قىلىنغان ۋە خىتايغا قايتۇرۇلۇش خەۋپىگە دۇچ كەلگەن ئىدى. ئۇنىڭ دېلوسى قازاقىستاندىكى «ئاتا يۇرت پىدائىيلىرى» تەشكىلاتىنىڭ ياردىمى ۋە قوللىشى بىلەن قازاقىستان جامائىتى ۋە خەلقئارالىق ئاخباراتلارنىڭ جىددىي دىققىتىنى قوزغىغان ئىدى.

تەپسىلاتى...

سېرىكجان بىلاشئوغلى: قازاقلارنىڭ ئۆز دۆلىتىدە تۇرۇپمۇ ئادالەت ياقلىشى ئوخشاشلا رىقابەتلەرگە دۇچ كەلمەكتە

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ئالمۇتا شەھەرلىك ئەدلىيە باشقارمىسىنىڭ،«ئاتا يۇرت پىدائىيلىرى» نىڭ باشلامچىسى قازاقلارنىڭ كىشىلىك ھوقۇق پائالىيەتچىسى سېرىكجان بىلاشئوغلى ئۈستىدىن ،ئالمۇتا شەھەرلىك سوت مەھكىمىسىگە ئەرزى سۇنۇشى بىلەن 12- ۋە 13-فېۋرال كۈنلىرى ئېچىلغان سوتتا سېرىكجان «قانۇنسىز تەشكىلاتقا باشچى بولۇش» دېگەندەك ئەيىبلەشلىرىگە ئۇچراپ، 700 دوللار جەرىمانە تۆلەشكە مەجبۇر بولغان ئىدى. سېركجان سوتنىڭ قارارىغا نارازىلىق بىلدۈرۈپ ئەرز سۇنغان بولۇپ، 5-مارت قايتا سوت ئېچىلغان بولسىمۇ، ئەمما سوت يەنىلا سېركجان ئۈستىدىكى قارانى ساقلاپ قالغان. زىيارىتىمىزنى قوبۇل قىلغان سېركجان: «گەرچە قازاقلارنىڭ ئۆز دۆلىتىدە تۇرۇپمۇ ئادالەت ياقلىشى ئوخشاشلا رىقابەتلەرگە دۇچ كېلىۋاتقان بولسىمۇ، ئەمەلىيەتتە بۇنىڭ ھەقلىق دەۋايىمىزنىڭ تېخىمۇ كۈچلۈك ئاڭلىتىلىشىغا تۆھپىسى بولماقتا» دەيدۇ.

تەپسىلاتى...

ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ يۈرىكىدە خىتاي جاسۇسلىرى قۇتراشقا باشلىغان

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ مەركىزى جايلاشقان بېلگىيە پايتەختى بىريۇسسېلدا خىتاي جاسۇسلىرىنىڭ جانلىنىشقا باشلىغانلىقى ئىلگىرى سۈرۈلدى.

«گېرمانىيە ئاۋازى» رادىيوسىنىڭ 10-فېۋرال «دۇنيا گېزىتى» دىن نەقىل ئېلىپ بايان قىلىشىچە، ياۋروپا ئىتتىپاقى تاشقى ئىشلار مۇلازىمەت بۆلۈمى بىرقانچە كۈن ئىلگىرى بىريۇسسېلدىكى ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ باش شىتابى جايلاشقان دائىرە ئەتراپىدا خىتاي ۋە رۇس جاسۇسلىرىنىڭ ھەرىكەتلىرىنىڭ جانلىنىشقا باشلىغانلىقىنى ئەسكەرتىپ، ياۋروپا دىپلوماتلىرىنىڭ باش شىتاپ ئەتراپىدىكى بىرقانچە ئاشخانا ۋە قەھۋەخانىلارغا كىرىشتىن ساقلىنىشىنى ئاگاھلاندۇرغان. بۇ ئاگاھلاندۇرۇش بىريۇسسېلدىكى ئەسكىرىي خادىملارغىمۇ ئۇقتۇرۇلغان.

خەۋەردە بايان قىلىنىشىچە، ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ مەركىزى جايلاشقان بىريۇسسېلدا ھەرىكەت قىلىۋاتقان خىتاي جاسۇسلىرىنىڭ سانى 250 كىشى، رۇس جاسۇسلىرىنىڭ سانى 200 كىشى بولۇپ، بۇلارنىڭ مۇتلەق كۆپ قىسمى ئەلچىخانا ياكى سودا شىركەتلىرىنىڭ خادىملىرى ئىكەن. ئۇلار ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ باش شىتابى ئەتراپىدىكى رېستوران ۋە قەھۋەخانىلاردا تىمىسقىلاپ يۈرىدىكەن. «دۇنيا گېزىتى» مۇخبىرلىرى بۇ خەۋەرنى بىۋاسىتە ياۋروپا ئىتتىپاقى تاشقى مۇلازىمەت بۆلۈمى دائىرىسىدىن ئىگىلىگەن.

