مۇسۇلمان دۆلەتلىرى نېمە ئۈچۈن ئۇيغۇرلارغا ئىگە چىقمايدۇ؟ (1)

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ئالدىنقى كۈنى تۈركىيە تاشقى ئىشلار مىنىستىرى مەۋلۇت چاۋۇشئوغلۇ بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى كىشىلىك ھوقۇق كومىتېتىنىڭ يىغىنىدا قىلغان سۆزىدە ئۇيغۇر ئېلىدىكى ئۇيغۇر ۋە باشقا مۇسۇلمان يەرلىك مىللەتلەرنىڭ نۆۋەتتىكى قىيىن ئەھۋالى ھەققىدە توختىلىپ، خىتاينى قاتتىق ئەيىبلىگەن ئىدى. بۇ ۋەقەدىن كېيىن دۇنيا جامائەتچىلىكى «مۇسۇلمان دۆلەتلىرى نېمە ئۈچۈن ئۆزلىرىنىڭ دىنىي قېرىنداشلىرى بولغان ئۇيغۇرلارغا ئىگە چىقمايدۇ» دېگەن سوئالنى قايتا كۆتۈرۈپ چىقتى. ئۇزۇندىن بۇيان بۇ تېما ھەققىدە ئويلىنىپ كېلىۋاتقان ھەرقايسى ئەللەردىكى ئىسلامشۇناس ئالىملار ۋە مۇھاجىرەتتىكى بىر قىسىم ئۇيغۇر دىنىي سەرخىللىرى بۇ ھەقتە رادىيومىز زىيارىتىنى قوبۇل قىلىپ، ئۆز قاراشلىرىنى ئوتتۇرىغا قويدى.

تەپسىلاتى...

«شى جىنپىڭنىڭ ئۇيغۇرلارغا قارشى ئۇرۇشى» (2B): «يېڭى چېگرا» دىكى كەچمىشلەر

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ئاۋسترالىيە دۆلەتلىك ئۇنىۋېرسىتېتنىڭ مۇتەخەسسىسلىرىدىن گرېيم سىمىت ۋە لۇيىزا لىم بىرلىكتە ساھىبخانىلىق قىلىۋاتقان «شاكىچىك قىزىل پودكاست» سۇپىسىدىكى رادىيو سۆھبىتىدە نۇقتىلىق مۇھاكىمە قىلىنغان يەنە بىر مەسىلە خىتاي ھاكىمىيىتىنىڭ قانداق قىلىپ 1950-يىللاردىكى يەرلىك ئۇيغۇرلارغا قىسمەن ھوقۇقلارنى بېرىشتىن ھازىرقىدەك «ئىرقىي تازىلاش» باسقۇچىغا ئۆتۈش جەريانى بولدى. مۇھاكىمىگە ئىشتىراك قىلغان مۇتەخەسسىسلەردىن سىدنېي ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ لېكتورى دېيۋىد بروفىي ۋە ئاۋسترالىيە دۆلەتلىك ئۇنىۋېرسىتېتنىڭ پروفېسسورى توم كلىف بۇنىڭدا ئۇيغۇرلار دىيارىدىكى خىتاي نوپۇسىنىڭ تەدرىجىي ئېشىپ مېڭىشى بۇنىڭدىكى مۇھىم بىر تارىخىي ئارقا كۆرۈنۈش، دەپ قارايدىغانلىقىنى بىلدۈردى.

خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۆتكەن ئاتمىش يىل مابەينىدە توختىماستىن نوپۇس كۆچۈرۈش ئارقىلىق ئۇيغۇر دىيارىدىكى نوپۇس قۇرۇلمىسىدا خىتاي نوپۇسىنىڭ نىسبىتىنى ئاشۇرۇشى ھەققىدە سۆز قىلغان لۇيىزا لىم بۇنىڭدىكى يەنە بىر مۇھىم ئالاھىدىلىك بولغان ئىشلەپچىقىرىش-قۇرۇلۇش قىسىملىرىنى ئالاھىدە تىلغا ئالدى. شۇنىڭدەك «بىڭتۇەن» دەپ ئاتىلىۋاتقان بۇ جايلارغا يەرلەشتۈرۈلگەن مىليونلىغان ساندىكى خىتاي كۆچمەنلىرىنىڭ خىتاي ھۆكۈمىتى ئۈچۈن قانداق روللارنى ئوينايدىغانلىقى ھەققىدىكى سوئالنى بۇ ھەقتە خېلى كۆپ ئىزدەنگەن توم كلىفقا ھاۋالە قىلدى.

