ۋاڭ لىشيوڭنىڭ قەلىمىدىكى خىتاينىڭ ئۇيغۇر سىياسىتى ۋە ئۇيغۇرلارنىڭ قانۇنىي ئورنى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

خىتاي يازغۇچىسى ۋاڭ لىشيوڭ «شىنجاڭ ساياھەت خاتىرىسى» ناملىق چاتما زىيارەت خاتىرىسىنىڭ 26-ماي كۈنى ئېلان قىلىنغان 8-قىسمىدا ئۇيغۇر دىيارىدا ئۆز كۆزى بىلەن كۆرگەن ئەھۋاللار ۋە ئۆزى بىلەن سۆھبەتتە بولغان ئاتالمىش «شىنجاڭلىق خىتاي» تونۇشىنىڭ ئۇيغۇرلار ھەققىدىكى بايانلىرىغا ئورۇن بەرگەن. ئۇ بۇ بايانلار ئارقىلىق خىتايدا ئۇيغۇرلارنىڭ ئورنىنىڭ قانۇن بويىچە ئەمەس، بەلكى ھۆكۈمەتنىڭ سىياسىتى تەرىپىدىن بەلگىلىنىدىغانلىقىدەك رېيال ئەھۋالنى يورۇتۇپ بېرىشكە تىرىشقان.

ۋاڭ لىشيوڭ ساياھەت خاتىرىسىنىڭ بۇ قىسمىدا قەشقەرگە بېرىش سەپىرىدە پويىزدا يۈز بەرگەن خىتاي يولۇچىنىڭ ئورۇن مەسىلىسىدە ئۇيغۇر ئوفىتسېرغا قىلغان يولسىزلىقىنى مۇنداق بايان قىلىدۇ:

«پويىز مارالبېشىغا كەلگەندە بىر قىسىم يولۇچىلار پويىزدىن چۈشۈپ كەتتى. بۇ چاغدا ئۆزىنى ‹قەشقەرگە سەييارە مال سېتىش ئۈچۈن كەلدىم» دەپ تونۇشتۇرغان بىر خىتاي ئۈچ كىشىلىك ئورۇننى بىراقلا ئىگىىلىۋالدى. ئۇ يالغاندىن ئۇخلىغان بولۇۋېلىپ، يېتىۋالغان ئىدى. مارالبېشىدىن چىققانلار كۆپ ئىدى، بەزىلەرگە ئولتۇرغۇدەك ئورۇن چىقمىدى. ئەمما يالغاندىن ئۇخلىۋالغان خىتاي يولۇچى ئورنىدىن قوپمىدى. بىر ئۇيغۇر ھەربىي ئوفىتسېر ئايالى ۋە ئوغلىنى ئېلىپ پويىزغا چىقتى. ئۇ ئولتۇرىدىغان ئورۇن تاپالمىغاندىن كېيىن ئۇخلىغان بولۇپ يېتىۋالغان ھېلىقى خىتاي يولۇچىنى ئويغاتماقچى بولدى. ئەمما يالغاندىن ئۇخلىغان بولۇپ يېتىۋالغان خىتاي يولۇچى ئورۇن بوشاتقىلى ئۇنىمىدى. ئۇنىڭ بىلەن ئۇيغۇر ئوفىتسېر ئارىسىدا جېدەل باشلاندى. خىتاي يولۇچىنىڭ ئەلپازى بەكلا يامان ئىدى. باشقا ئۇيغۇر يولۇچىلار ھەربىي ئوفىتسېرنىڭ تەرىپىنى ئېلىپ، ئۇنى ئورۇن بوشىتىشقا دەۋەت قىلغان بولسىمۇ، ئەمما بۇ خىتاي يولسىزلىق بىلەن ئورۇن بوشاتقىلى زادىلا ئۇنىمىدى. ئۇنىڭ قىلىقى كىشىنى بىزار قىلاتتى. شۇنىڭغا ئىشىنەتتىمكى، ئەگەر 10 يىل ئاۋۋالقى چاغلار بولغان بولسا ئۇ چوقۇم تاياق يەيتتى. ئەلۋەتتە، مەنمۇ ئۇنىڭغا ھېسداشلىق قىلمايتتىم. ھازىر ئەھۋال ئۆزگەرگەن ئىدى، ئۇيغۇرلار ئېھتىيات قىلىدىغان بولۇپ كېتىپتۇ. خىتايلار بولسا بارغانچە ھەددىدىن ئېشىپتۇ. كېيىن نەسىھەت قىلىش ئارقىلىق ھەربىي ئوفىتسېر ئايالى بىلەن بالىسى ئۈچۈن ئولتۇرۇشقا ئورۇن ئالدى. ئەمما ئۇيغۇر ھەربىي ئوفىتسېرنىڭ كەيپىياتى خېلىغىچە ئوڭشالمىدى. ئۇنى بۇ ۋەقەنى پۈتۈن خىتايلارغا باغلىمايدۇ دەپ قاراشقا بولمايتتى. ئۆكتەملىك قىلىۋاتقانلار دەل ئۇلارنىڭ يۇرتىغا سىرتتىن كەلگۈچىلەر ئىدى. ھالبۇكى، ئۇنىڭ چىرايلىق ئوغلىنىڭ خاتىرىسىدىمۇ بۇ خىتاينىڭ قەبىھ ئوبرازى ساقلىنىپ قالاتتى. بۇ ۋەقە ئۆچمەنلىك ئۇرۇقىنى تېرىغان ئىدى.»

