«دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى 2020-يىللىق كىشىلىك ھوقۇق دوكلاتى» نى ئېلان قىلىش تور يىغىنى ئۆتكۈزۈلدى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

د ئۇ ق نىڭ 2020-يىللىق كىشىلىك ھوقۇق دوكلاتىنى ئېلان قىلىش تور يىغىنىدا ئۇيغۇرلارنىڭ نۆۋەتتىكى ۋەزىيىتى مۇھاكىمە قىلىندى.

7-ماي كۈنى د ئۇ ق ئۆزلىرى ھازىرلىغان 2020-يىللىق كىشىلىك ھوقۇق ئومۇمىي دوكلاتىنى ئېلان قىلىش مۇناسىۋىتى بىلەن تور يىغىنى ئۆتكۈزۈپ، ئۇيغۇرلارنىڭ نۆۋەتتىكى ۋەزىيىتى ۋە خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ ئۇيغۇرلار مەسىلىسىگە تۇتۇۋاتقان پوزىتسىيەسى توغرىسىدا مۇھاكىمىلەر ئېلىپ باردى. يىغىنغا ئامېرىكا، ئاسىيا، ئاۋىسترالىيە ۋە ياۋروپا قىتئەلىرىدىكى 20 دىن ئارتۇق دۆلەتتىن 50 دىن ئارتۇق ھەر ساھە سىياسىي ئاكتىپلار، كىشىلىك ھوقۇق پائالىيەتچىلىرى، تەتقىقاتچىلار، مۇخبىرلار ھەم بىر بۆلۈك ئۇيغۇرلار قاتناشتى. يىغىنغا د ئۇ ق نىڭ پروگرامما يېتەكچىسى زۇمرەتئاي ئۇيغۇر رىياسەتچىلىك قىلدى.

بىر يېرىم سائەت داۋام قىلغان بۇ يىغىندا ئالدى بىلەن ئامېرىكا دىنىي ئەركىنلىك كومىتېتىنىڭ كومىسارى نۇرىي تۈركەل ئەپەندى سۆز ئېلىپ، ئۇيغۇرلار ۋە جازا لاگېرلىرى مەسىلىسىنىڭ خەلقئارادا پەيدا قىلغان تەسىرلىرى توغرىسىدا توختىلىپ ئۆتتى. ئارقىدىن سۆز ئالغان ئامېرىكادىكى كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش تەشكىلاتى خىتاي ئىشلىرى بۆلۈمىنىڭ دىتېكتورى سوفى رىچاردسون خانىم د ئۇ ق ھازىرلىغان 2020-يىللىق كىشىلىك ھوقۇق دوكلاتىنىڭ ئەھمىيىتىنى مۇئەييەنلەشتۈرۈپ، بۇ دوكلاتنى بارلىق دۆلەتلەرنىڭ كىشىلىك ھوقۇق كومىتېتلىرىغا ۋە خەلقئارالىق كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتلىرىغا يەتكۈزۈشنىڭ زۆرۈرلىكىنى تەكىتلىدى. ئۇلار سۆزىدە خەلقئارا جامائەتچىلىكنىڭ خىتاي زۇلۇمىنى توسۇپ قېلىش ئۈچۈن خىتايغا قاراتقان تۈرلۈك جازا ۋە ئىمبارگو تەدبىرلىرىنى يەنىمۇ كۈچەيتىش ئارقىلىق خىتايغا جىددىي بېسىم شەكىللەندۈرۈشنى تەشەببۇس قىلىشتى.

تەپسىلاتى...

غەيۇر قۇربان: «گېرمان پارلامېنت ئەزالىرى، خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارغا يۈرگۈزىۋاتقان جىنايەتلىرىنى ‹ئىرقىي قىرغىنچىلىق› دەپ تونۇڭ!»

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

غەيۇر قۇربان گېرمانىيە پارلامېنت ئەزالىرىنى خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارغا يۈرگۈزىۋاتقان جىنايەتلىرىنى «ئىرقىي قىرغىنچىلىق» دەپ تونۇش توغرىسىدا ئىمزا توپلاش پائالىيىتى باشلىدى.

