ئەركىن ئەكرەم: ئامېرىكا-خىتاي مۇناسىۋىتىدە ئۇيغۇرلارنىڭ رولى ناھايىتى مۇھىم

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ئاقساراي 20-ماي كۈنى «ئامېرىكانىڭ خىتاي ئىستراتېگىيەسى» سەرلەۋھىلىك تەپسىلىي دوكلات ئېلان قىلدى. دوكلاتتا 1979-يىلى خىتاي بىلەن دىپلوماتىك مۇناسىۋەت ئورنىتىلغاندىن بۇيانقى سىياسىي، ئىقتىسادى، ھەربىي ۋە كىشىلىك ھوقۇق ئەھۋالى تەپسىلىي بايان قىلىنغان.

ئامېرىكا، 2017-يىللىق دۆلەت بىخەتەرلىك ئىستراتېگىيەسىدە تۆت ئاساسلىق نۇقتىنى يولغا قويغان بولۇپ، مەزكۇر ئىستراتېگىيەنى ئوتتۇرىغا قويۇشىنىڭ مەقسىتىمۇ ئاشۇ تۆت ئاساسىي نۇقتىنى ئىشقا ئاشۇرۇشنى نىشان قىلغان. ئۇلار تۆۋەندىكىچە: 1. ئامېرىكا پۇقرالىرىنى، دۆلىتىنى ۋە قىممەت قارىشىنى قوغداش. 2. ئامېرىكانى گۈللەندۈرۈش 3. كۈچلىنىش ئارقىلىق تىنچلىقنى قوغداش 4. ئامېرىكانىڭ تەسىرىنى كۈچەيتىش.

ئامېرىكادىكى تونۇلغان خىتاي ئىشلىرى مۇتەخەسسىسى گوردون چاڭ ئەپەندى ئامېرىكا-خىتاي ئارىسىدىكى مۇناسىۋەتلەر تېز سۈرئەت بىلەن چېكىنىۋاتقان بىر پەيتتە ئېلان قىلىنغان بۇ ئىستراتېگىيە پىلانى ھەققىدە توختىلىپ مۇنداق دېدى: «خىتاي بىلەن بولغان مۇناسىۋەت بارغانسېرى ناچارلىشىۋاتىدۇ، لېكىن بۇ ياخشى ئىش. چۈنكى ئەمدى خىتايغا قارىتا ئەمەلىيەتچىل بولۇشقا باشلاندى. بۇرۇن تەسەۋۋۇر قىلغىلى بولمايدىغان، مۇمكىن بولمايدىغان ئىشلار يۈز بېرىۋاتىدۇ، ھەتتا يۈز بېرىشتىن ساقلانغىلى بولمايدۇ».

تەپسىلاتى...

ئامېرىكا 33 خىتاي شىركىتى ۋە جەمئىيىتىنى قارا تىزىملىككە ئالدى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ئامېرىكا ھۆكۈمىتى خىتاينىڭ ئۇيغۇر ئېلىدىكى كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكىگە ئالاقىدار 9 شىركىتىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان جەمئىي 33 خىتاي شىركىتى ۋە جەمئىيەتلىرىنى قارا تىزىملىككە ئالدى.

مەزكۇر قارا تىزىملىك «ئامېرىكا مۇئەسسەسە تىزىملىكى» دەپمۇ ئاتىلىدىغان بولۇپ، بۇ تىزىملىككە ئېلىنغان شىركەتلەر ئامېرىكىنىڭ يۇقىرى تېخنىكىسىنى ئىشلىتىش ۋە ئامېرىكا بازارلىرىغا مال كىرگۈزۈشتە چەكلىمىگە ئۇچرايدىكەن.

ئامېرىكا سودا مىنىستىرلىقى 22-ماي ئېلان قىلغان باياناتقا قارىغاندا، خىتاي جامائەت خەۋپسىزلىك مىنىستىرلىقى قارمىقىدىكى قانۇن دوختۇرلۇق تەتقىقات ئىنستىتۇتىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان 9 ئورۇن ئۇيغۇر ئېلىدىكى كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكىگە شىرك بولغانلىقى ئۈچۈن ئامېرىكا تېخنولوگىيەسى سېتىپ بېرىلمەيدىغان شىركەتلەر قاتارىغا كىرگۈزۈلگەن.

