«بىر يول بىر بەلۋاغ» قۇرۇلۇشى ۋە ئۇنىڭ ئۇيغۇر ھەم بالۇچىلارغا كۆرسەتكەن تەسىرى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

گېرمانىيەدە ئۆتكۈزۈلگەن يىغىندا خىتاينىڭ «بىر يول بىر بەلۋاغ» قۇرۇلۇشى ۋە ئۇنىڭ ئۇيغۇر ھەم بالۇچىلارغا كۆرسەتكەن تەسىرى مۇزاكىرە قىلىندى.

خىتاي ھۆكۈمىتى ئۆزىنىڭ «بىر بەلۋاغ بىر يول» قۇرۇلۇشىنى كەڭ يولغا قويۇۋاتقان شۇنداقلا پاكىستان، قازاقىستان قاتارلىق يىپەك يولى بويىدىكى دۆلەتلەرنىڭ قوللىشىغا ئېرىشىۋاتقان بىر مەزگىلدە بۇ قۇرۇلۇشنىڭ ئۇيغۇر ۋە بالۇچىلاردەك يەرلىك مىللەتلەرنىڭ ھەق-ھوقۇقلىرىغا كۆرسىتىۋاتقان تەسىرى خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ دىققەت نۇقتىسىغا ئايلانماقتا.

11‏-دېكابىر كۈنى گېرمانىيە پايتەختى بېرلىندا ئۆتكۈزۈلگەن «بىر يول بىر بەلۋاغ» ھەققىدىكى مۇھاكىمە يىغىنى دەل مۇشۇ مەسىلىگە بېغىشلاندى. يىغىندا خىتاينىڭ ئىقتىسادى كۈچىنى پەش قىلىپ، ياۋروپادىكى بەزى دۆلەتلەرگە سودا ۋە ئىقتىسادى پايدا ۋەدە قىلىشى، ياۋروپانىڭ نېگىزلىك قىممەت قارىشىغا زور خىرىس ئېلىپ كېلىۋاتقانلىقى تەكىتلىنىپ، خىتاينىڭ «بىر بەلۋاغ بىر يول» تەشەببۇسىنىڭ ئۇيغۇر، بالۇچى قاتارلىق يەرلىك مىللەتلەرگە قانچىلىك ئېغىر يۈك ئېلىپ كېلىۋاتقانلىقى ئوتتۇرىغا قويۇلغان شۇنداقلا گېرمانىيەدەك ياۋروپا دۆلەتلىرىنىڭ يۇقىرىقى مىللەتلەرگە قارىتا ئېلىپ بېرىلىۋاتقان كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكى ۋە ئىنسانلىققا قارشى جىنايەتلەرگە شېرىك بولۇپ قالماسلىقى، بۇنىڭ ئۈچۈن بۇ دۆلەتلەرنىڭ دەرھال تەدبىر ئېلىشى تەلەپ قىلىنغان.

تەپسىلاتى...

د ئۇ ق بىر ھەپتە ئىچىدە شىۋېتسارىيەدە كۆپلىگەن پائالىيەتلەرنى ئېلىپ بارغان

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

د ئۇ ق خادىملىرىنىڭ شىۋېتسارىيەنىڭ جەنۋە، بېرن ۋە زۇرىك شەھەرلىرىدىكى بىر ھەپتىلىك پائالىيەتلىرى نەتىجىلىك ئاخىرلاشقان.

25-نويابىردىن ئېتىبارەن شىۋېتسارىيەدە بىر ھەپتىلىك سىياسىي پائالىيەتلىرىنى باشلىغان د ئۇ ق رەئىسى دولقۇن ئەيسا باشلىق قۇرۇلتاي خادىملىرىنىڭ ب د ت نىڭ جەنۋەدىكى مەركىزىدە ۋە شىۋېتسارىيە پارلامېنتىدا ئېلىپ بېرىۋاتقان پائالىيەتلىرى نەتىجىلىك ئاخىرلاشقان.