د ئۇ ق بېرلىن ئىشخانىسىنىڭ مۇدىرى، قۇرۇلتاي ياشلار كومىتېتىنىڭ رەئىسى غەيۇر قۇربان ئەپەندى 5-ماي كۈنى توردا ئىمزا توپلاش پائالىيىتىنى قانات يايدۇرۇپ، گېرمانىيە پارلامېنت ئەزالىرىنىنىڭ خىتاينىڭ ئۇيغۇرلار ئۈستىدىن يۈرگۈزىۋاتقان باستۇرۇشلىرىنى «ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت» ۋە «ئىرقىي قىرغىنچىلىق» دەپ ئېتىراپ قىلىش چاقىرىقىغا ئاۋاز قوشۇشىنى تەشەببۇس قىلغان. بۇ پائالىيەت 17-ماي گېرمانىيە پارلامېنتىدا ئۆتكۈزۈلمەكچى بولغان ئۇيغۇرلارغا ئائىت «ئىرقىي قىرغىنچىلىق توغرىسىدا گۇۋاھلىق بېرىش» يىغىنى ھارپىسىدا ئۇيۇشتۇرۇلغان.

ئىمزا توپلاش چاقىرىقىنىڭ تېمىسى: «گېرمان پارلامېنت ئەزالىرى، خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارغا يۈرگۈزىۋاتقان جىنايەتلىرىنى ‹ئىرقىي قىرغىنچىلىق› دەپ تونۇڭ!» دېگەندىن ئىبارەت بولۇپ، چاقىرىقنىڭ مۇقەددىمىسى مۇنداق ئىبارىلەر بىلەن باشلانغان: «2017-يىلىدىن بۇيان خىتاي ھاكىمىيىتى 1 مىليون 800 مىڭ بىلەن 3 مىليون ئارىسىدا ئۇيغۇر ۋە باشقا تۈركىي مىللەتلەرنى مەقسەتلىك ھالدا جازا لاگېرلىرىغا قامىدى. ئۇلارنىڭ جىنايەتلىرى: ئۇزۇن ساقال قويغانلىق، چەت ئەلدە ئوقۇغانلىق ياكى كۆپ پەرزەنت كۆرگەنلىك ئىدى. خىتاي ھاكىمىيىتىنىڭ نەزەرىدە بۇلار مېڭە يۇيۇش، شەپقەتسىز قىيناش ۋە مەجبۇرىي تۇغماس قىلىۋېتىشتەك ئىنسانىيەتسىزلىك بىلەن تولغان جازا لاگېرلىرىغا سولاپ ئازابلىشى ئۈچۈن يېتەرلىك دەسمايە ئىدى. مەن گېرمانىيە فېدىراتىپ ھۆكۈمىتىنىڭ پارلامېنت ئەزالىرىنى خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارغا قارىتا يۈرگۈزىۋاتقان بۇ جىنايەتلىرىنى ‹ئىرقىي غىرغىنچىلىق› دەپ ئېتىراپ قىلىشىنى تەلەپ قىلىمەن!»

تەپسىلاتى...

د ئۇ ق رەھبەرلىرى گوللاندىيەدە «يەر شارى كىشىلىك ھوقۇق ھىمايىچىلىرى» بىلەن بىرگە خىتايغا قارشى پائالىيەتلەرنى ئۆتكۈزدى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

«يەر شارى كىشىلىك ھوقۇق ھىمايىچىلىرى» ناملىق تەشكىلات د ئۇ ق بىلەن بىرلىشىپ ئۆتكۈزگەن ئاخبارات ئېلان قىلىش يىغىنىدا د ئۇ ق رەئىسى دولقۇن ئەيسا ئەپەندى گوللاندىيەدە پاناھلىنىۋاتقان لاگېر شاھىتلىرىدىن قەلبىنۇر سىدىق خانىمغا «قەھرىمان» لىق مۇكاپاتىنى تەقدىم قىلغان. 2021-يىلى 5-ئاپرېل، گوللاندىيە.

د ئۇ ق گوللاندىيەدە خىتايغا قارشى نامايىش، ئاخبارات ئېلان قىلىش يىغىنى ۋە لاگېر شاھىدلىرىنى مۇكاپاتلاش قاتارلىق پائالىيەتلەرنى ئۆتكۈزدى.

«يەر شارى كىشىلىك ھوقۇق ھىمايىچىلىرى» ناملىق تەشكىلاتنىڭ تەكلىپى بىلەن د ئۇ ق رەئىسى دولقۇن ئەيسا، قۇرۇلتاينىڭ پروگرامما يېتەكچىسى زۇمرەت ئۇيغۇر 5-ئاپرىل گوللاندىيەگە بېرىپ، د ئۇ ق نىڭ گوللاندىيەدىكى ۋەكىللىرىدىن زەينىدىن تۇرسۇن قاتارلىقلار بىلەن بىرگە گوللاندىيەنىڭ ھاگا شەھرىدە خىتاينىڭ 2022-يىللىق بېيجىڭ قىشلىق ئولىمپىك مۇسابىقىسىنى بايقۇت قىلىش، خىتاينىڭ ئۇيغۇرلار ئۈستىدىن يۈرگۈزۈۋاتقان ئىرقىي قىرغىنچىلىقلىرىغا نارازىلىق بىلدۈرۈش يۈزسىدىن خىتايغا قارشى نامايىش ئۇيۇشتۇرۇش، ئاخبارات ئېلان قىلىش يىغىنى ئۆتكۈزۈش ۋە لاگېر شاھىدلىرىنى مۇكاپاتلاش قاتارلىق بىر يۈرۈش پائالىيەتلەرنى ئېلىپ بارغان.