توم كلىف بۇ ھەقتە سۆز قىلىپ، بۇنىڭ تارىخىي يىلتىزىنى يېقىنقى زامان تارىخىدىن ئىزدىگەندە بۇنىڭ كومپارتىيە بىلەن گومىنداڭ ئوتتۇرىسىدىكى ئۇرۇشنىڭ ئاقىۋىتى ئىكەنلىكىنى، بۇنىڭدا ھەربىي كېڭەيمىچىلىكنىڭ ئاخىرىدا باشقا بىر شەكلىدە ئوتتۇرىغا چىققانلىقىنى بايان قىلدى.

تەپسىلاتى...

تونۇلغان قازاق ئادۋوكاتى شىنقۇئات بايجانوف: خىتاي ئەجدەرھاسىنىڭ يولىدا تۇرغان بىرىنچى توسالغۇ – ئۇيغۇرلار

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

قازاقىستاندا ئۇيغۇر ئېلىدىكى جازا لاگېرلىرىغا قامالغان قازاقلار مەسىلىسى بىلەن شۇغۇللىنىۋاتقان «ئاتا يۇرت پىدائىيلىرى» نىڭ باشلامچىسى سېرىكجان بىلەشئوغلىغا كېيىنكى ۋاقىتلاردا ئۇيغۇر، قىرغىز قاتارلىق باشقىمۇ مىللەت ۋەكىللىرىنىڭمۇ مۇراجىئەت قىلىۋاتقانلىقى مەلۇم بولماقتا. ئۇ يېقىندا، لاگېر مەسىلىسىدە قازاقىستاندىكى ئۇيغۇرلار بىلەن بىرگە ھەرىكەت قىلىش تەكلىپىنى بەرگەن ئىدى. مۇشۇ ئاينىڭ 8-كۈنى سېرىكجان بىلەشئوغلى ئالمۇتا شەھىرىنىڭ دوستلۇق مەھەللىسىدىكى ئۇيغۇر جامائەتچىلىكى ئۇيۇشتۇرغان ھۆرلۈك ئۈچۈن ھاياتىدىن ئايرىلغان ۋە لاگېرلاردا ئازابلىنىۋاتقان قېرىنداشلىرىنى خاتىرىلەش مۇراسىمىغا قاتنىشىپ، ئۆزىنىڭ ئۇيغۇرلار بىلەن پىكىرداش ئىكەنلىكىنى بىلدۈردى. ئەنە شۇ مۇناسىۋەت بىلەن ئىجتىمائىي تورلاردا بىر قىسىم كىشىلەر سېرىكجان بىلەشئوغلىنىڭ ئۇيغۇرلار بىلەن بولغان ھەمكارلىقىغا قارشى چىقىپ، قازاقىستاندىكى ئۇيغۇرلارنى تېررورلۇق تەشكىلاتلار بىلەن ئالاقىسى بار دېگەن پىكىرلەرنى ئىلگىرى سۈرگەن. ئەنە شۇنداق ئۇچۇرلارنىڭ بىرىدە مۇنداق دېيىلگەن: «قازاقىستاندا ئۇيغۇر بىلەن باغلىنىشلىق ‹شەرقىي تۈركىستاندىكى ئىسلام ھەرىكىتى›، ‹شەرقىي تۈركىستان ئازاد قىلىش تەشكىلاتى› تېررورلۇق دەپ ئاتالغان».

ئەلۋەتتە، بۇ قازاقىستان ھۆكۈمىتىگە ياكى بىرەر رەسمىي مەتبۇئاتقا تەۋە سۆزلەر بولماستىن بەلكى ئىجتىمائىي ئالاقە ۋاسىتىلىرىدە چىقىرىلغان گەپ-سۆزلەر بولسىمۇ، بىراق ئۇنىڭ ئۇيغۇرلار ۋە قازاق زىيالىيلىرى ئارىسىدىكى نارازىلىق ئىنكاسىمۇ يۇقىرى بولدى.