ب د ت نىڭ جەنۋەدىكى مەركىزىدە 25-نويابىر چاقىرىلغان «كىشىلىك ھوقۇق ۋە سودا مۇنبىرى» ناملىق يىغىندا د ئۇ ق رەئىسى دولقۇن ئەيسا ئەپەندى نۇتۇق سۆزلەپ، چەتئەل كارخانىلىرىنى خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى زۇلۇملىرىغا ھەمتاۋاق بولماسلىققا چاقىرغانىدى. 28-نويابىر قۇرۇلتاي خىزمەتچى خادىمى زۇمرەت ئۇيغۇر ب د ت دا چاقىرىلغان «12-نۆۋەتلىك ئازسانلىقلار مۇنبىرى» يىغىنىنىڭ «كىشىلىك ھوقۇق ۋە ئازسانلىق مىللەتلەرنىڭ تىلى ھەم مائارىپى› ناملىق يىغىنىدا دوكلات قىلىپ، خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندا ئۇيغۇر تىلىنى مائارىپ ساھەسىدىن پۈتۈنلەي سىقىپ چىقارغانلىقىنى، يەسلىدىن تارتىپ ئالىي مەكتەپكىچە خىتاي تىلىنى مەجبۇرىي قوللىنىش تۈزۈمىنى يولغا قويغانلىقىنى ئەتراپلىق بايان قىلىپ ئۆتكەن.

تەپسىلاتى...

تەيۋەندە ئۇيغۇرلارنىڭ باستۇرۇلۇش ۋەزىيىتى ئاڭلىتىلدى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

26-نويابىر كۈنى تەيۋەندە «خوڭكوڭغا ياردەم، خىتاينىڭ زوراۋانلىقى، تەيبېي مۇھاكىمىسى» تېمىسىدا يىغىن ئېچىلدى.

يىغىندا خوڭكوڭ نامايىشىدا تۇتقۇندىن قاچقان مۇساپىر ئوقۇغۇچىلارغا ياردەم مەسىلىسى ۋە خىتاينىڭ 2009-يىلدىكى «5-ئىيۇل ئۈرۈمچى قىرغىنچىلىقى» ۋە يېقىنقى 2 يىلدا ئۇيغۇرلارنىڭ لاگېرلارغا قامىلىش ۋەزىيىتى، تىبەت ۋەزىيىتى قاتارلىقلار مۇھاكىمە قىلىندى. مۇخبىرىمىز مېھرىباندىن يىغىن تەپسىلاتىنى ئاڭلايسىلەر.

دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ ياپونىيەدىكى ۋەكىلى، ياپونىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتىنىڭ رەئىسى ئىلھام مەخمۇت ئەپەندى 26-نويابىر رادىيومىز ئۇيغۇر بۆلۈمىنىڭ زىيارىتىنى قوبۇل قىلىپ، تەيۋەندە ئېچىلغان «خوڭكوڭغا ياردەم، خىتاينىڭ زوراۋانلىقى، تەيبېي مۇھاكىمىسى» تېمىسىدىكى سۆھبەت يىغىنىدا ئۇيغۇرلارنىڭ باستۇرۇلۇش ۋەزىيىتى ھەققىدە دوكلات بەرگەنلىكىنى بىلدۈردى.

تەپسىلاتى...

«كىشىلىك ھوقۇق ۋە سودا مۇنبىرى» يىغىنىدا ئۇيغۇرلار مەسىلىسى ئوتتۇرىغا قويۇلدى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

25-نويابىر ب د ت دا باشلانغان «كىشىلىك ھوقۇق ۋە سودا مۇنبىرى» يىغىنىغا دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ خادىملىرىمۇ قاتناشماقتا.