د ئۇ ق رەئىسى دولقۇن ئەيسا ئەپەندىنىڭ بۈگۈن ھاگا شەھرىدىن بەرگەن مەلۇماتلىرىغا قارىغاندا، «يەر شارى كىشىلىك ھوقۇق ھىمايىچىلىرى» ناملىق تەشكىلات ئالدىنقى ئايدا گوللاندىيە ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇرلار توغرىسىدا «ئىرقىي قىرغىچىلىق» قارارىنى قوبۇل قىلىشىغا بەلگىلىك ھەسسە قاتقان تەسىرى زور خەلقئارالىق كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتى ئىكەن.

تەپسىلاتى...

غەربتىكى 4 دۆلەتنىڭ ئۇيغۇرلار ھەققىدە چىقارغان «ئىرقىي قىرغىنچىلىق» قارارلىرىنىڭ تەسىرى قانچىلىك بولىدۇ؟

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

خىتاينىڭ 2016-يىلىدىن باشلانغان مىليونلىغان ئۇيغۇرنى لاگېرلارغا قاماش، خورلاش، سىستېمىلىق قىيىن-قىستاق ۋە باسقۇنچىلىق قىلىش، مەجبۇرىي ئەمگەككە سېلىش، ئائىلىلىرىنى پارچىلاش، ئاياللىرىنى تۇغماس قىلىپ، نۇپۇسىنىڭ كۆپىيىشىنى كونترول قىلىش، ئۇيغۇرلارنىڭ مەدەنيىتى، تىلى، ئۆرپ-ئادەتلىرى ۋە دىنىي ئېتىقادىنى ۋەيران قىلىش قاتارلىق ئىغىر باستۇرۇشلىرى 22-ئاپرىل ئەنگلىيە پارلامېنتى تەرىپىدىن «ئىرقىي قىرغىنچىلىق» دەپ ئېلان قىلىندى.

ئەنگىلىيە پارلامېنتى ئامېرىكا ھۆكۈمىتى، كانادا پارلامېنتى ۋە گوللاندىيە پارلامېنىتىدىن كېيىن خىتاينىڭ ئۇيغۇر ۋە باشقا تۈركىي مىللەتلەرگە قاراتقان باستۇرۇشلىرىنى «ئىرقىي قىرغىنچىلىق» دەپ تونۇغان تۆتىنچى دۆلەت ئاپپاراتى ھېسابلىنىدۇ.

تەپسىلاتى...

ئۇيغۇر پائالىيەتچىلەر: «تېخىمۇ كۆپ غەرپ دېموكراتىك دۆلەتلىرى ئۇيغۇرلارنىڭ ئىرقىي قىرغىنچىلىققا ئۇچراۋاتقانلىقىنى ئېتىراپ قىلىشى كېرەك»

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

گېرمانىيە فېدېرال پارلامېنت ئەزاسى مارگىرىتا باۋزى خانىم 22-ئاپرىل كۈنى بايانات ئېلان قىلىپ، 17-ماي كۈنى گېرمانىيە پارلامېنتى كىشىلىك ھوقۇق كومېتىتىدا «ئۇيغۇرلارنىڭ ئىرقىي قىرغىنچىلىققا ئۇچراۋاتقانلىقى» مەسىلىسى مۇھاكىمە قىلىنىدىغانلىقىنى بىلدۈرگەن.

گېرمانىيەدىكى «ئىلھام توختى ئىنىستىتۇتى» نىڭ باشلىقى ئەنۋەرجان ئەپەندى زىيارىتىمىزنى قوبۇل قىلىپ، مارگارىتا باۋزى خانىمنىڭ باياناتى ۋە گېرمانىيە پارلامېنتى كىشىلىك ھوقۇق كومېتىتىدا ئۆتكۈزۈلىدىغان «ئۇيغۇرلارنىڭ ئىرقىي قىرغىنچىلىققا ئۇچراۋاتقانلىقى توغرىسىدىكى مۇھاكىمە يىغىنى» نىڭ ئورۇنلاشتۇرۇلۇشى ھەققىدە مەلۇمات بەردى.

تەپسىلاتى...