باياناتتا مۇنداق دېيىلدى: «بۇ توققۇز ئورگان خىتاينىڭ شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىدىكى ئۇيغۇرلار، ئېتنىك قازاقلار ۋە باشقا ئاز سانلىق مۇسۇلمان گۇرۇپپىلارغا قارىشى ئېلىپ بېرىلغان باستۇرۇش، زور كۆلەملىك تۇتقۇن قىلىش، مەجبۇرىي ئەمگەك ۋە يۇقىرى تېخنىكىلىق تەقىبلەش ھەرىكىتى جەريانىدا سادىر بولغان كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكىگە شېرىك بولدى.»

تەپسىلاتى...

گۇاڭجۇدا يۇقۇملانغان ئىككى ئۇيغۇرنىڭ كىملىكى ۋە گۇاڭدۇڭدىكى بىر زاۋۇتتىلا 1000 چە ئۇيغۇر بارلىقى ئاشكارىلاندى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ئۆتكەن ئايدا گۇاڭجۇدا تاجسىمان ۋىرۇستىن يۇقۇملانغان ئىككى ئۇيغۇرنىڭ بايقالغانلىقى ئاشكارىلانغان ۋە ۋەزىيەتتىن خەۋەردار كىشىلەر بۇ ئىككىسىنىڭ ئۇيغۇر رايونىدىن گۇاڭدۇڭغا يۆتكەلگەن مەجبۇرىي ئەمگەك ئىشچىلىرى ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرگەنىدى. مۇخبىرىمىزنىڭ بۇ ھەقتە ئىزچىل ئېلىپ بارغان ئېنىقلاشلىرى داۋامىدا، مەزكۇر ئىككى يۇقۇمداردىن بىرىنىڭ ئاقسۇ ۋىلايىتىدىن ئىكەنلىكى، نۆۋەتتە ئاقسۇدىن گۇاڭدۇڭدىكى بىر زاۋۇتتا ئىشلەۋاتقان مىڭ ئەتراپىدا ئىشچى بارلىقى ئايدىڭلاشتى.

ئۆتكەندە ئايدا گۇاڭجۇدا تاجسىمان ۋىرۇس بىلەن يۇقۇملانغان ئىككى ئۇيغۇرنىڭ بايقالغانلىقى ئاشكارىلانغاندىن كېيىن، بۇ ئىككى ئۇيغۇرنىڭ كىملىكى، بولۇپمۇ ئۇلارنىڭ خىتاي ئۆلكىلىرىگە ئەۋەتىلگەن مەجبۇرىي ئەمگەك ئىشچىلىرى ياكى ئەمەسلىكى ھەققىدە ئىزچىل ئېنىقلاش ئېلىپ باردۇق. تېلېفونىمىزنى قايتا قوبۇل قىلغان قىزىلسۇ قىرغىز ئاپتونوم ئوبلاستلىق سەھىيە باشقارمىسىنىڭ خادىملىرى مەزكۇر ئىككى يۇقۇمداردىن بىرىنىڭ ئۈرۈمچىدىن، يەنە بىرىنىڭ ئاقسۇدىن ئىكەنلىكىنى ئاشكارىلىدى. بۇ خادىملار يەنە بۇ ئىككى يۇقۇمدارنىڭ يېشىنىڭ 40تىن يۇقىرى ئىكەنلىكىنى تىلغا ئالدى. بىز بۇ ئۇچۇرنى ئايدىڭلاشتۇرۇش ئۈچۈن ئۈرۈمچى ۋە ئاقسۇدىكى ئالاقىدار ئورگانلارغا تېلېفون قىلدۇق. تېلېفونىمىزنى قوبۇل قىلغان ئۈرۈمچىدىكى بىر خادىم ئىككى يۇقۇمداردىن بىرىنى ئۈرۈمچىلىك ئەمەس، قەشقەردىن دەپ ئاڭلىغانلىقى ۋە ئۇنىڭ گۇاڭجۇدىن ئۈرۈمچىگە مال سېلىۋاتقان بىر ئايال ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈردى. ئاقسۇدىكى ئالاقىدار خادىملاردىن بىرى، ئۆزىنىڭ بۇ ئىككى يۇقۇمداردىن خەۋىرى يوقلۇقى، ئەمما ئاقسۇ شەھىرىدىن گۇاڭدۇڭدا ئىشلەۋاتقان بىر زاۋۇتتىلا 1000 ئەتراپىدا كىشى بارلىقىدىن خەۋەردار ئىكەنلىكىنى ئېيتتى.

تەپسىلاتى...