10-فېۋرال كۈنى خىتاينىڭ بىريۇسسېلدىكى باش ئەلچىخانىسى خىتاينىڭ ياۋروپا ئىتتىپاقىدىكى ۋەكىللىرى بىلەن بىرلىكتە ئېتىراز بىلدۈرۈپ، رەددىيە ئېلان قىلغان. ئۇلار بىۋاسىتە ياۋروپا ئىتتىپاقىنى تىلغا ئالماي، بۇ ئۇچۇرنى ئاشكارا قىلغان گېرمانىيەدىكى «دۇنيا گېزىتى» گە ھۇجۇم قىلغان. خىتاي تەرەپ «دۇنيا گېزىتى» نى ئاساسسىز ئۇچۇر تارقىتىپ، خىتاي بىلەن ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ ئارىسىنى بۇزۇشقا ئۇرۇنغانلىقى، مەسئۇلىيەتسىزلىك قىلغانلىقى، خىتايغا قارا سۈرتكەنلىكى ۋە ئاۋامنى قايمۇقتۇرغانلىقىدەك بىر قاتار نۇقسانلار بىلەن ئەيىبلىگەن. 

تەپسىلاتى...

مايك پەنس: «خىتاينىڭ خالىغاننى قىلىشىغا يول قويالمايمىز!»

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

«سودا ئۇرۇشى» تېمىسىنى مەركىزىي نۇقتا قىلغان ھالدا يېقىندىن بۇيان ئامېرىكا-خىتاي مۇناسىۋىتىدە بارلىققا كېلىۋاتقان بەزى يېڭى يۈزلىنىشلەر ئالاقىدار ساھەلەرنىڭ دىققىتىنى قوزغىماقتا. بولۇپمۇ ئامېرىكىنىڭ خىتايغا قاراتقان سىياسەتلىرى بۇنىڭدىكى ئەڭ مۇھىم تېما بولۇپ قېلىۋاتقانلىقى مەلۇم. بۇ ساھەدىكى بىر قىسىم مۇتەخەسسىسلەر ئامېرىكىنىڭ خىتايغا قاراتقان سىياسەتلىرىنى ئومۇمەن «ھەددىدىن ئاشقاندا ‹ھاي› دەپ قويۇش، گەپ ئاڭلىغاندا مۇكاپاتلاپ قويۇش» شەكلىدە داۋام قىلىپ كەلمەكتە، دەپ قارىماقتا ئىكەن. بۇنىڭغا ماس ھالدا خىتاينىڭ يېڭىدىن باش كۆتۈرۈۋاتقان «ئاق كۆڭۈل» مەملىكەت ياكى خەلقئارا تەرتىپنى قايتىدىن قۇرۇش ئارقىلىق ئامېرىكىنىڭ مەنپەئەتىگە «دۈشمەنلىك» قىلغۇچى مەملىكەت ئىكەنلىكىمۇ ئامېرىكا تاشقى سىياسىتىنى بەلگىلىگۈچى كىشىلەر ئۈچۈن ھەرقاچان بىر مۇھاكىمە تېمىسى بولۇپ كەلمەكتە ئىكەن.

ئامېرىكىنىڭ مۇئاۋىن پرېزىدېنتى مايك پەنس 16-يانۋار كۈنى ئامېرىكا تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقىدا ئېچىلغان «چەتئەللەردە تۇرۇشلۇق باش ئەلچىلەر يىغىنى» دا سۆز قىلىپ، ئامېرىكا تاشقى سىياسىتىدە بۇنىڭدىن كېيىن ۋۇجۇدقا كېلىش ئالدىدا تۇرۇۋاتقان بىر قىسىم ئەھۋاللارنى تونۇشتۇردى. 

تەپسىلاتى...

قازاقىستانلىق دىپلوماتنىڭ جازا لاگېرلىرى ھەققىدىكى بىلدۈرۈشى غۇلغۇلا قوزغىماقتا

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ئۆتكەن يىلنىڭ ئاخىرلىرىدا قازاقىستان، ئۆزبېكىستان، قىرغىزىستان، تاجىكىستان، پاكىستان، ھىندىستان قاتارلىق 12 دۆلەت دىپلوماتلىرىنىڭ ئۇيغۇر ئېلىدىكى ئاتالمىش «تەربىيەلەش لاگېرلىرى» نى زىيارەت قىلىشى ھەم شۇنىڭغا مۇناسىۋەتلىك قىلغان بىلدۈرۈشلىرى مۇتەخەسسىسلەر ۋە جامائەتچىلىك ئارىسىدا كۈچلۈك غۇلغۇلا قوزغىغان ئىدى. بولۇپمۇ جازا لاگېرلىرى مەسىلىسى ئۈزلۈكسىز ئوتتۇرىغا قويۇلۇپ كېلىۋاتقان قازاقىستاندا بۇ مەسىلىگە ئالاھىدە كۆڭۈل بۆلۈنمەكتە. بۇنىڭغا قازاقىستاننىڭ خىتايدىكى ئەلچىسىنىڭ مەسلىھەتچىسى ماناربېك قابازىيېفنىڭ رەسمىي بىلدۈرۈشى سەۋەب بولغان.