تەيۋەن پارلامېنتىدا «ئۇيغۇر دوستلۇق گۇرۇپپىسى» رەسمىي قۇرۇلدى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

22-ئاپرېل كۈنى ئەتىگەن سائەت 10 يېرىمدا تەيۋەن پارلامېنتىدا يىغىن چاقىرىلىپ، «ئۇيغۇر دوستلۇق گۇرۇپپىسى» نىڭ رەسمىي قۇرۇلغانلىقى جاكارلانغان. مۇراسىمغا تەيۋەن پارلامېنتىنىڭ مەسئۇللىرىدىن لىن جىجىيا، پارلامېنت لىن چاڭزۇ قاتارلىق ئەزالىرى ۋە تەيۋەندە پائالىيەت ئېلىپ بېرىۋاتقان شەرقىي تۈركىستان جەمئىيىتىنىڭ رەئىسى كې چاۋدوڭ ۋە ئۇيغۇرلارنى قوللىغۇچىلار قاتناشقان.

مۇراسىمىغا قاتنىشالمىغان دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى رەئىسى دولقۇن ئەيسا ۋە بەزى پارلامېنت ئەزالىرىنىڭ تەبرىك نۇتۇقلىرى سىن ئېكرانى ئارقىلىق تەقدىم قىلىنغان. مۇراسىم ئاخىرلاشقاندىن كېيىن ئۇلار مۇخبىرلارغا بەرگەن باياناتىدا «دوستلۇق گۇرۇپپىسى» نىڭ ئۇيغۇرلارنى قوللاپ-قۇۋۋەتلەيدىغانلىقىنى، ئۇيغۇرلارغا قارىتا ئېلىپ بېرىلىۋاتقان باستۇرۇش سىياسىتىگە قارشى چىقىپ، خەلقئارادا ئۇيغۇرلارنىڭ كىشىلىك ھوقۇقىنى قوللاش پائالىيىتى ئېلىپ بارىدىغانلىقىنى تەكىتلىگەن.

تەپسىلاتى...

دولقۇن ئەيسا: «ئۇيغۇرلار مەركىلدىن نىمىنى كۈتىدۇ؟»

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

د ئۇ ق رەئىسىنىڭ گېرمانىيەدە نەشىردىن چىقىدىغان «دۇنيا» گېزىتىدا ئېلان قىلىنغان «ئۇيغۇرلار مېركىلدىن نېمىنى كۈتىدۇ؟» ناملىق ماقالىسى زور تەسىر قوزغىدى.

21-ئاپرىل گېرمانىيەدە نەشىردىن چىقىدىغان «دۇنيا» گېزىتى د ئۇ ق رەئىسى دولقۇن ئەيسا ئەپەندىنىڭ «ئۇيغۇرلار مېركىلدىن نېمىنى كۈتىدۇ؟» ناملىق ماقالىسىنى ئېلان قىلدى. ماقالىدە مېركىل ھۆكۈمىتىنىڭ خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇرلارغا قارىتا ئېلىپ بېرىۋاتقان زۇلۇمىغا كەسكىن بىر پوزىتسىيەدە جانلىق ئىنكاس قايتۇرمىغانلىقى ئەيىبلەنگەن ئىدى.

ماقالە مۇنداق باشلانغان: «ئۇيغۇرلار ئۈستىدىن يۈرگۈزۈلىۋاتقان كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكلىرىگە ئائىت شۇنچە كۆپ دەلىللەرنىڭ ئاشكارىلانغانلىقىغا قارىماي، فېدىراتىپ ھۆكۈمەت خىتاينى پەقەت ئېھتىياتلىق ئىبارىلەر ئارقىلىق ئەيىبلەپ قويۇش بىلەنلا چەكلەندى. ئۇيغۇرلار ۋە خوڭكوڭلۇقلار ئۇچراۋاتقان زۇلۇملارنى ناھايىتى ياخشى بىلگەن باش مىنىستېر ئانجىلا مېركىل ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ رەئىسلىكىنى ئاخىرلاشتۇرىدىغان ئۆتكەن يىلى دېكابىرنىڭ ئەڭ ئاخىرقى دەقىقىلىرىدە كىشىلىك ھوقۇقنى بىر چەتكە قايرىپ قويۇپ، ئۇزۇندىن بۇيان پىكىر بىرلىكى ھاسىل قىلالماي كەلگەن ياۋروپا-خىتاي مەبلەغ سېلىش كېلىشىمىنى ئىمزالىدى.»

تەپسىلاتى...