ئاسىيە ئۇيغۇر: «ئۇيغۇرلارنىڭ مۇستەقىللىقى مەسىلىسىنى خەلقئارا كۈنتەرتىپكە ئېلىپ كېلىش كېرەك»

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

فېيسبۇك قاتارلىق ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا ئۇيغۇرلار دۇچ كېلىۋاتقان سىياسىي كرىزىس ۋە ئۇنىڭ چىقىش يولى ھەققىدە ئىزدىنىپ ماقالە يېزىپ، لېكسىيە سۆزلەپ كېلىۋاتقان ئاسىيە ئۇيغۇر خانىم ئىككى يىل ئىلگىرى فېيسبۇك، تەڭرىتاغ تورى، «تۈركىستان تايمىس» تورىدا «مۇستەقىللىق بىزدىن قانچىلىك يىراقتا؟» ناملىق بىر ماقالە ئېلان قىلغان بولۇپ، ئارىدىن ئىككى يىل ئۆتكەن بۈگۈنكى كۈندە بۇ ماقالىدە ئوتتۇرىغا قويۇلغان مەسىلە ۋە پىكىر-چۈشەنچىلەرنىڭ نۆۋەتتىكى ۋەزىيەتتە تېخىمۇ ئەھمىيىتى بارلىقى كۆرۈلمەكتە. شۇنىڭ بىلەن بىرلىكتە، كورونا ۋىرۇسىنىڭ يامرىشى ۋە ئامېرىكا-خىتاي مۇناسىۋەتلىرىنىڭ كەسكىنلىشىشىگە ئەگىشىپ، يىللاردىن بۇيان ئۇيغۇرلار دۇچ كېلىۋاتقان ئىرقىي قىرغىنچىلىق ۋە بۇ سەۋەبتىن خىتاي ھاكىمىيىتىنى رەت قىلىپ مۇستەقىل بولۇش كېرەكلىكى ھەققىدىكى پىكىر، تەشەببۇسلار ئىجتىمائىي تاراتقۇلارنىڭ مۇھىم تېمىلىرىدىن بىرى بولماقتا.

بىز بۇ ماقالىنىڭ ئاپتورى، گوللاندىيەدە تۇرۇشلۇق پائالىيەتچى ئاسىيە ئۇيغۇر خانىمنى زىيارەت قىلىپ، ئۇنىڭ بۇ ماقالىسىدە ئوتتۇرىغا قويغان كۆز قاراشلىرى ۋە ھازىرقى چۈشەنچىلىرى ھەققىدىكى پىكرىنى ئالدۇق. ئۇ مەزكۇر ماقالىسىنى ئەينى چاغدا خېلى چوڭقۇر ئىزدىنىشلەر ئارقىلىق يېزىپ چىققانلىقىنى، ئۇنىڭدا ئوتتۇرىغا قويغان پىكىرلىرىنىڭ ھازىرمۇ قىممىتى بارلىقىنى، ئىككى يىلدىن بۇيان ئۇيغۇرلارنىڭ مۇستەقىللىقى مەسىلىسى ئۈستىدە تېخىمۇ كۆپ ئىزدەنگەنلىكىنى ئېيتتى.

تەپسىلاتى...

خىتاينىڭ لاگېر «ئازادلىقى»: خىزمەتكە ئورۇنلاشتۇرۇلغان 300 مىڭ ئۇيغۇر ئىشچى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ئۇيغۇر دىيارىدا لاگېرلارنىڭ مەۋجۇت ئەمەسلىكىنى تەكىتلەپ كەلگەن خىتاي ھۆكۈمىتى كېيىنچە تۈرلۈك پاكىتلارنىڭ ئوتتۇرىغا قويۇلۇشى بىلەن بۇ لاگېرلارنى «كەسپىي تەربىيەلەش مەكتىپى» دەپ چۈشەندۈرگەن ئىدى. كېيىنچە ئۇلار خەلقئارانىڭ كۈچلۈك تەنقىدى ۋە بېسىملىرىغا قارىتا لاگېرلاردىكى كىشىلەرنىڭ «يېتەرلىك ھۈنەر ۋە تېخنىكا ئۆگىنىپ چىققاندىن كېيىن جەمئىيەت قوينىغا قايتىپ كەلگەنلىكى» نى تەشۋىق قىلدى. ھالبۇكى، كۆپلىگەن ئۇچۇرلار بۇ «جەمئىيەت قوينىغا قايتقان» ئۇيغۇرلارنىڭ ئەمەلىيەتتە ئۆز ئۆيلىرىگە ئەمەس، بەلكى ھەرقايسى جايلاردىكى زاۋۇت ۋە فابرىكىلارغا ئىشچىلىققا ئورۇنلاشتۇرۇلغانلىقىنى كۆرسىتىشكە باشلىدى. ئەنە شۇ خىل مەلۇماتلارنىڭ بىرى خىتاي مەركىزىي تېلېۋىزىيە ئىستانسىسى تورىنىڭ 2020-يىللىق 13-ماي كۈنىدىكى بىر پارچە خەۋىرىدىمۇ ئەكس ئېتىدۇ.