تەپسىلاتى...

«ئىنسان ھەقلىرى ۋە خىتاي دۆلىتى» تېمىسىدىكى يىغىننىڭ مۇھاكىمىلىرى (2)

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

19-فېۋرال كۈنى پېنسىلۋانىيە ئۇنىۋېرسىتېتىدا ئۆتكۈزۈلگەن خىتايدىكى ئىنسان ھەقلىرىنىڭ ھازىرقى ئەھۋالىغا قاراپ چىقىش مەقسەت قىلىنغان يىغىننىڭ ئىككىنچى باسقۇچى مەخسۇس ئۇيغۇرلار مەسىلىسىگە ئاجرىتىلغان ئىدى. بۇ باسقۇچنىڭ رىياسەتچىسى، پېنسىلۋانىيە ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ قانۇن پەنلىرى پروفېسسورى جەك دېلىي ئالدى بىلەن سۆز ئېلىپ بۇ قېتىمقى مۇھاكىمىدە سۆز قىلماقچى بولغانلارنى بىرمۇ-بىر تونۇشتۇرۇپ ئۆتتى ھەمدە ئۇلارنىڭ يىللاردىن بۇيان ئۇيغۇرلار مەسىلىسى بويىچە ئىزدىنىپ كېلىۋاتقان مۇتەخەسسىسلەر ئىكەنلىكىنى تەكىتلەپ ئۆتتى.

پروفېسسور جەك ئالدى بىلەن نۆۋەتتىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ئومۇمى ئەھۋالى ھەمدە ئۇيغۇرلار دىيارىدا زادى نېمىلەرنىڭ بولۇۋاتقانلىقى ھەققىدە چۈشەنچە بېرىشنى ۋاشىنگتون شەھىرىدىكى ئۇيغۇر پائالىيەتچى نۇرى تۈركەلگە ھاۋالە قىلدى.

تەپسىلاتى...

شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىدىكى سوۋېت رازۋېدچىكىنىڭ ئۇيغۇرلارغا قالدۇرغان سىرى (1)

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

1944-1949-يىللىرىدىكى شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى قۇرغان مىللىي ئازادلىق ئىنقىلاب رەھبەرلىرىدىن ئەخمەتجان قاسىمى يېتەكچىلىكىدىكى شەرقىي تۈركىستان مىللىي ئارمىيەسى باش قوماندانى گېنېرال لېيتىنانت ئىسھاقبېك مۇنونوف، مۇئاۋىن باش قوماندانى گېنېرال مايور دەلىلقان سۇگۇربايېف، تەشۋىقات-ئاخبارات ئىشلىرى مەسئۇلى ئابدۇكېرىم ئابباسوف ۋە باشقا خادىملارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان 8 كىشىدىن تەركىب تاپقان ئۆمەكنىڭ كوللېكتىپ ھالدا 1949-يىلى، 8-ئايدا سوۋېت ئىتتىپاقى تېررىتورىيەسىدە قازاغا ئۇچرىشى سوۋېت ۋە خىتاي ھۆكۈمەتلىرى تەرىپىدىن «ئايروپىلان قازاسى» دەپ ئېلان قىلىنغان بولسىمۇ، بىراق مەزكۇر ئايروپىلان ھادىسىسى تاكى ھازىرغىچە تارىخچىلار تەرىپىدىن 20-ئەسىر دۇنيا تارىخىدىكى «سىرلىق ۋەقەلەر» نىڭ بىرى ۋە «سىرلىق ئايروپىلان ھادىسىسى» دەپ قارالماقتا.