خىتاي لاگېر شاھىتلىرىنى قويۇپ بېرىشتىن ئىلگىرى ئۇلارنى مەجبۇرىي فىلىمغا ئالغان

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

9-ئاپرېل، خىتاينىڭ بېيجىڭدا ئاچقان مەخسۇس ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىغا ئالاقىدار مەسىلىلەر ھەققىدىكى 7-قېتىملىق ئاخبارات ئېلان قىلىش يىغىنىدا، لاگېردىن قويۇپ بېرىلىپ چەتئەللەرگە چىققاندىن كېيىن دۇنيا ئاخباراتىغا جازا لاگېرلىرىنىڭ ئىچكى سىرلىرىنى ئۆزىنىڭ لاگېردىكى ئېچىنىشلىق كەچمىشلىرى ئاساسىدا ئاشكارىلاپ كېلىۋاتقان، جاسارەتلىك لاگېر شاھىدلىرىگە ھۇجۇم قىلغان. خىتاي دائىرىلىرى لاگېر شاھىتلىرىدىن سايراگۈل ساۋۇتباي، مېھرىگۈل تۇرسۇن، تۇرسۇنئاي زىياۋۇدۇن، زۇمرەت داۋۇت قاتارلىقلارغا دائىر تەشۋىقات فىلىملىرىنى تارقاتقان. ئۇلار بۇ ئارقىلىق لاگېر شاھىتلىرىنى «ئەمەلىيەتتە ئامېرىكا ۋە غەربتىكى خىتايغا قارشى كۈچلەر تەرىپىدىن ياللانغان، چېگرا سىرتىدا شىنجاڭغا قارا چاپلاشقا تايىنىپ كۈن كەچۈرىدىغان ئارتىسلاردۇر»، دەپ ئۇلارنىڭ ئېيتقانلىرىنى يالغانغا چىقىرىش ئارقىلىق ئۆزىنىڭ ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەتلىرىنى يېپىشقا ئۇرۇنغان.

تەپسىلاتى...

ئۇۋې بېخرېنس دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنى قارىلاپ، خىتاينى ئاقلىدى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ئۇۋې بېخرېنس «خىتاي ئۇيغۇرلار ئۈستىدىن ئىرقىي قىرغىنچىلىق يۈرگۈزىۋاتامدۇ؟» ناملىق ماقالىسىدا د ئۇ ق نى قارىلىغان.

12-ئاپرىل شەرقىي گېرمانىيەدە نەشىردىن چىقىدىغان «يېڭى گېرمانىيە» گېزىتى ئۇۋې بېخرېنس ئىسىملىك بىر ئاپتورنىڭ «خىتاي ئۇيغۇرلار ئۈستىدىن ئىرقىي قىرغىنچىلىق يۈرگۈزىۋاتامدۇ؟» ناملىق ماقالىسىنى ئېلان قىلغان. ماقالىدە خىتاينىڭ جازا لاگېرلىرى سىياسىتى ئاقلانغان، د ئۇ ق ئەيىبلەنگەن ۋە خىتاي ھاكىمىيىتىنىڭ مەۋجۇت مىللىي سىياسىتىگە چاپان يېپىلغان ئىدى.

«غەرب ئەللىرى خىتاينىڭ ئۇيغۇرلار ئۈستىدىن يۈرگۈزىۋاتقان ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەتلىرىنى ‹ئىرقىي قىرغىنچىلىق› دەپ ئاتاشقا باشلىغان ھەمدە خىتايغا قارشى تۈرلۈك شەكىللەردە جازا يۈرگۈزىۋاتقان بۈگۈنكى كۈندە، خىتاينىڭ زۇۋانى بولۇش ۋەزىپىسىنى ئۈستىگە ئالغان بۇ غەربلىك ئادەم كىمدۇر؟» دېگەن سوئالنىڭ ھەربىر ئۇيغۇرنىڭ كاللىسىدا پەيدا بولىشى تەبىئىي ئىدى.

تەپسىلاتى...

«شەرقى تۈركىستان ئىشغال قىلىنغان زېمىن» دىگەن تېمىدا مەخسۇس دوكلات تەييارلاشقا مۇتەخەسسىس تەكلىپ قىلىش ئۇقتۇرۇشى

