«ئۇيغۇر ئوتتۇرا مەكتەپ تىل-ئەدەبىيات دەرسلىكى» نى قايتا تۈزۈشكە قاتناشقان كامىل رېھىم تۇتقۇن قىلىنغان

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

كۈنسېرى ئاشكارىلىنىۋاتقان ئۇچۇرلار خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ نۆۋەتتىكى سىياسىي باستۇرۇش قاراتمىلىقىنىڭ تىغ ئۇچىنى ئۇيغۇر دىيارىدىكى يەرلىك مىللەتلەرنىڭ تىلى، مەدەنىيىتى، ۋە دىنىي ئېتىقادىغا مەركەزلەشتۈرىۋاتقانلىقىنى كۆرسەتمەكتە. بۇنىڭ نەتىجىسىدە ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ مەنىۋى ھاياتىدىكى يېتەكچى كۈچ ھېسابلانغان سەرخىللارنىڭ خىتاينىڭ رايوندىكى تەقىب سىستېمىسىنىڭ قۇربانىغا ئايلىنىۋاتقانلىقىنى مەلۇم بولماقتا.

يېقىنقى مەزگىلدىن بۇيان ئۇيغۇر سەرخىللىرىنىڭ ئاتالمىش «دۆلەتنى پارچىلاشقا ئۇرۇنۇش» ۋە «بۆلگۈنچىلىك» بىلەن ئەيىبلىنىپ، بەزىلىرىنىڭ قاماق جازالىرىغا، يەنە بەزىلىرىنىڭ ئۆلۈم جازالىرىغا ھۆكۈم قىلىنغانلىقى رادىيومىز تەرىپىدىن دەلىللەنگەن ئىدى. ئەمدىلىكتە 2002-يىلىدىن 2011-يىلىغىچە «ئۇيغۇر ئوتتۇرا مەكتەپ تىل-ئەدەبىيات دەرسلىكى» نى قايتا تۈزۈشكە قاتناشقان ئۇيغۇر زىيالىيسى كامىل رېھىمنىڭ تۇتقۇن قىلىنغانلىقى ئۇنىڭ نۆۋەتتە گوللاندىيەدە تۇرۇشلۇق قىزى مەرھابا كامىل تەرىپىدىن دەلىللەندى.

تەپسىلاتى...

ئامېرىكانىڭ مىچىگان ئۇنىۋېرسىتېتىدا ئۇيغۇر ئېلىدىكى لاگېرلار مەسىلىسى تونۇشتۇرۇلدى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ھۆرمەتلىك رادىئو ئاڭلىغۇچىلار، 18-ئاپرېل كۈنى ئامېرىكادىكى داڭلىق ئۇنىۋېرسىتېتلارنىڭ بىرى بولغان مىچىگان ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ «گېرالد فورد ئاممىۋى سىياسەتلەر ئىنستىتۇتى» دا ئۇيغۇر ئېلىدىكى ئېغىر كىشىلىك ھوقۇق كرىزىسى ھەققىدە بىر مۇھاكىمە يىغىنى چاقىرىلدى. يىغىنغا ئامېرىكادىكى ئادۋوكات نۇرىي تۈركەل ئەپەندى، جورج ۋاشىنگتون ئۇنىۋېرسىتېتى پروفېسسورى شان روبېرتىس، روس-خۇلمان تېخنىكا ئىنستىتۇتى ئوقۇتقۇچىسى تىموسىي گرۇس قاتارلىقلار تەكلىپ قىلىنغان.

تەپسىلاتى...