خىتاي كومپارتىيەسى ئەخمەتجان قاسىمى قاتارلىقلار قازاغا ئۇچراپ، 3 ئايدىن كېيىن «ئەخمەتجان قاسىمى باشچىلىقىدىكى ئۈچ ۋىلايەت ئىنقىلابى ھۆكۈمىتىنىڭ رەھبەرلىرى بېيجىڭدا ئېچىلىدىغان مەملىكەتلىك بىرىنچى قېتىملىق سىياسىي مەسلىھەت كېڭىشىنىڭ يىغىنىغا قاتنىشىش سەپىرىدە سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ ئىركۇتسكىي رايونىدا ئايروپىلان قازاسىغا ئۇچراپ ھاياتىدىن ئايرىلدى» دەپ ئېلان قىلغان شۇنىڭدەك ئۇلارنى «يېڭى جۇڭگو قۇرۇش يولىدىكى» «ئىنقىلابى قۇربانلار» دەپ ئاتاپ كەلمەكتە. ۋەھالەنكى، ئەينى ۋاقىتتىكى مىللىي ئازادلىق ئىنقىلاب قاتناشقۇچىلىرى ئەخمەتجان قاسىمى قاتارلىق رەھبەرلەرنىڭ بۇ قازاسىغا ئىشەنمىگەن، گۇمانلانغان ۋە ئۇيغۇرلار ھازىرمۇ بۇ قازاغا ئىشەنمەي كەلمەكتە.

ئەخمەتجان قاسىمى قاتارلىقلار راستىنىلا بېيجىڭدىكى خىتاي كومپارتىيەسىنىڭ تۇنجى نۆۋەتلىك مەملىكەتلىك سىياسىي مەسلىھەت كېڭىشىنىڭ يىغىنىغا قاتناشماقچىمىتى؟ ئۇلار بۇ يىغىنغا بارالىغان بولسا، نېمە تەلەپ ۋە پىكىرلەرنى ئوتتۇرىغا قويۇشى مۇمكىن ئىدى؟ ياكى ئۇلار، كېيىن ساق-سالامەت بېيجىڭغا بېرىپ، يىغىنغا قاتناشقان سەيپىدىن ئەزىزگە ئوخشاش ھېچقانداق تەلەپ-پىكىرلەرنى ئوتتۇرىغا قويماي، خىتاي كومپارتىيەسىنىڭ رەھبەرلىكىگە شەرتسىز بويسۇنىدىغانلىقى، ھېچقانداق مىللىي سىياسىي ھوقۇق ۋە ئۆز تەقدىرىنى ئۆزلىرى بەلگىلەش ھوقۇقلىرىنى تەلەپ قىلماي، پەقەت خىتاي كومپارتىيەسىنىڭ ئورتاق سىياسىي پروگراممىسىنى قوللايدىغانلىقىنى جاكارلىشى مۇمكىنمىدى؟ ياكى ئۇلار بېيجىڭغا خىتاي كومپارتىيەسى رەھبەرلىرى بىلەن ئۇيغۇر دىيارىنىڭ سىياسىي تەقدىرى مەسىلىسىدە مەخسۇس سۆھبەتلىشىش ئۈچۈن بارماقچىمىتى؟ مانا بۇ سوئاللارنى چۆرىدىگەن ھالدا چەتئەللەردە ھەر خىل تىللاردا ماقالە ۋە قىياسلار ئېلان قىلىنىپ كەلدى. ۋەھالەنكى، تەھلىلچىلەر ئۇلارنىڭ خىتاي تەرەپكە قانداق بىر تەلەپنى ئوتتۇرىغا قويىدىغانلىقى ۋە ئۇلارنىڭ قولىدا ئۇيغۇرلارنىڭ سىياسىي ئىستىقبالىغا ئائىت قانداق بىر لايىھە بارلىقى، بۇنىڭغا نىسبەتەن خىتاي كومپارتىيەسى ۋە سوۋېت ئىتتىپاقى قانداق پوزىتسىيەدە بولغانلىقى ئەنە شۇ پاجىئە بىلەن مۇناسىۋەتلىك «سىرلىق نۇقتىلار» دەپ قارىماقتا.

تەپسىلاتى...