زوراۋان خىتاي كومۇنىست ھاكىمىيىتىنىڭ ۋەتىنىمىز شەرقى تۈركىستاندا يىللاردىن بېرى يۈرگۈزۈپ كېلىۋاتقان مىللى زۇلۇم سىياسىتى، 2017-يىلدىن باشلاپ، شەرقى تۈركىستاندىكى ئۇيغۇرلارنى ئاساس قىلغان يەرلىك تۈركى مىللەتلەرگە قارىتىلغان «ئىرقى قىرغىنچىلىق» ۋە «ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت» تۈسىنى ئالدى. بۇنىڭ نەتىجىسىدە، شەرقى تۈركىستان مەسلىسى، جۈملىدىن ئۇيغۇر مىللى دەۋاسى دۇنياغا مىسلى كۆرۈلمىگەن دەرىجىدە تونۇلدى ۋە رەسمى خەلقئارالاشتى. مىللىتىمىز تارىختىكى ئەڭ خەتەرلىك ۋەزىيەتتە بولۇشىغا قارىماي، دۇنيا ۋەزىيىتىدە يۈز بېرىۋاتقان ئۆزگۈرۈشلەر، بىزگە بىر تەرەپتىن يېڭى ئۈمۈت ۋە پۇرسەتلەرنى ياراتسا، يەنە بىر تەرەپتىن مىللى دەۋا ئىشلىرىمىزنىڭ بۇندىن كېيىنكى تەرەققىياتى ئۈچۈن بىزدىن يېڭى ئۇسۇل، يېڭى تەلەپ ۋە يۇقۇرى سەۋىيەلەرنى تەلەپ قىلماقتا.

ھازىرغىچە، شەرقى تۈركىستان دەۋاسىنىڭ دۇنياغا يېتەرلىك دەرىجىدە تۇنۇلۇپ كېتەلمەسلىگى، شۇنىڭدەك خىتاي كومۇنىست ھاكىميىتىنىڭ شەرقى تۈركىستان ھەققىدە «شىنجاڭ ئەزەلدىن خىتاينىڭ  ئايرىلماس بىر قىسمى، شىنجاڭ مەسىلىسى خىتاينىڭ ئىچى ئىشى»- دەپ كەلگەنلىكى ھەمدە، خەلقئارا ئەھدىنامىلەرگە قېتىلىش ۋە دۆلەتلەر بىلەن بولغان دېپلوماتىيەلىك مۇناسىۋەتلەردىمۇ بۇ شەرتلەر قوبۇل قىلىنغانلىغى ئۈچۈن، خەلقئارا جەمىيەتمۇ شەرقى تۈركىستان مەسلىسىنى، خىتاي دۆلىتىدىكى «ئاز سانلىق مىللەتلەرنىڭ كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىسى» دەپ تونۇپ كەلگەن ئىدى. لېكىن شەرقى تۈركىستان مەسىلىسى ئاددى ھالدىكى بىر كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىسى ۋە ياكى ئاز سانلىقلارنىڭ زۇلۇمغا ئۇچراش مەسىلىسى ئەمەس، بەلكى، خىتايلار تەرىپىدىن بېسىپ ئېلىنغان بىر زېمىن(دۆلەت) نىڭ ئىگىلىك ھوقۇقى مەسىلىسىدۇر!

شەرقى تۈركىستانىڭ مۇستەملىكە زېمىن ئىكەنلىكى بىز ئۈچۈن مۇنازىرە تەلەپ قىلمايدىغان ھەقىقەت.  ئەپسۇسكى، دۇنيانىڭ ئىشلىرى بىزنىڭ ھىسىياتىمىزغا باقمايدۇ. بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى ۋە ئۇنىڭغا ئەزا  دۆلەتلەرنىڭ، شەرقى تۈركىستاننىڭ بېسىۋېلىنغان زېمىن(دۆلەت) ئىكەنلىكىنى ئېتىراپ قىلىشى، خەلقئارا ئەھدىنامىلەر ۋە خىتاي دۆلىتى بىلەن بولغان مۇناسىۋەتلىرىگە بىۋاستە بېرىپ تاقىلىدىغان ئىنتايىن چوڭ ۋە نازۇك بىر مەسىلە بولغاچقا، بۈگۈنكى دۇنياۋى سېستىمىلار ۋە دۇنيا دۆلەتلىرى ئۈچۈن بۇ بىز ئويلىغاندەك ئۇنداق ئاددى ۋە ئاسان ئىش ئەمەس. بۇ سەۋەپتىن، بىزنىڭ بۇ مەسىلىنى تارىخى پاكىتلار ۋە خەلقئارا قانۇنى ئاساسلار بىلەن مۇكەمبەل بىر ئىلمى دوكلات تەييارلاپ، دۇنياغا تەقدىم قىلىشىمىز، دۇنيانىڭ قايىللىقىنى قولغا كەلتۈرۈشىمىز زۆرۈر بولماقتا، نۆۋەتتىكى خەلقئارا ۋەزىيەت ۋە مىللى دەۋا ئىشلىرىمىزنىڭ كېلىچەك تەرەققىياتى بىزدىن بۇنى تەقەززا قىلماقتا.