25-نويابىر «8-نۆۋەتلىك كىشىلىك ھوقۇق ۋە سودا مۇنبىرى» ناملىق خەلقئارالىق يىغىن ب د ت نىڭ جەنۋەدىكى مەركىزىدە باشلانغان بولۇپ، د ئۇ ق رەئىسى دولقۇن ئەيسا، قۇرۇلتاينىڭ پروگرامما يېتەكچىسى پىتېر ئىرۋېن، قۇرۇلتاي خادىمى زۇمرەت تۇرسۇن قاتارلىقلارمۇ بۇ يىغىنغا ئىشتىراك قىلغان.

يىغىن ب د ت كىشىلىك ھوقۇق كېڭىشى تەرىپىدىن ئۇيۇشتۇرۇلغان. يىغىننىڭ ئاساسىي مەزمۇنى سودا-تىجارەت ئىشلىرىنىڭ كىشىلىك ھوقۇق، دېموكراتىيە، ئەركىنلىك بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى، ئۇنىڭ خەلقئارا قانۇنلارغا، كىشىلىك ئەخلاققا ھۆرمەت قىلغان ئاساستا ئېلىپ بېرىلغان-بېرىلمىغانلىقى ۋە بۇ ساھەدە ساقلىنىۋاتقان مەسىلىلەرنى مۇزاكىرە قىلىشقا مەركەزلەشكەن بولۇپ، تۈپ مەقسەت ئىقتىسادىي مەنپەئەت ئۈچۈن كىشىلىك ھوقۇقنى دەپسەندە قىلىشنى چەكلەشتىن ئىبارەت ئىكەن.

تەپسىلاتى...

ئامېرىكا دۆلەت خەۋپسىزلىك مەسلىھەتچىسى روبېرت ئوبرايېن: شىنجاڭدا بىر مىليوندىن ئارتۇق ئادەم يىغىۋېلىش لاگېرلىرىدا ياتماقتا. بۇ بىر قەبىھلىك

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

كانادادا چاقىرىلغان «خالىفاكس خەلقئارا خەۋپسىزلىك مۇنبىرى» جەريانىدا ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ دۆلەت خەۋپسىزلىك مەسلىھەتچىسى خىتاينىڭ 1 مىليوندىن ئارتۇق ئۇيغۇرنى يىغىۋېلىش لاگېرلىرىغا قاماش مەسىلىسىگە قارىتا دۇنيا جامائەتچىلىكىنىڭ قۇلاق يوپۇرۇۋالغانلىقىنى ئەيىبلىدى. ئۇيغۇرلارنىڭ نۆۋەتتىكى ۋەزىيىتى باشقا يۇقىرى دەرىجىلىك ئەمەلدارلار تەرىپىدىنمۇ تىلغا ئېلىندى.

2009-يىلىدىن بېرى ھەر يىلى بىرى قېتىم ئۆتكۈزۈلۈپ كېلىنىۋاتقان «ھالىفاكس خەلقئارا خەۋپسىزلىك مۇنبىرى» بۇ يىل 22-نويابىردىن 24-نويابىرغىچە، كانادانىڭ نوۋا كوستىيا ئۆلكىسى ھالىفاكس شەھىرىدە ئېچىلدى.

بۇ نۆۋەتلىك يىغىننىڭ يىللاردىكىدىن ئالاھىدە پەرقلىنىدىغان بىر يېرى بولسا، يىغىنغا ئۇيغۇرلارنىڭمۇ چاقىرىلىشى ۋە ئۇيغۇرلار ھەققىدىكى پىكىر-قاراشلارنىڭ ئوخشىمايدىغان سورۇنلاردا، ئوخشىمايدىغان شەكىلدە تىلغان ئېلىنىشى ئىدى.

تەپسىلاتى...

دولقۇن ئەيسا «خالىفاكىس خەلقئارا بىخەتەرلىك مۇنبىرى» نىڭ بۇ يىللىق يىغىنىغا تەكلىپ قىلىندى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

 

كانادا شەرقىي تۈركىستان جەمئىيىتىنىڭ رەئىسى تۇيغۇن ئابدۇۋەلىنىڭ رادىيومىزغا بىلدۈرۈشىچە، دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ رەئىسى دولقۇن ئەيسا كانادادا ئۆتكۈزۈلىدىغان «خالىفاكىس خەلقئارا بىخەتەرلىك مۇنبىرى» نىڭ بۇ يىللىق يىغىنىغا قاتنىشىش ئۈچۈن 20-نويابىر كۈنى تورۇنتو شەھرىگە يېتىپ كەلگەن.