تەپسىلاتى...

خىتاينىڭ «غەربىي قىسىمنى يېڭىچە ئېچىش» ئىستراتېگىيەسى ۋە ئۇيغۇرلارغا يېڭى خىرىسلار (2)

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

خىتاي ھۆكۈمىتى ئۇيغۇر دىيارىدا يېڭى پەللىگە ئېلىپ چىقىۋاتقان سىياسىي باستۇرۇش ھەققىدە سۆز بولغاندا پروفېسسور درۇ گلادنىې بۇنىڭ خىتاي دۆلىتىنىڭ جانىجان مەنپەئەتى بىلەن زىچ باغلىنىشلىق ئىكەنلىكىنى ئالاھىدە تەكىتلەيدۇ. بولۇپمۇ ھازىرقى ۋاقىتتا خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ تۈرلۈك قاتتىق ۋاستىلارنى ئايىماي ئىشقا سېلىپ، ئۇيغۇرلارنى بىر پۈتۈن مىللەت بويىچە ھۇجۇم نىشانى قىلىشىدا ئۇلارنىڭ مەنپەئەت ئېھتىياجى بۇنىڭدىكى ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچ بولۇپ قالغان.

ئۇ بۇ ھەقتە مۇنداق دەيدۇ: «بۇ رايون نېمە ئۈچۈن خىتايغا نىسبەتەن شۇنچە مۇھىم بولۇپ قالغان؟ نېمە ئۈچۈن خىتاي بۇ رايوننى كونترول قىلىشقا شۇنچە قاتتىق ۋاستىلارنى ئايىماي ئىشقا سالىدۇ؟ نېمە ئۈچۈن شۇنچە كۆپ ‹تەربىيەلەش مەركىزى› نى قۇرۇپ چىقىدۇ؟ بۇنىڭدىكى بىر مۇھىم سەۋەب ئۇنىڭ جۇغراپىيەلىك ئورنىدا. بۇ رايون ياۋرو-ئاسىيا ئۆتۈشمىسىدىكى بىر تۆت كوچا نۇقتىسى. ھازىر بولسا خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ يېڭى تەرەققىيات پىلانى بولغان ‹بىر بەلۋاغ بىر يول› قۇرۇلۇشى شى جىنپىڭنىڭ رەھبەرلىكىدە ئومۇميۈزلۈك ئىجرا قىلىنىشقا باشلىدى. شىنجاڭ بولسا بۇ قۇرۇلۇشنىڭ كەلگۈسى ئۈچۈن ھەل قىلغۇچ دەرىجىدە مۇھىم ئورۇن تۇتىدۇ. خۇددى قەدىمكى يىپەك يولىغا ئوخشاش بۇ يېڭى ‹قۇرۇقلۇق يولى› دىمۇ بىر قاتار ھۇل مۇئەسسەسە قۇرۇلۇشلىرى بارلىققا كېلىشى لازىم. بۇنىڭ ئۈچۈن شىنجاڭنىڭ خىتاينىڭ قولىدا بولۇشى بەكمۇ مۇھىم. يەنە بىر ياقتىن قارايدىغان بولساق شىنجاڭ رايونى خىتاينىڭ ئېنېرگىيە ۋە مىنېرال بايلىقى ئۈچۈنمۇ ھەل قىلغۇچ رايون، بۇ بولسا خىتاينىڭ ئومۇمى تەرەققىياتىغا بىۋاسىتە باغلىنىشلىق زور مەسىلە. چۈنكى ھازىر ئاللىقاچان بىر قىسىم تۇرۇبا يوللىرى شىنجاڭ ئارقىلىق خىتاينى ئوتتۇرا ئاىسيا ۋە ياۋروپا بىلەن باغلاپ بولدى. 2000-يىللىرىدىن بۇيان ئۇ جايغا بېرىپ باققانلارنىڭ ھەممىسىلا بۇ خىل زور مۇئەسسەلەر قۇرۇلۇشىنىڭ داۋام قىلىۋاتقانلىقىنى كۆرگەن بولۇشى مۇمكىن. خىتايغا ئوخشاش غايەت زور نېفت ئىستېمال قىلىدىغان بىر دۆلەتنىڭ تەرەققىياتى ۋە بۇ تەرەققىياتنى ساقلاپ قېلىش ئېھتىياجى ئۈچۈن ئۇ جەزمەن دۆلەت ئىچىدىكى نېفت ئىشلەپچىقىرىش ھەمدە چەتئەلدىن ئېنېېرگىيە ئىمپورت قىلىشنىڭ توسقۇنسىز راۋان بولۇشىغا كاپالەتلىك قىلىش لازىم.»