يالغۇز كىشىلىك نامايىشچى ئابدۇرېھىم غېنى: 10 ئايدىن بۇيان ئۆزۈمنى يالغۇز ھېس قىلىپ باقمىدىم

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ئىككى يىلدىن بۇيان خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇر ۋە باشقا يەرلىك مىللەتلەرنى لاگېرلارغا قامىشىغا قارشى مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇرلارنىڭ دۇنيا مىقياسىدا ئېلىپ بېرىۋاتقان تۈرلۈك شەكىللەردىكى پائالىيەتلىرى، بىر كۈنمۇ توختىماي داۋام قىلماقتا. جۈملىدىن، 2018-يىلى 6-ئايدىن بۇيان بادام دوپپىلىق بىر ئۇيغۇر ئامىستېردامدىكى دام مەيدانىدا ھەر شەنبە-يەكشەنبە كۈنلىرى يالغۇز كىشىلىك نارازىلىق نامايىشىنى داۋاملاشتۇرۇپ كەلدى. ئۇ بولسىمۇ گوللاندىيەدىكى ئۇيغۇر زىيالىيسى ئابدۇرېھىم غېنى. ئۇنىڭ گوللاندىيەنىڭ پايتەختى ئامىستېردام شەھىرىدە ئىزچىل داۋاملاشتۇرۇپ كەلگەن يالغۇز كىشىلىك نامايىشىغا بۈگۈن دەل 10 ئاي توشتى.

تەپسىلاتى...

گېرمانىيە تاراتقۇلىرى: «خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارغا قارشى ئۇرۇشى: ئىنسانلار دىكتاتورنىڭ ئاخبارات قورالىغا ئايلاندۇرۇلماقتا»

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

20-ئاپرېل «گېرمانىيە رادىئو مەدەنىيىتى» قانىلىدا «خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارغا قارشى ئۇرۇشى: ئىنسانلار دىكتاتورنىڭ ئاخبارات قورالىغا ئايلاندۇرۇلماقتا» ناملىق خەۋەر ئېلان قىلىندى.

مەزكۇر قانالنىڭ بېيجىڭدىكى مۇخبىرى ئاخېل دورلوفنىڭ بايان قىلىشىچە، دىجىتال دىكتاتورلۇق يولىغا ماڭغان خىتايدا بۇنىڭ تۇنجى قۇربانلىرىغا ئايلانغۇچىلار ئۇيغۇرلار بولغان.

تەپسىلاتى...

خىتاي ئەمەلدارى: «ئەرزان چاقىرىلمايدۇ، چۈنكى ھەممە ئادەمنىڭ سائىتى بار»

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ئامېرىكادىكى «بلۇمبېرگ خەۋەرلىرى» نىڭ مۇخبىرى ئۆتكەن ھەپتە خىتاي ھۆكۈمىتى تەشكىللىگەن چەتئەل مۇخبىرلار ئۆمىكىنىڭ تەركىبىدە ئۇيغۇر رايونىنىڭ ئۈرۈمچى، قەشقەر، خوتەن قاتارلىق شەھەرلىرىنى زىيارەت قىلغان. بلۇمبېرگنىڭ مۇخبىرى 22‏-ئاپرېل كۈنى ئۆزىنىڭ شۇ قېتىمقى زىيارەتتە كۆرگەنلىرىنى، شاھىت بولغان ھادىسىلەرنى، قەشقەر ۋە خوتەننىڭ ۋەزىيىتى، خىتاي ھۆكۈمىتى «كەسپىي تەربىيىلەش مەركەزلىرى» دەپ تەرىپلەۋاتقان ئورۇنلارنىڭ ئەھۋالىنى تەپسىلىي خەۋەر قىلدى.

تەپسىلاتى...

ياۋروپا پارلامېنتى: «لاگېرلاردىكى تۇتقۇنلارنى دەرھال ۋە شەرتسىز قويۇپ بېرىشكە چاقىرىمىز»

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ياۋروپا پارلامېنتى 18‏-ئاپرېل كۈنى مۇتلەق كۆپ ئاۋازنىڭ قوشۇلۇشى بىلەن قارار لايىھەسى ماقۇللاپ، خىتاي ھۆكۈمىتىنى ئۇيغۇر رايونىدىكى يىغىۋېلىش لاگېرلىرىنى تاقاشقا، تۇتقۇنلارنى قويۇپ بېرىشكە شۇنىڭدەك ئاز سانلىق مىللەتلەرنىڭ تىل، مەدەنىيەت، دىنىي ئېتىقاد، سۆز ئەركىنلىكى ۋە باشقا تۈپ كىشىلىك ھەق-ھوقۇقلىرىغا ھۆرمەت قىلىشقا چاقىرغان.