مەزكۇر خەۋەردە ئېيتىلىشىچە، خىتاي ھۆكۈمىتى «جەنۇبىي شىنجاڭدىكى نامرات ناھىيەلەرنى نامراتلىقتىن قۇتۇلدۇرۇش خىزمىتى» دېگەن نامدا 2020-يىلى ئاپرېلغا قەدەر ئۇيغۇرلار توپلىشىپ ئولتۇراقلاشقان قەشقەر، خوتەن، ئاقسۇ قاتارلىق جايلاردىن تەشكىللىك ھالدا 292 مىڭ كىشىنى «خىزمەتكە ئورۇنلاشتۇرغان». خەۋەردە بۇ خىلدىكى يۆتكەپ ئىشقا ئورۇنلاشتۇرۇش ئارقىسىدا 150 مىڭدىن ئارتۇق كىشىنىڭ «ئۆز قەرەلىدە نامراتلىقتىن خالاس بولغانلىقى» ئالاھىدە تەكىتلەنگەن. 2020-يىلى يانۋاردىن ئاپرېلغىچە بولغان تۆت ئاي ئىچىدە 12 مىڭ كىشى خىتاي ئۆلكىلىرىگە ئىشچىلىققا يۆتكەلگەن.

تەپسىلاتى...

دولقۇن ئەيسا: «يىغىن ئارقىلىق ئۇيغۇر تىلىنىڭ ئىلىم تىلى ئىكەنلىكى يەنە بىر قېتىم نامايان قىلىندى»

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

كورونا ۋىرۇسى پۈتۈن دۇنياغا يامراپ ھەر قايسى دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتلەرگە تەسىر كۆرسىتىۋاتقان پەيتتە دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى «ئۆزگىرىۋاتقان دۇنيا ۋە شەرقىي تۈركىستان» تېمىسىدا ئىلمىي مۇھاكىمە يىغىنى ئۆتكۈزدى. 7 كۈن داۋاملاشقان يىغىندا ھەر قايسى دۆلەتلەردىن 20 مۇتەخەسسىس دوكلات سۇندى ۋە دوكلات ئاخىرىدا يىغىن ئەھلىنىڭ سوئاللىرىغا جاۋاب بەردى. مەزكۇر يىغىندا چەتئەللىك مۇتەخەسسىسلەرمۇ ئۇيغۇر تىلىدا دوكلات بەردى. د ئۇ ق رەئىسى دولقۇن ئەيسا ئەپەندىنىڭ ئېيتىشىچە، تۇنجى قېتىم سىن ئارقىلىق ئۆتكۈزۈلگەن بۇ ئىلمىي مۇھاكىمە يىغىنىنىڭ ئەڭ مۇھىم ئالاھىدىلىكلىرىدىن بىرىنىڭ چەتئەللىك مۇتەخەسسىسلەرنىڭمۇ ئۇيغۇر تىلىدا دوكلات بەرگەنلىكىدۇر. دولقۇن ئەيسا ئەپەندى خىتاي ئانا تىلدىكى مائارىپنى چەكلەۋاتقان، ئۇيغۇر تىلىنى قالاق تىل دەپ كەمسىتىۋاتقان بىر پەيتتە، ئۇيغۇر تىلىنىڭ بىلىم تىلى ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىش ئۈچۈن بۇ يىغىننى چاقىرغانلىقىنى، بۇ يىغىن ئارقىلىق ئۇيغۇر تىلىنىڭ ئىلىم تىلى ئىكەنلىكىنىڭ يەنە بىر قېتىم نامايان قىلىنغانلىقىنى تەكىتلىدى.