كامېردىكى «چاشقانلار»

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

2013-يىلى 19-ئاۋغۇست تۇتۇلغاندىن كېيىن توختىماي سالامەتلىك تەكشۈرۈشكە دۇچ كەلدىم. بەزىدە ئايدا، بەزىدە بىر قانچە ئايدا بىر قىلىنىدىغان قان، شۆلگەي ۋە تەرەت تەكشۈرۈش ماڭا پەقەت غەلىتە بىلىنمەپتىكەن. قۇلاقتىن ياكى بارماقتىن ئالسىمۇ بولىدىغان قاننى بىلىكىمىزدىن خالتىلاپ ئېلىشلار ماڭا نورمالسىز تۇيۇلغان ئىدى. پەقەت «قېنىمىزنى ئېلىپ ساتىدۇ، بۇ مەلئۇنلار» دېگەندىن باشقىنى ئويلىمىغان ئىكەنمەن.

كېيىنچە دىققەت قىلسام ئاۋۋال دورا بېرىپ بىر مەزگىلدىن كېيىن سالامەتلىك تەكشۈرىدىكەن. بەزىدە ئىسمى نائېنىق دورىلار تارقىتىلاتتى ۋە ئۇزاق قالماي قان تەكشۈرۈلەتتى. ھەر تەكشۈرۈشتە بېرىلگەن دورىلاردىن كېيىن بەدەندە قانداق راھەتسىزلىك بولغانلىقى سورىلاتتى. مەن ھەر قېتىم سالامەتلىك تەكشۈرۈشتە يۇقىرىقى سوئاللارغا جاۋاب بېرىۋېتىپ ئۆزۈمنى تەجرىبە قىلىنىۋاتقان چاشقانلاردەك ھېس قىلاتتىم.

ئايالىم دورىگەرلىك كەسپىدە ئوقۇغان بولغاچقا مەن دورىلارنىڭ چاشقانلارغا ئوكۇل قىلىنىپ تەجرىبە قىلىنىدىغانلىقىنى بىلەتتىم. ھەر قېتىم ئاۋۋال يالىڭاچلاپ ئولتۇرغۇزۇپ-قوپقۇزۇپ بەدەندىكى ئالامەتلەرنى كۆرۈپ بولغاندىن كېيىن قان تەكشۈرۈشكە ئېلىپ ماڭغاندا ۋە نۆۋەت كۈتۈپ دۈگدىيىشىپ تۇرغاندا قەپەستە بىر-بىرىنىڭ قۇيرۇقىغا بېشىنى تىقىشىپ تۈگۈلۈۋالغان چاشقانلار كۆز ئالدىمغا كېلەتتى.

تەپسىلاتى...

«ئىنسان ھەقلىرى ۋە خىتاي دۆلىتى» تېمىسىدىكى يىغىننىڭ مۇھاكىمىلىرى (1)

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

«دۇنيا ئىنسان ھەقلىرى خىتابنامىسى» ئېلان قىلىنغانلىقىنىڭ 70 يىللىقى، ئىنسان ھەقلىرىنىڭ «ئاسىياچە نۇسخىسى» دەپ قارىلىدىغان «باڭكوك خىتابنامىسى» ئېلان قىلىنغانلىقىنىڭ 25 يىللىقى خاتىرىسىدە خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ بۇ خىتابنامىلەرگە ئىمزا قويغانلىقىغا 30 يىل بولۇپ قالغانلىقى مەلۇم. بۇ جەرياندا خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۆزلىرى ئىمزا قويغان بۇ خەلقئارالىق ئەھدىنامىلەرگە قايسى دەرىجىدە ئەمەل قىلىپ كەلگەنلىكى ھەمدە ئۇنىڭ ھازىرقى ئەھۋالىغا قاراپ چىقىش ئۈچۈن ئامېرىكىدىكى داڭلىق ئالىي مەكتەپلەردىن بىرى بولغان پېنسىلۋانىيە ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ تەشكىللىشى بىلەن 19-فېۋرال كۈنى مەخسۇس بىر كۈنلۈك مۇھاكىمە يىغىنى ئېچىلدى.

بۇ قېتىمقى يىغىن ئىككى باسقۇچقا ئايرىلغان بولۇپ، يىغىننىڭ ئالدىنقى بۆلىكىدە ئاساسىي جەھەتتىن خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئىنسان ھەقلىرى ساھەسىدىكى دەپسەندىچىلىكىنىڭ كۆلىمى، بۇنىڭ سەلبىي تەسىرى ھەمدە ئۇيغۇرلار دىيارىدا ۋۇجۇدقا كەلگەن نازارەت مېخانىزمىنىڭ ئىنسان ھەقلىرى دەپسەندىچىلىكىدە قانداق رول ئويناۋاتقانلىقى نۇقتىلىق مۇزاكىرە قىلىندى. 