تۇيغۇن ئابدۇۋەلىنىڭ بىلدۈرۈشىچە، دولقۇن ئەيسا 22-نويابىردىن 24-نويابىرغىچە كانادانىڭ نوۋا سكوتىيە شىتاتىنىڭ خالىفاكس شەھرىدە ئېچىلىدىغان «خالىفاكىس خەلقئارا بىخەتەرلىك مۇنبىرى» بۇ يىللىق يىغىنىغا قاتنىشىپ، ئۇيغۇرلار ھەققىدە سۆز قىلىدىكەن. دولقۇن ئەيسا بۇ يىغىندىن ئىلگىرى، يەنى 20-ۋە 21-نويابىر كۈنلىرى كانادىككى خىتايغا قارشى ئاممىۋىي تەشكىلاتلار بىلەن ئۇچراشقان ھەمدە مۇزاكىرەلەردە بولغان.

بۇ مۇناسىۋەت بىلەن دۇق رەئىسى دولقۇن ئەيسا رادىيومىز زىيارىتىنى قوبۇل قىلدى. ئۇ ئۆزىنىڭ 20-نويابىر كۈنى كاناداغا يېتىپ كەلگەندىن كېيىن بىر قاتار پائالىيەتلەرگە قاتناشقانلىقىنى، بۈگۈن، يەنى 22-نويابىر كۈنى كانادانىڭ نوۋا سكوتىيە شىتاتىنىڭ خالىفاكس شەھرىگە يېتىپ كېلىپ، ئىككى كۈن داۋاملىشىدىغان «خالىفاكىس خەلقئارا بىخەتەرلىك مۇنبىرى» يىغىنىغا قاتنىشىدىغانلىقىنى بىلدۈردى.

تەپسىلاتى...

گوللاندىيەدە ئىككى كۈندە 4 يەردە 4 قېتىم ئۇيغۇر ۋەزىيىتى توغرىسىدا دوكلات بېرىلدى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ئۇيغۇرلارنىڭ مەسىلىسى ھەر كۈنى دېگۈدەك دۇنيانىڭ كۈن تەرتىپىگە كېلىۋاتقان بۈگۈنكى كۈندە شەرقىي تۈركىستان ئاممىۋى تەشكىلاتلىرى پۇرسەت تاپسىلا ئۇيغۇرلارنىڭ ھازىرقى ئېغىر ۋەزىيىتىنى، خەلقئارانىڭ شۇنداقلا دۇنيادىكى ھەر قايسى دۆلەتلەرنىڭ ئۇيغۇر مەسىلىسىگە بولغان سىياسىتىنى، شەرقىي تۈركىستان ئاممىۋى تەشكىلاتلىرىنىڭ دۇنيانىڭ ھەر قايسى جايلىرىدىكى پائالىيەتلىرىنى ئاڭلىتىشقا تىرىشماقتا.

15-16-نويابىر كۈنلىرى د ئۇ ق رەئىسى دولقۇن ئەيسا ئەپەندى، مۇئاۋىن رەئىسى دوكتور ئەركىن ئەكرەم ئەپەندى، مەركىزى ئىستانبۇلدىكى شەرقىي تۈركىستان مائارىپ ۋە ھەمكارلىق جەمئىيىتى رەئىسى ھىدايەتۇللا ئوغۇزخان ئەپەندى ۋە تۈركىيە قاھرامانماراش سۈتچۈ ئىمام ئۇنىۋېرسىتېتى دىنىي ئىلىملەر فاكۇلتېتى ئىسلام قانۇنى كەسپى ئوقۇتقۇچىسى دوكتور ئالىمجان بوغدا ئەپەندىلەر ئىككىگە ئايرىلىپ، 4 جايدا ئۇيغۇرلارنىڭ ھازىرقى ئېغىر ۋەزىيىتى توغرىسىدا دوكلات بەردى.