كۈندە بىر يېرىم سائەتتىن 7 كۈن داۋاملاشقان مۇھاكىمە يىغىنىدا نۇقتىلىق ھالدا خەلقئارا ۋەزىيەت، ئامېرىكا قوشما شتاتلىرى قاتارلىق دېموكراتىيە بىلەن باشقۇرۇلۇۋاتقان دۆلەتلەرنىڭ خىتاي بىلەن بولغان مۇناسىۋەتلىرى ۋە بۇ مۇناسىۋەتلەرنىڭ «شەرقىي تۈركىستان دەۋاسىغا بولغان تەسىرى» قاتارلىق ھەر خىل تېمىلاردا دوكلات بېرىلىپ مۇنازىرە ئېلىپ بېرىلدى. يىغىننى ئۇيۇشتۇرغان د ئۇ ق نىڭ مۇئاۋىن رەئىسى دوكتور ئەركىن ئەكرەم ئەپەندى چەتئەلدە ئېلىپ بېرىۋاتقان كۈرەشلەرنىڭ ۋەتەن ئىچىدىكى كۈرەشنىڭ بىر قىسمى ئىكەنلىكىنى، شۇڭا چەتئەلدە تۇرۇپ دەۋاغا قانداق تۆھپە قوشۇش مۇھىم بىر مېتود مەسىلىسى ئىكەنلىكىنى بىلدۈردى.

تەپسىلاتى...

10 يىللىق كېسىلگەن ئابدۇلكەرىم ئىسمائىلنىڭ خىتاي تۈرمىسىدە ئۆلۈپ كەتكەنلىكى ئىلگىرى سۈرۈلمەكتە

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

تۈركىيەدە ياشاۋاتقان مىڭلارچە ئۇيغۇر 2017-يىلىدىن بۇيان يۇرتىدا قەپ قالغان ئائىلىسى ۋە ئۇرۇق-تۇغقانلىرىدىن خەۋەر ئالالماي دۇنياغا نىدا قىلىشقا مەجبۇر بولماقتا. ئۇلار «ئۇرۇق-تۇغقانلىرىم قەيەردە؟» دېگەندەك تۈرلۈك نىدا ۋە چوقانلارنى كۆتۇرۈپ، خىتاي دائىرىلىرىگە سوئال قويماقتا. ئۇلاردىن بىرى ھازىر ئىستانبۇلدا ياشاۋاتقان ئىسمائىل ئابدۇكېرىمدۇر. ئۇ زىيارىتىمىزنى قوبۇل قىلىپ، 86 ياشلىق دادىسى ئابدۇكېرىم ئىسمائىلنىڭ 2017-يىلى 10 يىللىق قاماق جازاسىغا ھۆكۈم قىلىنغانلىقى ۋە تۈرمىدە ئۆلۈپ كەتكەنلىكى ھەققىدىكى خەۋەرنى بۇ يىل 21-ماي كۈنى ئىشەنچلىك بىر مەنبەدىن تاپشۇرۇپ ئالغانلىقىنى بىلدۈردى.

ئىسمائىل ئابدۇكېرىمنىڭ ئاتا-ئانىسىنى ساقچىلار قەشقەر ۋىلايىتىنىڭ يېڭىسار ناھىيىسى شەھەر يېزا 2-كەنت 2-مەھەللە ھېيتگاھ يېڭى مەھەللىسى 56-قورۇدىكى ئۆيىدىن 2017-يىلى تەربىيىلەش مەركىزىگە ئاپىرىمىز دەپ تۇتۇپ كەتكەن ئىكەن.

ئىسمائىل ئابدۇكېرىم زىيارىتىمىز داۋامىدا دادىسى ئابدۇلكەرىم ئىسمائىل بىلەن ئانىسى گۈلھەسەل مەمەتنىڭ 2017-يىلى يىغىۋېلىش لاگېرىغا ئېلىپ كېتىلگەنلىكىنى، كېيىن ھەر ئىككىسىنىڭ 10 يىللىقتىن قاماق جازاسىغا ھۆكۈم قىلىنغانلىقىنى، دادىسىنىڭ ئۈرۈمچى داخېيەندىكى تۈرمىگە، ئانىسىنىڭ قەشقەردىكى بىر تۈرمىگە قامالغانلىقىنى ئىشەنچلىك مەنبەدىن ئاڭلىغانلىقىنى بىلدۈردى.