قارار لايىھەسىدە ئۇيغۇر، قازاق، تىبەت، خرىستىيان ۋە باشقا ئېتنىك ھەم دىنىي گۇرۇھلارنىڭ ئەھۋالىدىن قاتتىق ئەندىشە قىلىۋاتقانلىقى ئەسكەرتىلىپ، «خىتاي ھۆكۈمىتىنى ئۇيغۇر، قازاق ۋە تىبەتلەرنى گۇناھسىز، سوتسىز ياكى ھېچقانداق جىنايەت ئارتىلماي خالىغانچە تۇتقۇن قىلىش قىلمىشلىرىغا خاتىمە بېرىشكە، بارلىق لاگېرلارنى ياكى تۇتۇپ تۇرۇش مەركەزلىرىنى تاقاشقا، تۇتقۇنلارنى دەرھال ۋە شەرتسىز قويۇپ بېرىشكە چاقىرىمىز» دېيىلگەن.

تەپسىلاتى...

يازغۇچى خالىدە ئىسرائىلنىڭ «ئالتۇن كەش» رومانى «مەسىلە ئەڭ ئېغىر كىتاب» دەپ بېكىتىلگەن

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ئاشكارىلىنىشىچە، خىتاي دائىرىلىرى ئۆتكەن يىلى ئېلىپ بارغان «مەسىلىلىك كىتابلارنى تەكشۈرۈش» ھەرىكىتىدە يازغۇچى خالىدە ئىسرائىلنىڭ «ئالتۇن كەش» ناملىق رومانى «مەسىلە ئەڭ ئېغىر كىتاب» دەپ بېكىتىلگەن. ئۈرۈمچىدىكى ئالاقىدار خادىملار خالىدە ئىسرائىلنىڭ نەدىلىكى ۋە نۆۋەتتىكى ئەھۋالى ھەققىدە مەلۇمات بېرەلمىدى. ئەمما ئەھۋالدىن خەۋەردار كىشىلەر خالىدە ئىسرائىلنىڭ سالامەتلىك ئەھۋالى سەۋەبلىك، يەنى چاقلىق ئورۇندۇقتا ئولتۇرۇپ قالغانلىقى ئۈچۈن ئۆيىدە نەزەربەند ئاستىغا ئېلىنغانلىقىنى ئاشكارىلىدى.

ھۆرمەتلىك رادىئو ئاڭلىغۇچىلار، ئۆتكەن يىلىدىكى ئېنىقلاشلىرىمىز داۋامىدا قەشقەر ئۇيغۇر نەشرىياتىنىڭ تەھرىرى، شائىرە چىمەنگۈل ئاۋۇت يازغۇچى خالىدە ئىسرائىلنىڭ «ئالتۇن كەش» ناملىق رومانىنى تەھرىرلىگەنلىكى ئۈچۈن تۇتقۇن قىلىنغانلىقى ئاشكارىلانغان ئىدى. بىز شۇنىڭدىن كېيىن «ئالتۇن كەش» رومانىنىڭ ئاپتورى يازغۇچى خالىدە ئىسرائىلنىڭ تەقدىرى ھەققىدە بىر قاتار ئېنىقلاشلارنى ئېلىپ باردۇق. ئىلگىرى «قۇملۇقنىڭ چۈشى»، «تىمتاس شەھەر»، «رەڭدار قۇيۇن»، «كەچمىش» قاتارلىق ئەسەرلىرى بىلەن داڭق چىقارغان يازغۇچى خالىدە ئىسرائىل بىر مەھەل شىنجاڭ يازغۇچىلار جەمئىيىتىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى بولغان. مەزكۇر جەمئىيەت ئۆزىنىڭ سابىق رەئىسىنىڭ نۆۋەتتىكى ئەھۋالى ھەققىدە ھېچقانداق مەلۇمات بېرەلمىدى. 1952‏-يىلى قەشقەردە تۇغۇلغان خالىدە ئىسرائىل 1975‏-يىلى بېيجىڭدىكى مەركىزىي مىللەتلەر ئۇنىۋېرسىتېتىنى پۈتتۈرگەندىن كېيىن تاكى دەم ئېلىشقا چىققۇچە بولغان ئارىلىقتا «شىنجاڭ گېزىتى» دە مۇھەررىر بولۇپ خىزمەت قىلغان. «شىنجاڭ گېزىتى» نىڭ ئالاقىدار خادىملىرىمۇ خالىدە ئىسرائىلنىڭ نۆۋەتتىكى ئەھۋالى ھەققىدە مەلۇمات بېرەلمىدى.