بۇ پائالىيەتنى مەركىزى گوللاندىيە ئامستېردامدىكى ياۋروپا شەرقىي تۈركىستان مائارىپ جەمئىيىتى بىلەن گوللاندىيە تۈرك تەشكىلاتلار بىرلىكى ۋە ياۋروپا تۈرك ئىسلام بىرلىكى قاتارلىق تەشكىلاتلار بىرلىكتە ئۇيۇشتۇرغان.

تەپسىلاتى...

ب د ت مۇتەخەسسىسلىرىنىڭ خىتاي ھۆكۈمىتىگە يوللىغان ئۇيغۇرلار ھەققىدىكى دوكلاتى دىققەت قوزغىدى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ب د ت كىشىلىك ھوقۇق كېڭىشىدىكى مۇتەخەسسىسلەر يېقىندا خىتايغا دوكلات يوللاپ، ئۇنىڭ تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش قانۇنى، ئۇنىڭ ئەسەبىيلىك ۋە تېررورلۇققا بەرگەن مۈجمەل ئېنىقلىمىسى ۋە ئۇنىڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىدىكى ئىجرائاتىنىڭ خەلقئارا ئەدلىيە ۋە كىشىلىك ھوقۇق ئۆلچەملىرىگە خىلاپ ئىكەنلىكى، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ بۇ قانۇن-تۈزۈملەرنىڭ ئىجرائات ئەھۋالىغا چۈشەنچە بېرىشىنى تەلەپ قىلغانىدى.

مەزكۇر دوكلاتتا قەيت قىلىنىشىچە، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ بۇ مۈجمەل قانۇن‏-نىزاملارنى ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىدا كەڭ كۆلەملىك ئىشقا سېلىشى ئارقىسىدا رايوندا ئاز دېگەندە بىر مىليون ئۇيغۇر، قازاق ۋە باشقا مۇسۇلمانلار تۇتقۇن قىلىنىپ، لاگېرلارغا قامالغان ۋە ئۇلارنىڭ كىشىلىك ھوقۇقى ھەم ئەركىنلىكىنىڭ ئېغىر دەپسەندە قىلىنىشىغا يول ئاچقان. دوكلاتتا، «تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش قانۇنىنىڭ يولغا قويۇلۇشى ۋە ئۇنىڭ ئەمەلىيەتتىكى ئىجرائاتى ئۇيغۇر ۋە تىبەتلەرنىڭ ئىجتىمائىي مۇھىتىنى بوغۇپ، خالىغانچە تۇتقۇن قىلىش، ئىز-دېرەكسىز يوقاپ كېتىشنىڭ كۈچىيىشى، ئەدلىيەگە بولغان نازارەتنىڭ ئاجىزلىشىشى، قانۇنى رەسمىيەتكە ئەمەل قىلماسلىق، ئىپادە ئەركىنلىكى، پىكىر قىلىش، ۋىجدان، دىنىي ئەركىنلىك، يىغىلىش ئەركىنلىكى، مائارىپ ۋە يۆتكىلىش ئەركىنلىكىگە بولغان چەكلىمىنىڭ كۈنسېرى ئېغىرلىشىشى قاتارلىقلارغا ئالاقىدار مەسىلىلەردىكى جىددىي ئەندىشىلەرنى قوزغىدى» دېيىلگەن.

تەپسىلاتى...