تەپسىلاتى...

مەمتىلى تەۋپىق ۋە «ئىزچىلار روھى»

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

بىز ئۇيغۇرنىڭ باللىرى، كۆڭلىمىز نۇرلۇق،

بېسىپ ئۆتكەن ئۇزاق ھايات يولىمىز ئۇلۇغ.

كۆپ زامانلار سەرسان بولدۇق زالىم قولىدا،

دەريا دەريا قانلار تۆكتۇق ئەرك يولىدا.

بىزگە گويا دوزاخ بولدى بۇ ئانا ماكان،

ئەسىر بولدۇق، تۇتقۇن بولدۇق ھالىمىز يامان.

كۈرەش بىلەن ئۆتتى ئەسىر، شانىمىز ئۇلۇغ،

بىزگە ئەمدى ياراشمايدۇ خارلىق ۋە قۇللۇق.

ئوت يۈرەك شائىر، ئۇيغۇر ھازىرقى زامان يېڭى مائارىپ ھەرىكىتىنىڭ باشلامچىسى مەمتېلى تەۋپىق ئەپەندىنىڭ يۇقىرىقى بۇ شېئىرنى 1930-يىللاردا يازغانلىقى مەلۇم. ھالبۇكى، ئارىدىن 90 يىلدەك ۋاقىت ئۆتكەن بۈگۈنكى كۈندە مەمتېلى تەۋپىق ئەپەندىنىڭ بۇ شېئېرىدىكى ئاچچىق رېياللىق ھېلىھەم ئۇيغۇر جەمئىيىتىدە تەكرارلانماقتا.

تەپسىلاتى...

قەشقەر كوناشەھەر ناھىيەسىنىڭ «قەشقەرنى تەمىنلەيدىغان» چوشقا بازىسىغا ئايلاندۇرۇلۇشى نېمىدىن دېرەك بېرىدۇ؟

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

خىتاينىڭ «شىنلاڭ تېخنىكا خەۋەرلىرى» تورىدا ئېلان قىلىنغان بىر خەۋەردىن ئاشكارىلىنىشىچە، خىتاي ھۆكۈمىتى قەشقەر كوناشەھەر ناھىيەسىنى چوشقا بازىسى قىلىپ قۇرۇپ چىقىش ھەققىدە بىر قۇرۇلۇش تۈرىنى يولغا قويغان. خىتاي تېلېگراف شىركىتى 20 مىليون يۈەن مەبلەغ سالغان بۇ قۇرۇلۇش تۈرى بويىچە قەشقەر كوناشەھەر ناھىيەلىك خەلق ھۆكۈمىتى بىلەن تيەنكاڭ چارۋىچىلىق شىركىتى كېلىشىم ئىمزالىغان.

شىنلاڭ تورىنىڭ خەۋىرىدە مۇنۇلار بايان قىلىنغان: «4-ئاينىڭ 23-كۈنى كوناشەھەر ناھىيەلىك خەلق ھۆكۈمىتى ۋە شىنجاڭ تيەنكاڭ چارۋىچىلىق تېخنىكىسىنى تەرەققىي قىلدۇرۇش چەكلىك شىركىتى (تيەنكاڭ ھايۋانات باقمىچىلىقى) ئىستراتېگىيەلىك ھەمكارلىق كېلىشىمى ئىمزالاپ، يىلىغا 40 مىڭ چوشقا بىلەن يېڭى چوشقا فېرمىسى قۇرۇشنى پىلانلىدى. بۇ تۈر ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارىغا يەتكەندىن كېيىن ھەر يىلى جەمئىيەتنى 40 مىڭ ئەلا سۈپەتلىك چوشقا بىلەن تەمىنلەيدۇ شۇنداقلا قەشقەرنى چوشقا گۆشى بىلەن تەمىنلەشكە كاپالەتلىك قىلىدۇ»

تەپسىلاتى...