2016‏-يىلى ئىشلەنگەن شىنجاڭ تېلېۋىزىيەسىنىڭ «مەدەنىيەت بوستانى» پروگراممىسىدا بايان قىلىنىشىچە، يازغۇچى خالىدە ئىسرائىل مەزكۇر رومانىنى ئىككى پۇتى سۇنۇپ چاقلىق ئورۇندۇقتا ئولتۇرۇپ قالغان مەزگىلدە يازغان. «شىنجاڭ گېزىتى» نىڭ خادىمى خالىدە ئىسرائىلنىڭ سالامەتلىك ئەھۋالىنىڭ بىر قەدەر ياخشى ئىكەنلىكىنى بايان قىلدى، ئەمما ئۇنىڭ تۇتقۇندا ياكى ئەمەسلىكى ھەققىدىكى سوئالىمىزغا جاۋاب بەرمىدى. جەمئىيەتتىن ئېلىپ بارغان ئېنىقلاشلىرىمىز داۋامىدا ئەھۋالدىن خەۋەردار بەزى كىشىلەر خالىدە ئىسرائىلنىڭ نۆۋەتتە ئۆيىدە داۋالىنىۋاتقانلىقىنى بايان قىلسا، يەنە بەزىلەر سالامەتلىكى يار بەرمىگەنلىكى سەۋەبلىك ساقچىلارنىڭ ئۇنى لاگېرغا ياكى قاماقخانىغا ئاپىرىشقا چارىسىز قالغانلىقى، خالىدە ئىسرائىلنىڭ ئۆز ئۆيىدە سوراق قىلىنغانلىقى ۋە ھازىر نەزەربەند ئاستىدا ئىكەنلىكىنى بىلدۈردى.

«مەدەنىيەت بوستانى» تېلېۋىزىيە سۆھبەت پروگراممىسىدىن مەلۇم بولۇشىچە، شائىرە چىمەنگۈل ئاۋۇت ۋە ئالىي مۇھەررىر قۇربان مامۇتلار تەرىپىدىن تەھرىرلەنگەن «ئالتۇن كەش» رومانى 2016‏-يىلى نەشر قىلىنغاندىن كېيىن «ياۋرو‏-ئاسىيا كىتاب كۆرگەزمىسى» گە قويۇلغان ۋە يۈكسەك باھاغا ئېرىشكەن. قەشقەرگە قارىتا ئېلىپ بارغان يېقىنقى ئېنىقلاشلىرىمىز داۋامىدا ئالاقىدار سىياسىي-قانۇن خادىملىرى «ئالتۇن كەش» رومانىنىڭ قەشقەر ئۇيغۇر نەشرىياتىدىن «مەسىلىلىك كىتابلار» دەپ بېكىتىلگەن 600 نەچچە پارچە كىتاب ئىچىدە «مەسىلە ئەڭ ئېغىر كىتاب» دەپ بېكىتىلگەنلىكىنى ئاشكارىلىدى. ئەمما خادىملار مەزكۇر كىتابتا كونكرېت قانداق بىر «مەسىلە» تېپىلغانلىقى ھەققىدە مەلۇمات بەرمىدى.