تەپسىلاتى...

مانجۇ ئىمپېرىيىسى ئۇيغۇر دىيارىنى قانداق ئىشغال قىلدى؟

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

خىتاينىڭ ئۇيغۇر دىيارىدىكى ئاتالمىش «تەربىيىلەش مەركەزلىرى» نامىدىكى «يىغىۋېلىش لاگېرلىرى» مەسىلىسىنىڭ خەلقئارادا كەڭ بىلىنىشى ۋە كۈچلۈك تەنقىدلەرگە ئۇچرىشى بىلەن بىر ۋاقىتتا ئۇيغۇر مەسىلىسىگە ئائىت يېزىلىۋاتقان ماقالە-ئوبزورلاردا ئۇيغۇر ئېلىنىڭ ۋە ئۇيغۇرلارنىڭ تارىخى ھەم مەدەنىيىتى مەسىلىلىرىمۇ ئوتتۇرىغا چىقماقتا. خىتاي ھۆكۈمىتى ئۇيغۇرلارغا قارىتا «جۇڭخۇا مەدەنىيىتى»، «جۇڭخۇا مىللىتى» دىن ئىبارەت مىللىي، سىياسىي ۋە مەدەنىيەت كىملىكىنى ئومۇميۈزلۈك قوبۇل قىلدۇرۇش تەشۋىقاتىنى كۈچەيتىش بىلەن بىرگە «شىنجاڭ ئەزەلدىن جۇڭگونىڭ بىرى قىسمى»، «شىنجاڭ خەن دەۋرىدىن تارتىپ جۇڭگونىڭ زېمىنى»، «ئۇيغۇرلار بۇ يەرگە كۆچۈپ كەلگەن خەلق» دەيدىغان تارىخىي تەشۋىقاتىنى كۈچەيتىپ، زېمىننىڭ ئالدى بىلەن مانجۇ ئىمپېرىيىسى دەۋرىدە ئىشغال قىلىنغانلىقىنى ئىنكار قىلماقتا.

ئۇنداقتا مانجۇ ئىمپېرىيەسىنىڭ، بولۇپمۇ مانجۇ ئىمپېرىيەسىنىڭ ياللانمىلىرى بولغان زو زوڭتاڭ باشچىلىقىدىكى خۇنەن قاتارلىق ئۆلكىلەردىن ئېلىنغان خىتاي قوشۇنلىرىنىڭ 19-ئەسىرنىڭ ئىككىنچى يېرىمىدا بۇ زېمىننى ئىشغال قىلىش جەريانى قانداق بولدى؟ خىتاي قوشۇنلىرىنىڭ بۇ جاينى ئىشغال قىلىشىدا قانداق خەلقئارالىق ئارقا كۆرۈنۈشلەر بار؟. ئۇيغۇر قاتارلىق مۇسۇلمان خەلقلىرى 19-ئەسىردە مەنچىڭ ئىمپېرىيەسىگە قارشى قانداق قارشىلىقلارنى كۆرسەتتى؟ بۇ تېما بويىچە، بولۇپمۇ رۇسىيە ئىمپېرىيەسىنىڭ مانجۇ ئىمپېرىيەسىنىڭ بۇ زېمىننى ئىشغال قىلىشىغا كۆرسەتكەن ياردىمى مەسىلىسى، رۇسىيەنىڭ بۇ رايونغا، مانجۇ چىڭ ئىمپېرىيەسىگە، جۈملىدىن ئۇلۇغ بىرتانىيەگە كۆرسەتكەن تەسىرى مەسىلىسى بويىچە رۇسىيەدە ۋە ئوتتۇرا ئاسىيا ئەللىرىدىمۇ خېلى كۆپ ئەسەرلەر ئېلان قىلىندى. بۇلارنىڭ ئىچىدە بىرقەدەر نوپۇزلۇقلىرى رۇسىيە تارىخشۇناسلىرىدىن د. دۇبروۋسكايانىڭ «شىنجاڭنىڭ تەقدىرى: 19-ئەسىرنىڭ ئاخىرىدا ‹يېڭى چېگرانىڭ› خىتاي تەرىپىدىن ئىگىلىنىشى»، ۋ. ئا. مويسېيېۋنىڭ «رۇسىيە ۋە خىتاي مەركىزى ئاسىيادا: 19-ئەسىرنىڭ ئىككىنچى يېرىمىدىن 1917-يىلىغىچە»، ئوتتۇرا ئاسىيا ئۇيغۇر تارىخچىلىرىدىن ئابلەھەت خوجايېفنىڭ «چىڭ ئىمپېرىيىسى، جۇڭغارىيە ۋە شەرقىي تۈركىستان»، «چىڭ ھۆكۈمىتىنىڭ جۇڭغارىيە ۋە شەرقىي تۈركىستان خەلقىگە قارشى 1878-1881-يىللىرىدىكى جازالاش يۈرۈشلىرى»، داۋۇت ئىسسىيېفنىڭ «يەتتىشەھەر ئۇيغۇر دۆلىتى»، ۋ. س. كۇزنېتسوۋنىڭ «چىڭ ئىمپېرىيىسى مەركىزى ئاسىيا چېگرالىرىدا» ۋە باشقا ئونلىغان مەخسۇس كىتابلارنى كۆرسىتىش مۇمكىن.