شەرقى تۈركىستاننىڭ ئىشغال قىلىنغان زېمىن ئىكەنلىكى ھەققىدىكى ئىلمى دوكلاتنى دۇنياغا ئىلان قىلىشقا تۈرتكە بولغان سەۋەپ ۋە زۆرۈرىيەتلەر تۆۋەندىكىچە:

1. شەرقى تۈركىستاننىڭ ئىشغال قىلىنغان زېمىن ئىكەنلىكى ھەققىدىكى پاكىتلىق دوكلات ئارقىلىق،  شەرقى تۈركىستان مەسىلىسىنىڭ كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىسى ئەمەس،  بەلكى بېسىپ ئېلىنغان بىر زېمىن(دۆلەت) نىڭ ئىگىلىك ھوقۇقىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش مەسىلىسى ئىكەنلىكىنى ھۆججەتلەر بىلەن ئىسپاتلاش ھەمدە، مىللى ھەرىكىتىمىزنىڭ خارەكتىرى ۋە يۆنىلىشىنى كەسكىن ۋە ئېنىق قىلىپ بېكىتىش؛

2. خىتاي كومۇنىست ھاكىمىيىتىنىڭ شەرقى تۈركىستاننى « شىنجاڭ ئەزەلدىن خىتاينىڭ ئايرىلماس بىر قىسمى» دېگەن سەپسەتىسىنى پاكىتلار بىلەن بىتچىت قىلىش، شەرقى تۈركىستاننىڭ مۇستەملىكە زېمىن، خىتاينىڭ بولسا ئىشغالىيەتچى ھاكىمىيەت ئىكەنلىكىنى تارىخى ۋە قانۇنى ئاساسلار بىلەن ئوتتۇرغا قويۇش؛

3. شەرقى تۈركىستان مەسىلىسىنى، 1960 – يىلى بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى تۈزۈپ ئېلان قىلغان «مۇستەملىكىسىزلەشتۈرۈش»  ئەھدىنامىسىنىڭ قارارلىرىغا تەدبىقلاش ئىمكانىيىتىنى يارىتىش، شۇنىڭدەك، شەرقى تۈركىستان دەۋاسىنىڭ قانۇنلىقى ۋە ھەققانىيلىقىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىش؛

4. كومۇنىست خىتاي ھاكىميىتىنىڭ شەرقى تۈركىستان خەلقى ئۈستىدىن يۈرگۈزۈپ كېلىۋاتقان زۇلۇم سىياسىتى ۋە بۈگۈنكى ئىرقى قىرغىنچىلىقىنىڭ ھەرگىزمۇ خىتاينىڭ «ئىچكى ئىشى» ئەمەسلىكىنى ۋە مۇشۇ ئاساستا خەلقئارانىڭ شەرقى تۈركىستان مەسىلىسىگە بىۋاستە ئارلىشىشى ۋە ھەتتا زۈرۈر تېپىلغاندا خىتايغا ھەربى كۈچ ئىشلىتىشىگە قانۇنى يول ھازىرلاش. ( مىسال؛ كوسوۋا، بونسىنىيەگە ئوخشاش) ؛

بۇنىڭغا قوشۇمچە قىلىپ بىز بىلەن تەقدىرداش بولغان تىبەتلەرنىڭ بۇ بۇ ساھەدىكى تەجرىبىلىرىنى ئېسىمىزگە ئالساق، مەسىلىنىڭ زۈرۈرىيىتى ۋە مۇھىملىقى يەنىمۇ ئايدىڭلىشىدۇ.

تىبەت دەۋاسى، ئۇيغۇر داۋاسىدىن بۇرۇن دۇنياغا تونۇلغان ۋە دۇنياۋى زور قوللاشقا ئېرىشكەن ئىدى. 1911- يىلى چىڭ سۇلالىسى گۇمران بولغاندا تىبەتلەرنىڭ مۇستەقىل بولغانلىغىنى، 1951- يىلى كومۇنىست خىتاي ھاكىمىيىتى قانلىق ئۇرۇشلار بىلەن تىبەتنى قايتا بېسىپ ئالغانلىقىنى پۈتۈن دۇنيا بىلەتتى.  شۇنداق بولۇشىغا قارىماي، تىبەتلەر بىرقانچە يىل سەرپ قىلىپ، تىبەتلىك ۋە چەتئەللىك تەتقىقاتچىلارنى ئۇيۇشتۇرۇپ، نۇرغۇن مەبلەغ سېلىپ،  تىبەتنىڭ خىتاي كومۇنىست ھاكىمىيىتى تەرىپىدىن ئىشغال قىلىنغان زېمىن ئىكەنلىكىنى دەلىللەيدىغان مۇكەممەل دوكلات تەييارلاپ چىقىپ، بۇ ئاساستا  تىبەتنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقىنى قولغا ئېلىش ۋە دۇنيانىڭ ئېتىراپ قىلىشى ئۈچۈن كۈرەش قىلماقتا. 2020-يىلى ئامرېكا پارلامېنتى تۇنجى بولۇپ تىبەتنىڭ خىتاي كومۇنىست ھاكىميىتى تەرىپىدىن ئىشغال قىلىنغان زېمىن(دۆلەت) ئىكەنلىكى ھەققىدىكى قارارنى ماقۇللىشىدا بۇ دوكلاتنىڭ رولى زور بولدى.

دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى، بۇ خىزمەتنىڭ مۇھىملىغى، تەخىرسىزلىگى ۋە سالمىغى، شۇنىڭدەك، مەسىلىنىڭ تارىخ، خەلقئارا قانۇنلار ھەم باشقا ساھەلەرگە بېرىپ تاقىلىدىغان مۇرەككەپلىگىنى نەزەردە تۇتۇپ، بۇنى بىر چوڭ تەتقىقات تېمىسى (پرۇجەكت) سۈپىتىدە ئىشلەشنى ئۇيغۇن كۆردۇق. بۇنىڭ ئۈچۈن بىز ئالدى بىلەن، خەلقىمىزگە ئوچۇق- ئاشكارە ئېلان بېرىپ، ئۆز ئىچىمىزدىن يېتىشىپ چىققان ئالىم، تەتقىقاتچىلىرىمىزنى بۇ ۋەزىپىنى ئۈستىگە ئېلىشقا رىغبەتلەندۈرۈشنى ئويلاشتۇق.

بۇ تەتقىقات تېمىسىغا ئاجرىتىلغان خىراجەت ھازىرقى مۆلچەرىمىزدە، 50 مىڭ دوللاردىن 80 مىڭ دوللارغىچە.

رەسمى ئىش باشلاش ۋاقتى 2021- يىل، 6- ئاينىڭ 1- كۈنى. دوكلاتنى تاماملاپ بولۇش مۆھلىتى بىر يىل، يەنى 2022- يىلى 6- ئاينىڭ 1- كۈنى.  ماتېريال دەسلەپ قايسى تىلدا تەيارلانسا مەيلى، ئەمما دوكلاتنىڭ ئاخىرىقى  نۇسخىسى ئېنگىلىزچە بولىدۇ. دوكلات تەييارلىنىپ بولغاندىن كېيىن، مۇشۇ ساھەدە تەجىربىلىك خەلقئارالىق مۇتەخەسسىسلەر، قانۇنچىلارنىڭ كۆزدىن كەچۈرىشىگە سۇنىلىدۇ.

مۇشۇ ئۇختۇرۇش ئېلان قىلغان كۈندىن ئېتىبارەن، ئۆزىنى بۇ ۋەزىپىنى ئورۇنداشقا لاياقەتلىك ھېساپلىغان ھەرقانداق بىر شەرقى تۈركىستانلىق ۋەتەنداش، ئۆزىنىڭ قىسقىچە تەرجىمىھالى ۋە  بۇ تەتقىقات ھەققىدىكى دەسلەپكى پىلانىنى تەخمىنەن 2-3 بەتلىك قىلىپ يېزىپ، 5-ئاينىڭ 5-كۈنىگىچە دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىغا تاپشۇرۇشى كېرەك.  ئىلتىماس قىلغۇچىلار بىر كىشى بولسىمۇ، بىر گۇرۇپپا كىشى بولسىمۇ بولىدۇ. بارلىق ئىلتىماسلار تاپشۇرۇپ ئېلىنغاندىن كېيىن، بىرمۇ- بىر قاراپ چىقىلىپ، ئىلتىماس قىلغۇچى بىلەن ئايرىم- ئايرىم سۆزلىشىش ئارقىلىق، ئاخىردا ئەڭ لاياقەتلىك دەپ قارىغان بىر كىشى ياكى بىر گۇرۇپ بىلەن توختام تۈزۈلۈپ، ئىش باشلىنىدۇ. ئەگەر ئىش بىرلا كىشىگە تاپشۇرۇلغان ئەھۋالدا، ۋەزىپىنى تاپشۇرۇپ ئالغان كىشى، كېيىن ئۆز ئېھتىياجىغا كۆرە باشقا تەتقىقاتچىلارنى ھەمكارلىشىپ ئىشلەشكە تەكلىپ قىلسا بولىدۇ، ئەمما، توختامدا كېلىشىلگەن پۇلنىڭ مىقتارىدا ئۆزگىرىش بولمايدۇ.

2021.04.1

تەپسىلاتى...