خىتاينىڭ «غەربىي قىسىمنى يېڭىچە ئېچىش» ئىستراتېگىيەسى ۋە ئۇيغۇرلارغا يېڭى خىرىسلار (1)

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

بۇنىڭدىن 21 يىل ئىلگىرى، يەنى 1999-يىلى خىتاي كومپارتىيەسىنىڭ سابىق باش سېكرېتارى جياڭ زېمىن «غەربىي قىسىمنى زور كۆلەمدە ئېچىش» ئىستراتېگىيەسىنى جاكارلىغان ئىدى. شۇ ۋاقىتتىكى خىتاي ئاخباراتلىرى بۇنى بەس-بەستە خەۋەر قىلىپ، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ بۇ سىياسەتنى ئىجرا قىلىش ئارقىلىق خىتاينىڭ ئىقتىسادىي گۈللىنىشتە ئالغا كەتكەن شەرقىي قىسمى بىلەن ھەرقايسى جەھەتتە بىرقەدەر كەينىدە قالغان غەربىي قىسمى ئوتتۇرىسىدىكى پەرقنى تۈگىتىدىغانلىقى ھەققىدە ۋەز ئېيتقان ئىدى.

ھالبۇكى، ئارىدىن ئۇزۇن ئۆتمەي بۇنىڭدىكى ئەسلى مۇددىئانىڭ خىتايدىكى ئىقتىسادىي پەرقنى تۈگىتىشنى ئەمەس، ئەكسىچە خىتاينىڭ غەربىي قىسمىدىكى تەبىئىي بايلىقلارنى قېزىش سۈرئىتىنى تېزلىتىش ھەمدە بۇنىڭغا كېرەكلىك قاتناش-ترانسىپورت، ئاھالە كۆچۈرۈش قاتارلىق ئۇل مۇئەسسەسەگە چېتىشلىق بىر قاتار زور قۇرۇلۇشلارنى تاماملاپ، خىتاي ئىقتىسادىنىڭ ئوبوروت ئايلانمىسىنى تېزلىتىش بولغانلىقى ئاشكارىلانغانىدى.

تەپسىلاتى...

ئىلشات ھەسەن: خىتاي دائىرىلىرى ئۇيغۇر قانۇنىغا ئىنكاس قايتۇرمىسىمۇ، ئولتۇرالماي قالغىنى ئېنىق

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

«2020-يىللىق ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق سىياسىتى قانۇن لايىھەسى» 15-ماي ئامېرىكا كېڭەش پالاتاسىدا تولۇق ئاۋاز بىلەن ماقۇللۇقتىن ئۆتكەندىن كېيىن، 27-ماي ئاۋام پالاتاسىدا ئاۋازغا قويۇلۇپ بىرگە قارشى 413 ئاۋاز بىلەن ماقۇللۇقتىن ئۆتتى.

ئاۋام پالاتاسىنىڭ باشلىقى نەنسى پېلوسى 27-ماي كۈنى بېلەت تاشلىنىشتىن ئىلگىرى مۇنداق دېدى: «بېيجىڭنىڭ ئۇيغۇر خەلقىنى نىشان قىلغان ۋەھشىي ھەرىكەتلىرى دۇنيانىڭ ئومۇمىي قىممەت قارىشىغا قىلىنغان ھاقارەت».

CNN، «نيۇ-يورك ۋاقتى» گېزىتى قاتارلىق چوڭ ئاخبارات ۋاسىتىلىرى قانۇن لايىھەسىنىڭ كېڭەش پالاتاسى ۋە ئاۋام پالاتاسىدا ھەر ئىككى پارتىيەدىن كېلىپ چىققان ئەزالار تەرىپىدىن مۇتلەق ئۈستۈنلۈك بىلەن ماقۇللانغانلىقى ۋە پرېزىدېنتنىڭ ئىمزا قويۇشىغا سۇنۇلغانلىقى ھەققىدە باشبەتتە خەۋەر بەردى.

CNN نىڭ خەۋىرىدە مۇنداق دېيىلدى: «ئاۋام پالاتا ئەزالىرى مۇتلەق كۆپ ئاۋاز بىلەن شىنجاڭدا ئىككى مىليونغا يېقىن مۇسۇلمان خەلقنى يېغىۋېلىش لاگېرلىرىدا تۇتۇپ تۇرۇشقا مەسئۇل بولۇۋاتقان خىتاي ئەمەلدارلىرىنى جازالاشنى قارار قىلدى».