قازاقىستاندىكى تۇران ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ دوتسېنتى تارىخشۇناس زۇلپىيە كەرىموۋانىڭ قارىشىچە، ئۇيغۇرلارنىڭ 19-ئەسىردە مەنچىڭ ئىمپېرىيەسىگە قارشى قوزغىلاڭلىرى سابىق سوۋېت ئىتتىپاقى دەۋرىدىن تارتىپ ئىزچىل تارىخشۇناسلار تەرىپىدىن مىللىي ئازادلىق ھەرىكىتى دەپ ئاتىلىپ كېلىنگەن بولۇپ، تارىخچىلار بۇ زېمىننىڭ مانجۇ-چىڭ ئىمپېرىيىسى تەرىپىدىن ئىشغال قىلىنغان زېمىن، ئۇيغۇرلارنىڭ قارشىلىق كۈرەشلىرى مۇستەملىكىچىلىككە قارشى كۈرەش دەپ باھالىنىپ كېلىنمەكتە.

تەپسىلاتى...

ئابدۇرەھىم ھېيتنىڭ لەرزى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ئابدۇرەھىم ھېيتنىڭ ۋاپاتى ھەققىدە خەۋەر چىققاندىن كېيىن ماڭا تۇنجى قېتىم بىر قانچە تۈركچە تاراتقۇلاردىن تەڭلا تېلېفون كەلدى. ئۇلارنىڭ ئىچىدە ئۈممەتچىلەر، مىللەتچىلەر، سولچىلار-ھەممىسى بار بولۇپ، ئابلەت مەخسۇم ۋاپات بولغاندا، كېرىم ئابدۇۋەلى شېھىت بولغاندا، مۇھەممەت سالىھ داموللام ئاللاھقا قايتقاندا تېلېفونۇم بۇنداق سايراپ كەتمىگەن ئىدى.

دەسلەپ ئۈرۈمچىدىكى مەنبەدىن خەۋەرنى ئېنىقلاش ئۈچۈن قىلغان تىرىشچانلىقىم نەتىجە بەرمىگەچ سۈكۈت قىلدىم. شەنبە كېچە سائەت 11 بىلەن «ئۇنداق گەپ يوق» دېگەن خەۋەر كەلدى، سەنئەتكار ھايات. قانداق قىلىمىز؟ تاھىر ھامۇت بىلەن كۆرۈشتۈم، ئۇمۇ مەندەك ئۇچۇرغا ئېرىشىپتۇ. ئىككىمىز بەزىلەرنىڭ ھاجىمنى ئۆلتۈرۈپ نېمە قىلماقچى ئىكەنلىكىنى مۇلاھىزە قىلىشتۇق. چۈنكى ھاجىم ساق، ئەمما مىليونلىغان ئۇيغۇر قىينىلىۋاتقان، ئۆلۈمنى تىلەپ ئاللاھقا يېلىنىۋاتقان ئىدى. قاراپ تۇرۇپ ساقنىڭ، ھايات بىر ئىنساننىڭ داۋاسىنى ئۆلدى دەپ قىلىمىز-يۇ، ھالاكەت ئارخىپىغا ئىسمى تىزىلغان مىليونلىغان كىشىلەرنى سانغا چىقىرىپ بولدى قىلىمىزمۇ؟