ئىسمائىل ئابدۇكېرىم دادىسىنىڭ ئۆلۈم ھەققىدە 21-ماي كۈنى خەۋەر تاپقانلىقىنى بىلدۈردى. ئۇ ئائىلىسىنىڭ بېشىغا كەلگەن پاجىئەلەر توغرىسىدا توختىلىپ، مۇنداق دېدى: «خىتاينىڭ رەزىل سىياسىتى پۈتكۈل شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ يۈرەكلىرىنى ئېزىۋاتىدۇ، ئۇلارنى زەرداب قىلىۋاتىدۇ. خىتاينىڭ تۈرمىسىدىكى ئانامنىڭ ئاقىۋىتىدىن قاتتىق ئەندىشە قىلىۋاتىمەن. ئانامنىڭ ئۆلۈك ياكى تىرىكلىكىنى بىلمەيمەن. يالغۇز مەن ئەمەس، پۈتكۈل شەرقىي تۈركىستان خەلقى بىردەك زۇلۇم تارتىۋاتىدۇ. شۇنىڭ ئۈچۈن خىتاينىڭ بۇ ۋەھشىي زۇلۇمىغا پۈتكۈل ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئورتاق قارشى تۇرۇشىنى، ھەممە بىردەك ئاۋاز چىقىرىپ بۇ زۇلۇملارنى دۇنياغا بىلدۈرۈشىنى ۋە زۇلۇمغا قارشى تۇرۇشىنى ئۈمىد قىلىمەن.»

ئىسمائىل ئابدۇكېرىم يەنە ئابابەكرى ئابدۇلكەرىم، ئوسمانجان، ئۆمەرجان، ئەلىجان، ئابدۇۋاھىت قاتارلىق ئىنىلىرى بىلەن ھەلىمەگۈل ئىسىملىك سىڭلىسىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان 7 قېرىندىشىنىڭ يىغىلىۋېلىش لاگېرىدا ئىكەنلىكىنى، ئوغلى نۇرمۇھەممەتنىڭ قول تېلېفونىدىن ئىسلامىي مەلۇماتلار چىققانلىقى ئۈچۈن 15 يىللىق قاماق جازاسىغا كېسىۋېتىلگەنلىكىنى بىلدۈردى. ئۇ يەنە ئۇلار بىلەن 2017-يىلدىن بۇيان ھېچقانداق ئالاقە قىلالمىغانلىقىنى، ئۇلارنىڭ ئاقىۋىتىدىن قاتتىق ئەندىشە قىلىۋاتقانلىقىنى بىلدۈردى.

ئىسمائىل ئابدۇكېرىم سۆزىنىڭ ئاخىرىدا دۇنيا جامائىتىنى ئۇيغۇرلارغا كۆڭۈل بۆلۈشكە چاقىرىق قىلىپ مۇنداق دېدى: «مەن خەلقئارا جامائەتكە خىتاب قىلىمەنكى، ھەر بىر ۋىجدان، ئەقىل ۋە غۇرۇر ئىگىسى خىتاينىڭ بۇ ۋەھشىي زۇلۇملىرىغا قارشى تۇرۇشى، خىتايغا: ‹توختا! شەرقىي تۈركىستان خەلقىگە زۇلۇم قىلما، بۇلارمۇ بىزگە ئوخشاش ئىنسان، سەن ھەددىڭدىن ئاشما، باشقىلارغا زۇلۇمغا قىلما! › دېيىشىنى ئۈمىد قىلىمەن. بىز شەرقىي تۈركىستان خەلقى خىتاينىڭ بۇ زۇلۇمىغا قارشى ھەممىمىز بىر جان بىر تەن بولۇپ، خىتايغا قارشى ھەرىكەتكە ئۆتمىسەك، خىتاي بىزنى يوق قىلىپ تۈگىتىۋېتىشى مۇمكىن. شۇنىڭ ئۈچۈن بىز خىتاينىڭ بۇ زۇلۇمىغا سۈكۈت قىلماسلىقىمىز كېرەك.»

تەپسىلاتى...

«شىنجاڭ مەدەنىيىتى» ژۇرنىلىنىڭ سابىق باش مۇھەررىرى قۇربان مامۇتنىڭ تۇتقۇندا ئىكەنلىكى دەلىللەندى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ئۇيغۇر رايوندىكى نوپۇزلۇق ژۇرناللاردىن «شىنجاڭ مەدەنىيىتى» ژۇرنىلىنىڭ سابىق باش مۇھەررىرى، تۆھپىكار ژۇرنالىست قۇربان مامۇت غايىب بولغىنىغا 3 يىل بولۇپ قالغان بولسىمۇ، ئەمما ئائىلە-تاۋابىئاتلىرى ئۇنىڭ ئاقىىۋىتى ھەققىدە خىتاي دائىرىلىرىدىن تا ھازىرغىچە رەسمىي بىر ئۇقتۇرۇش تاپشۇرۇپ ئالمىغان ئىدى.