مەلۇم بولۇشىچە، قەشقەر ئۇيغۇر نەشرىياتىغا ئۇيغۇر ئاپتونوم رايوندىن كەلگەن تەكشۈرۈش گۇرۇپپىسى «مەسىلىلىك كىتاب» دەپ بېكىتىلگەن كىتابلاردىكى «مەسىلىلەر» نىمۇ جەمئىيەتتىن سىر تۇتقان. «مەدەنىيەت بوستانى» دىكى باھالىغۇچىلار «ئالتۇن كەش» رومانىغا «ئۈچ ئەۋلاد كىشىلەرنىڭ تەلپۈنۈشلىرىنى ماھىرلىق بىلەن ئەكس ئەتتۈرگەن نادىر ئەسەر» دەپ باھا بەرگەن. يازغۇچى خالىدە ئىسرائىل بولسا «ئۇيغۇر ئەدەبىياتىغا ئۆچمەس تۆھپە قوشقان، يېڭى دەۋر ئەدەبىياتىدا پەخىرلىك ئورنى بولغان ئاتاقلىق يازغۇچى» دەپ تەرىپلەنگەن.

بەزى كۆزەتكۈچىلەر نۆۋەتتە ئۇيغۇر رايونىدا بىر قىسىم كىتابلاردىن «مەسىلە» تېپىلىشتا شۇ كىتابلاردىكى بەدىئىي قىممەتتىن باشقا شۇ كىتاب يازغۇچىلىرىنىڭ جەمئىيەتتىكى ئىززەت-ھۆرمىتىنىڭمۇ بىر سەۋەب بولۇپ قېلىۋاتقانلىقىنى، يەنى يازغۇچى جەمئىيەتتە قانچە سۆيۈلسە، دائىرىلەر تەرىپىدىن شۇنچە تەقىب ئاستىغا ئېلىنىۋاتقانلىقىنى ئىلگىرى سۈرۈشمەكتە.

يازغۇچى خالىدە ئىسرائىل بىلەن بىر ئىشخانىدا خىزمەت قىلغان، نۆۋەتتە ئامېرىكادا ياشاۋاتقان جۈرئەت نىزامىدىن ئەپەندى سابىق خىزمەتدىشىنىڭ بىر قىسىم خىسلەتلىرى ھەققىدە توختىلىپ ئۆتتى.

تەپسىلاتى...

ئۇيغۇرلارنى قۇتقۇزۇش ئامېرىكادا دىندىن ھالقىغان ئورتاق ئىنسانپەرۋەرلىك چاقىرىقىغا ئايلانماقتا (2)

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ئامېرىكادىكى ئۇيغۇر تەشكىلاتلىرى ۋە پائالىيەتچىلىرىدىن باشقا ئامېرىكانىڭ ئوخشىمىغان جايلىرىدا ياشاۋاتقان ئۇيغۇرلار مەيلى شەخسىي ياكى ئاممىۋى پائالىيەتلەردە بولسۇن ۋە ياكى ئىجتىمائىي تارتقۇ ھەمدە تۈرلۈك ئاخبارات ۋاسىتىلىرىدە بولسۇن خىتاي لاگېرلىرىغا قامالغان ئاۋازسىز ئۇيغۇرلارنىڭ ئاۋازى بولماقتا.

لوس-ئانژېلىستا ياشايدىغان بىر خرىستىئان ئايال زىيارىتىمىزنى قوبۇل قىلىپ، ئۆزىنىڭ يېقىنقى بىر يەكشەنبە كۈنى چېركاۋدا ئۆتكۈزۈلگەن ئۇيغۇرلارغا ياردەم بېرىش پائالىيىتىدە ئۇيغۇرلار دۇچ كېلىۋاتقان زۇلۇمنى رەسمىي چۈشەنگەنلىكىنى بايان قىلدى. ئۇ ئايال بۇ پائالىيەتتە لاگېرغا قامالغان ئۇرۇق-تۇغقانلىرىنىڭ سۈرىتىنى تۇتۇپ تۇرۇپ گۇۋاھلىق بەرگەن ئۇيغۇرلارنىڭ ھېكايىلىرىنى نەق مەيداندىن ئاڭلىغان. ئۇ بۇ پائالىيەت جەريانىدا ئۇيغۇرلار ئۇچراۋاتقان زۇلۇملارنى تاراتقۇلاردىكى خەۋەرلەرگە قارىغاندىمۇ جانلىق ھەم بىۋاسىتە ھالدا چۈشەنگەنلىكى بىلدۈردى:

تەپسىلاتى...