خىتاينىڭ ئۇيغۇر ئېلىدىكى لاگېرلىرىغا ئائىت ئاشكارىلانغان مەخپىي ھۆججىتى كۈچلۈك ئىنكاس قوزغىدى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

خىتاينىڭ ئۇيغۇر ئېلىدىكى لاگېرلارغا ئائىت 403 بەتلىك مەخپىي ھۆججىتى «نيۇ-يورك ۋاقتى» گېزىتى تەرىپىدىن ئاشكارىلانغاندىن كېيىن داۋاملىق زور ئىنكاس قوزغىماقتا. دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى بۇ ھەقتە بايانات ئېلان قىلىپ، خەلقئارا جەمئىيەتنى ئەمدى ئەمەلىي تەدبىر قوللىنىشقا دەۋەت قىلدى.

دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى باياناتىدا، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇر ئېلىدە يۈرگۈزۈۋاتقان سىياسەتلىرىگە ئائىت ئاشكارىلانغان بۇ ھۆججەت ئارقىلىق خىتاينىڭ سىياسەتلىرىنىڭ تەبىئىتى ۋە خىتاي دۆلەت رەئىسى شى جىنپىڭنىڭ مەقسىتىنىڭ تولۇق نامايان بولغانلىقىنى ئەسكەرتكەن. دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى رەئىسى دولقۇن ئەيسا باياناتتىكى سۆزىدە: «ئەمدى خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ سۈكۈتنى داۋاملاشتۇرۇشى ئۈچۈن بىر باھانە قالمىدى. بۇ ھۆججەتلەر ئۇيغۇر مىللىي كىملىكىنى تازىلاش ھەرىكىتىنىڭ خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئەڭ يۇقىرى قاتلىمى تەرىپىدىن ئالدىن لايىھەلەنگەنلىكىنى ئاشكارىلاپ بەردى» دېگەن.

تەپسىلاتى...

«4-نۆۋەتلىك ئىستراتېگىيە مۇھاكىمە يىغىنى» گوللاندىيەدە ئېچىلدى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

خەلقئارادا ئۇيغۇر مەسىلىسىنىڭ يۈكسىلىشىگە ئەگىشىپ دۇنيانىڭ ھەر قايسى جايلىرىدىكى ئۇيغۇرلار بۇندىن كېيىن دۇنيا ۋەزىيىتىدە قانداق ئۆزگىرىش بولىدىغانلىقى، بۇنداق بىر ۋەزىيەت ئۆزگىرىشىنىڭ دۇنيا ۋەزىيىتىگە كۆرسىتىدىغان تەسىرى، بۇنداق بىر ۋەزىيەتتە ئۇيغۇرلارنىڭ نېمىلەرنى قىلىشى كېرەكلىكى توغرىسىدا باش قاتۇرماقتا.

بۇ ھەقتە مۇزاكىرە ئېلىپ بېرىش ئۈچۈن گوللاندىيەنىڭ ئامستېردام شەھىرىدە «4-نۆۋەتلىك ئىستراتېگىيە مۇھاكىمە يىغىنى» ئۆتكۈزۈلدى. يىغىننى مەركىزى ئەنقەرەدىكى ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى ئۇيۇشتۇرغان بولۇپ، گوللاندىيەدىكى ياۋروپا شەرقىي تۈركىستان مائارىپ جەمئىيىتى ساھىبخانىلىق قىلغان. يىغىنغا كانادا، ئاۋسترالىيە، گېرمانىيە، گوللاندىيە، شىۋېتسىيە ۋە تۈركىيەدىن بولۇپ 17 مۇتەخەسسىس ۋە بەزى چوڭ ئاممىۋى تەشكىلاتلارنىڭ مەسئۇللىرىمۇ ئىشتىراك قىلدى.

يىغىننى ئۇيۇشتۇرغان مەركىزى ئەنقەرەدىكى ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى مۇدىرى، تارىخچى دوكتور ئەركىن ئەكرەم ئەپەندى يىغىندا خەلقئارا ۋەزىيەت توغرىسىدا مۇزاكىرە ئېلىپ بېرىپ، ئۇيغۇر دەۋاسىدا نېمىلەرنى قىلىش كېرەكلىكى توغرىسىدا پىكىر بىرلىكى ھاسىل قىلىنغانلىقىنى بايان قىلدى.

تەپسىلاتى...