مۇخبىرىمىزنىڭ ئۈرۈمچىدىكى ئالاقىدار ئىدارە-ئورگانلارغا قارىتا ئېلىپ بارغان تېلېفون زىيارەتلىرى داۋامىدا قۇربان مامۇتنىڭ تۇتقۇندا ئىكەنلىكى سابىق خىزمەت ئورنى تەرىپىدىن تۇنجى قېتىم دەلىللەندى.

سەۋەبسىز تۇتۇپ ئەكېتىش ۋە ئەكېتىلگەنلىكىنى ئائىلىسىگە بىلدۈرمەسلىك ۋە ھەتتا نەدە تۇتۇپ تۇرۇلۇۋاتقانلىقىنى تۇتقۇننىڭ ئۆزىدىنمۇ مەخپىي تۇتۇش ئۇيغۇر رايونىدا يېقىنقى ئۈچ يىلدا داۋام قىلغان تۇتقۇن ھەرىكىتىدە كۆپ كۆرۈلگەن بىر ھادىسىدۇر.

شۇ سەۋەبتىن بولسا كېرەك، «شىنجاڭ مەدەنىيىتى» ژۇرنىلىنىڭ سابىق باش مۇھەررىرى قۇربان مامۇت 2017‏-يىلىنىڭ ئاخىرىدا ئۇشتۇمتۇت غايىب بولۇپ كەتكەندىن كېيىن ئۇنىڭ ئامېرىكادىكى ئوغلى بەھرام سىنتاش دادىسى ھەققىدە تا ھازىرغىچە رەسمىي (دائىرىلەر تەمىنلىگەن) بىر مەلۇماتقا ئېرىشەلمەي كەلگەن.

تەپسىلاتى...

جىم ماكگوۋېرىن: «مەن ئۇيغۇر ۋە تىبەتلەر بىلەن بىر سەپتىمەن»

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

15-ماي كۈنى ۋاشىنگتون ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ ئوقۇغۇچىلىرى «ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق ھەپتىلىكى» تېمىسىدا تور يىغىنى ئۇيۇشتۇرغان. بۇ يىغىن ئامېرىكا پارلامېنتىدىكى يۇقىرى دەرىجىلىك ئەمەلدارلار ۋە مۇتەخەسسىسلەر بىلەن ئۇنىۋېرسىتېت ئوقۇغۇچىلىرىنى توردا ئۇچراشتۇرۇش، شۇ ئارقىلىق ئامېرىكا ستۇدېنتلىرىنىڭ خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇرلارغا يۈرگۈزۈۋاتقان ئېغىر كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكلىرى ھەققىدىكى تونۇشنى ئاشۇرۇشنى ئاساسىي مەقسەت قىلغان ئىكەن.

بۇ تور يىغىنى ئۈچ گۇرۇپپىغا بۆلۈپ ئورۇنلاشتۇرۇلغان بولۇپ، يىغىن قاتناشقۇچىلىرى خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇر رايونىدا يۈرگۈزۈۋاتقان يۇقىرى تېخنىكالىق نازارەت قىلىش سىياسىتى، مەجبۇرىي ئەمگەك سىياسىتى ۋە ئامېرىكا كېڭەش پالاتاسى 14-ماي كۈنى ماقۇللىغان «ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق سىياسىتى قانۇن لايىھەسى-2020» قاتارلىق تېمىلار بويىچە مۇھاكىمە ئېلىپ بېرىلدى.