ئۇيغۇرلار ئاچقان شەخسىي كىتابخانىلارنىڭ پېچەتلەنگەنلىكى ئىلگىرى سۈرۈلمەكتە

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ئامېرىكادىكى پېنسىلۋانىيە ئۇنىۋېرسىتېتى ئاسىيا تەتقىقات مەركىزىنىڭ ياردەمچى دىرېكتورى داۋىد دەتمان ئەپەندى 17-ئاپرېل كۈنى تۋىتتېرغا يوللىغان رەسىملىك ئۇچۇرىدا ئۆزى ئىگىلىگەن ئەھۋاللارنى بايان قىلىپ، قەشقەر ۋە خوتەندىكى ئۇيغۇرچە كىتابلار سېتىلىدىغان كىتابخانىلاردىن ئاز دېگەندە ئۈچ كىتاپخانىنىڭ 2018-يىلى ئەتىياز مەزگىلىدىن باشلاپ پېچەتلەنگەنلىكىنى بىلدۈرگەن.

مەزكۇر ئۇچۇردا يەنە قەشقەر ۋە خوتەندىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆرپ-ئادەتلىرى ئەكس ئەتتۈرۈلگەن سەنئەت بۇيۇملىرى سېتىلىدىغان دۇكانلارنىڭ زور كۆپچىلىكىنىڭ ئىشىكلىرىگە مۇشۇ خىلدىكى پېچەتلەر چاپلانغانلىقى، ئۇيغۇرلارنىڭ كىتابخانا ۋە دۇكانلىرىنىڭ تاقالغانلىقى ئىلگىرى سۈرۈلگەن.

تەپسىلاتى...

ھېربېرت رىسنىڭ بىر ئېغىز خاتا سۆزى جازا لاگېرلىرى مەسىلىسىنىڭ گېرمانىيەدە تېخىمۇ كەڭ تونۇلۇشىغا سەۋەبچى بولدى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

گېرمانىيەدىكى تىراژى ئەڭ يۇقىرى بولغان «سۈرەتلەر» گېزىتى 17-ئاپرېل «ۋولكىسۋاگېننىڭ باشلىقى خىتايدىكى دەھشەتنى بىلمەس بولۇپ چىقتى» ناملىق زور ھەجىملىك بىر ماقالە ئېلان قىلدى. ماقالىغا يەنە «ئۇنىڭ ئەترىتى كرىزىس ئىچىدىكى شىنجاڭدا ماشىنا ياسىماقتا. 1 يېرىم مىليون ئۇيغۇر ئۇ يەردىكى جازا لاگېرلىرىغا قاماقلىق. خىتاي شىنجاڭدىكى پۇقرالىرىنى تولۇق نازارەت بىلەن ئىدارە قىلماقتا» دېگەن قوشۇمچە ماۋزۇلار قويۇلغان.

ماقالىدا بايان قىلىنىشىچە، 15-ئاپرېل شاڭخەيدىكى ماشىنا كۆرگەزمىسىدە ۋولكىسۋاگېن ماشىنا زاۋۇتىنىڭ باشلىقى ھېربېرت رىس ب ب چ مۇخبىرىنىڭ زىيارىتىنى قوبۇل قىلىدۇ. مۇخبىر ماشىنا ھەققىدە سوئال سوراپ كېلىپ تۇيۇقسىزلا تېمىنى ئۇيغۇرلار مەسىلىسىگە يۆتكەيدۇ ۋە ئۇ يەردە خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ جازا لاگېرلىرىنى قۇرۇپ، مىليونلىغان ئۇيغۇرلارنى قاماپ قىيناۋاتقانلىقىنى تىلغا ئالىدۇ. ھېربېرت رىس «خەۋىرىم يوق، كەچۈرۈڭ» دەپلا جاۋاب بېرىدۇ. بۇ جاۋاب مۇخبىر تەرىپىدىن ئېلان قىلىنغاندىن كېيىن غەرب مەتبۇئاتلىرىدا زور غۇلغۇلا قوزغايدۇ.

تەپسىلاتى...