تەپسىلاتى...

خىتايدا چوڭ بولغان ئامېرىكىلىق تېرىسانىڭ ئۇيغۇرلار ھەققىدىكى تەسىراتلىرى (3)

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

تېرىسا: «مەن ئۇيغۇرلاردىن ئېتىقاد ۋە ئىنسانىيلىقنى ئۆگەندىم»

«بىڭتۇەندىكى 9 يىللىق سۈرگۈن ھاياتىمدا خىتاي كوممۇنىستلىرىنىڭ يەرلىك مەدەنىيەتنى ياۋايىلارچە ۋەيران قىلغانلىقىنى كۆردۈم»

تېرىسا خانىم خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ بۈگۈنكى كۈندىكى ئۇيغۇرلارغا «دىنىي ئاشقۇنلۇق»، «تېررورلۇق» قالپاقلىرىنى كىيدۈرۈپ باستۇرۇش قىلمىشلىرىنىڭ ئۆزى 1970-يىللاردا بىڭتۇەندىكى سۈرگۈنلۈك يىللىرىدا كۆرگەن رېياللىقنىڭ تەكرارى ئىكەنلىكىنى بىلدۈردى. ئۇ ئۆزىنىڭ دىنىي ئېتىقادى مۇستەھكەم بولغان، ئۆرپ-ئادىتى خىتايلارغا تامامەن ئوخشىمايدىغان ئۇيغۇرلارنىڭ ئاشۇ يىللاردىكى ئېچىنىشلىق قىسمەتلىرىنى سۆزلەش مەسئۇلىيىتى بارلىقىنى تەكىتلىدى.

تېرىسا خانىم مۇنداق دېدى: «مەن 1967-يىلدىن 1976-يىلغىچە جەنۇبىي شىنجاڭنىڭ مارالبېشى دېگەن يېرىدە 9 يىل تۇردۇم. ئەينى چاغدىلا ئۇيغۇر دىيارىدا ئىسلام دىنى ۋە مەدەنىيىتىنىڭ مۇھىتىنى ۋەيران قىلىنغان ئىدى. ئاتېئىزىم، يەنى كوممۇنىستلارنىڭ دىنسىزلىق نەزەرىيەسى بارلىق دىنىي ئېتىقادلارنىڭ ئۈستىگە چىقىۋالغان، خىتاي ھۆكۈمىتى مىللىي مەدەنىيەتنى ياۋايىلارچە ۋەيران قىلغان ئىدى. ھالبۇكى، بۇ ئەھۋال تەرەققىي قىلىپ 2019-يىلغا كەلگەندە يەنە بىر دەرىجە ئۆرلەپ، ئۇيغۇر مىللىتى ۋە مەدەنىيىتىنى يوقىتىشقا ئۆزگەردى. بۈگۈنكى كۈنگە كەلگەندە پۈتكۈل شىنجاڭ رايونى ئادەم تۇرغۇسىز ھالەتكە يەتتى. شۇڭا مەن پۇرسەت بولسىلا، ئۆز كەچمىشلىرىم ۋە بىلگەنلىرىمنى ئوتتۇرىغا قويۇشۇم كېرەك دەپ قارايمەن. مېنىڭ پوزىتسىيەم شۇكى، بۇنداق ۋاسىتە تاللىماي مىللىي مەدەنىيەتنى ۋە دىنىي ئېتىقادنى ۋەيران قىلىدىغان ھەرقانداق قىلمىشنى كەچۈرۈشكە بولمايدۇ.»

تەپسىلاتى...