«ئازادلىق» رادىيوسىدا ئېلان قىلىنغان «قازاقىستان ئەلچىلىكىنىڭ ۋەكىلى: خىتاي لاگېرىدىكى ئەھۋال ياخشى» دەپ ئاتالغان ماقالىدا ئېيتىلىشىچە، قازاقىستاننىڭ خىتايدىكى ئەلچىسىنىڭ مەسلىھەتچىسى ئۈرۈمچى، قەشقەر ۋە خوتەن قاتارلىق شەھەرلەردىكى تەربىيەلەش لاگېرلىرىنى زىيارەت قىلىپ، مۇنداق دېگەن: «خىتاي ئۇلارغا ياخشى شارائىت ياراتقان. دېمەك، خىتاي رەھبەرلىرى ئۆز پۇقرالىرىنىڭ غېمىنى ئويلىدى، دەپ ئېيتىشقا بولىدۇ. مېنىڭ ئويۇمچە، خىتايدىكى مەركىزىي ھۆكۈمەت ۋە شىنجاڭ ئۆلكىسىنىڭ رەھبەرلىرى ئۆز پۇقرالىرىغا يېڭى كەسىپ ئىگىلەشكە مۇمكىنچىلىك تۇغدۇرۇۋاتىدۇ.»

تەپسىلاتى...

غەرب تاراتقۇلىرى ئۇيغۇرلار ۋەزىيىتىنى خەلقئاراغا ئاڭلىتىشتا ئىزچىل ئاۋانگارت ئورۇندا تۇرماقتا

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ئۇيغۇرلارنىڭ ئىنسانىي ھەق-ھوقۇقلىرىنىڭ خىتاي ھۆكۈمىتى تەرىپىدىن دەپسەندىچىلىككە ئۇچراۋاتقانلىقى غەرب تاراتقۇلىرىدىكى مۇھىم تېمىلاردىن بولۇپ كەلمەكتە. ئامېرىكا باشچىلىقىدىكى كۆپلىگەن غەرب دۆلەتلىرى ئاخباراتلاردىكى تەشۋىقاتىنى كۈچەيتىش بىلەن بىرگە، ھەرخىل ئەمەلىي ھەرىكەتلەر ئارقىلىق خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارغا سېلىۋاتقان زۇلۇملىرىغا چەك قويۇشقا تىرىشماقتا.

ئامېرىكا تاشقى ئىشلار مىنىستىرى مايك پومپيو 21-سېنتەبىر ئامېرىكا پايتەختى ۋاشىنگتوندا ئۆتكۈزۈلگەن 13-نۆۋەتلىك يىللىق سايلىغۇچىلار ئۇچرىشىشىدا نۇتۇق سۆزلەپ، خىتاينىڭ مىليونلارچە ئۇيغۇرغا ئېلىپ بېرىۋاتقان باستۇرۇش سىياسىتىنى «دەھشەتلىك خورلاش» دەپ ئىزاھلىغان. جورجى ۋاشىنگتون ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ پروفېسسورى شان روبېرتىس ئۆزىنىڭ «شىنجاڭدىكى ۋەھىمە ۋە نەپرەت: 21 ‏-ئەسىردىكى ئېتنىك تازىلاش» ناملىق ماقالىسىدە خىتاينىڭ نۆۋەتتە ئۇيغۇرلارغا يۈرگۈزۈۋاتقىنى «ئىرقىي قىرغىنچىلىقنىڭ بىر تۈرى» دېگەن.

تەپسىلاتى...

قىرغىزىستاندىكى خىتاي ئەلچىخانىسى ئالدىدا لاگېرلارغا قارشى نارازىلىق نامايىشى ئۆتكۈزۈلدى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

قىرغىزىستاندىكى «قىرق چورو» ئۇيۇشمىسىنىڭ تەشكىللىشى بىلەن بىشكەكتىكى خىتاي ئەلچىخانىسىنىڭ ئالدىدا لاگېرلارغا قارشى نارازىلىق بىلدۈرۈش نامايىشى ئۆتكۈزۈلدى.

خىتاي ھاكىمىيىتىنىڭ ئۇيغۇر ئېلىدا يۈرگۈزۈۋاتقان باستۇرۇش سىياسىتى، بولۇپمۇ جازا لاگېرلىرى مەسىلىسى مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇرلارنىڭ تۈرلۈك پائالىيەتلىرى ۋە دۇنياۋى تاراتقۇلارنىڭ خەۋەر-ماقالىلىرى ئارقىلىق دۇنيانى ئويغاتتى. بۇ مەسىلىگە نىسبەتەن مۇسۇلمان دۆلەتلەرنىڭ ھۆكۈمەتلىرى ھازىرغا قەدەر سۈكۈتتە تۇرغان بولسىمۇ، ئەمما ئاشۇ دۆلەتلەردىكى ئاددىي پۇقرالار خىتاينىڭ جازا لاگېرلىرىدا مىليونلىغان ئۇيغۇر، قازاق، قىرغىز، ۋە باشقا مۇسۇلمان خەلقلەرنىڭ زەردەپ چېكىۋاتقانلىقىنى بىلىپ يەتتى شۇنداقلا داۋاملىق جىم تۇرۇشقا ۋىجدانى يول قويمىدى.

تەپسىلاتى...