مەزكۇر يىغىندا ئامېرىكانىڭ دىنىي ئىشلار ئالاھىدە ئەلچىسى سام بروۋنبەك ئېچىلىش سۆزى سۆزلەپ، مۇنداق دېدى: «نۆۋەتتە ئۇيغۇر رايونىدا يۈز بېرىۋاتقان ئېغىر زۇلۇملارغا قارشى تۇرۇشنى مەقسەت قىلىپ بۇ يىغىننى ئورۇنلاشتۇرغان ياشلارغا ئالاھىدە رەھمەت ئېيتىمەن. ئۇيغۇر رايونىدا بىر مىليوندىن ئارتۇق ئۇيغۇر قاتارلىق مۇسۇلمانلار يىغىۋېلىش لاگېرلىرىدا تۇتۇپ تۇرۇلماقتا. نۆۋەتتە بۇ رايون پۈتۈنلەي ساقچى دۆلىتىگە ئايلاندۇرۇلدى. كىشىلەرنىڭ ھەر قانداق ھەرىكىتى كۆزىتىلىدۇ. بۇ رايوندىكى يەرلىك مەدەنىيەت بۇزغۇنچىلىققا ئۇچراۋاتىدۇ. خىتاي ھۆكۈمىتى رايوندىكى دىنىي ئېتىقادنى، مەكتەپلەرنى، ھەتتا مازارلىقلارنىمۇ ۋەيران قىلىۋاتىدۇ.»

تەپسىلاتى...

ئىلشات ھەسەن: «خىتاي لاگېرلارنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى سىر تۇتالمىغاندەك، لاگېردا ئۆلگەنلەرنىمۇ سىر تۇتالمايدۇ»

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

لاگېردىكىلەرنىڭ ئۈچ يىلدىن كېيىنكى ئاقىۋىتى ھەققىدە ئۇچۇر ۋە قاراشلار (7)

لاگېر قۇرۇلغان 3 يىلدىن بۇيان قانچىلىغان كىشىلەر، قاتمۇ-قات دەرۋازالار ئىچىدىكى ئەنە شۇ سۈرلۈك لاگېر بىنالىرى ئىچىدە جان ئۈزدى؟ قانچىلىغان جەسەت ئائىلە-تاۋابىئات ۋە يۇرت-جامائەتنىڭ مېھىرلىك قوللىرى بىلەن ئەمەس، خىتاي ساقچىلىرىنىڭ تارتىپ-سۆرەشلىرى بىلەن ئۇ دۇنياغا ئۇزىتىلدى؟ قانچىلىغان باش تاياق-توقماقتىن يېرىلدى؟ قانچىلىغان يۈرەك قېيىن-قىستاقتىن ئېزىلدى؟ ئۈچ يىلدىن بۇيانقى ئېنىقلاشلىرىمىز داۋامىدا بۇ تراگېدىيەلەر تولۇق سانى بىلەن ئوتتۇرىغا چىقمىغان بولسىمۇ، ئەمما بىر قىسىم تىپىك مىساللىرى بىلەن دۇنياغا ئاشكارىلاندى. «لاگېردىكىلەرنىڭ 3 يىلدىن كېيىنكى ئاقىۋىتى ھەققىدە ئۇچۇر ۋە قاراشلار» ناملىق چاتما پروگراممىمىزنىڭ بۈگۈنكى ئاخىرقى قىسمى مانا مۇشۇ تېمىدا ھازىرلاندى.

«قۇرئان كېرىم» نىڭ تەرجىمىسى قاتارلىق كاتتا ئەمگەكلىرى، تەربىيەلىگەن ياراملىق شاگىرتلىرى، يېتىلدۈرگەن ئۈلگىلىك پەرزەنتلىرى بىلەن ئۇيغۇر خەلقىنىڭ قەلبىدە تەخت قۇرغان مۇھەممەد سالىھ داموللامنىڭ ئۆلۈم خەۋىرى مىش-مىش گەپلەر بىلەن جەمئىيەتكە تارقىلىپ، تەخمىنەن 6 ئايچە ۋاقىت ئۆتكەندىن كېيىن دەلىللەندى. ئۈرۈمچىدىكى پۈتۈن ئائىلە ئەزالىرىنىڭ لاگېرغا ئەكېتىلگەنلىكى ئىلگىرى سۈرۈلگەن داموللامنىڭ ئۈرۈمچىدىكى بىر لاگېردا جان ئۈزگەنلىكى، ئۈرۈمچىدىكى غالىبىيەت ساقچىخانىسى تەرىپىدىن دەلىللەندى. ئۇنىڭ 2017 ‏-يىلىنىڭ بېشىدا لاگېرغا ئەكېتىلىپ يىل ئاخىرىدا جان ئۈزگەنلىكى مەلۇم، ئەمما ئۇنىڭ جەسىتىنىڭ قايسى خىل ھالەتتە كىملەر تەرىپىدىن نەلەرگە قويۇلغانلىقى تا ھازىرغىچە مەلۇم ئەمەس.

تەپسىلاتى...