تەپسىلاتى...

مەگنۇس فىسكەسيۈ: «خىتاي ئۇيغۇرلارنى ئۆلتۈرۈپ ئەمەس، بەلكى ئېرىتىش ئارقىلىق يوقىتىۋاتىدۇ»

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ئامېرىكادىكى خىتاي ئىشلىرى تەتقىقاتچىسى مەگنۇس فىسكەسيۆ «پەن-ئوپ» تا ئېلان قىلغان مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقى ھەققىدىكى ماقالىسىدە خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارغا يۈرگۈزۈۋاتقىنى پەقەت مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقىلا بولۇپ قالماستىن بەلكى، شەكلى ئۆزگەرگەن ئىرقىي قىرغىنچىلىق ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويغان.

مەگنۇس ئەپەندى ماقالىسىدە خىتاينىڭ ئاز سانلىق مىللەتلەرنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى ئېتىراپ قىلىش سىياسىتىنى چۆرۈپ تاشلاپ، پەقەتلا خىتايلارنى ئاساس قىلغان «جۇڭخۇا مىللىتى» شەكىللەندۈرۈشكە كۈچەۋاتقانلىقىنى تەكىتلىگەن. ئۇ مۇنداق دېدى: «خىتاي ئەمەلدارلىرى، تەتقىقاتچىلىرى ۋە ھۆكۈمەت مەسلىھەتچىلىرى يىللاردىن بېرى ‹خىتايدا ئاز سانلىق مىللەت بولماسلىق›، ئۇلارنىڭ ‹يوقىتىلىشى كېرەكلىكى› ھەققىدە ھۆكۈمەتكە مەسلىھەت بېرىپ كەلگەن ئىدى. يوقىتىۋېتىش دېگەنلىك ئۇلارنىڭ ھەممىسىنى ئېتىۋېتىش دېگەنلىك ئەمەس، بەلكى ئۇلارنى مەجبۇرىي خىتايلاشتۇرۇشتۇر. يەنى ئۇلارنىڭ ئىلگىرىكى خىتاي ئېتىراپ قىلغان مىللىي كىملىكىنى يوقىتىپ، بىرلا خىتاي مىللىتىگە ئايلاندۇرۇشتۇر.»

ماقالىدە «شىنجاڭ» دېگەن نامنىڭ ئۆزىلا يېڭى مۇستەملىكىچىلىكنىڭ ئىسپاتى ئىكەنلىكى، ئۇ يەردە ياشاۋاتقان يەرلىك خەلقنىڭ ئىرقىي ئايرىمىچىلىقتا ياشايدىغانلىقى ئالاھىدە تەكىتلەنگەن بولۇپ، «دائىم كەمسىتىلگەن، ھاقارەتلەنگەن يەرلىك خەلقتە قورقۇش پسىخىكىسى شەكىللىنىدۇ، › دېيىلگەن.

تەپسىلاتى...

ئامېرىكا قەلەمكەشلەر جەمئىيىتى: «خىتاي ئۇيغۇر يازغۇچىلىرىنىڭ ئەڭ قەبىھ كۈشەندىسى»

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ئامېرىكا قەلەمكەشلەر جەمئىيىتى 19-ماي كۈنى «ئەركىنلىك ئۈچۈن يېزىش ئىندېكسى» ناملىق دوكلات ئېلان قىلىپ، خىتاينىڭ دۇنيادا ئەڭ كۆپ يازغۇچىنى تۇتقۇن قىلغان ياكى تۈرمىگە سولىغان دۆلەت ئىكەنلىكىنى بىلدۈرگەن. دوكلاتتا يازغۇچىلارنى ناھەق تۇتقۇن قىلىش ۋە تۈرمىگە قاماش جەھەتتە دۇنيا بويىچە 1-ئورۇندا تۇرىدىغانلىقى شۇنداقلا خىتاينىڭ يازغۇچىلارنىڭ «ئەڭ قەبىھ كۈشەندىسى» ئىكەنلىكى ئىلگىرى سۈرۈلگەن.

دوكلاتتا تەكىتلىشىچە، 2019-يىلى خىتايدا ئاز دېگەندە 73 نەپەر يازغۇچى ۋە زىيالىي ئۆزلىرىنىڭ ئىجادىيىتى ۋە پىكرى سەۋەبلىك تۇتقۇن قىلىنغان. ئۇلارنىڭ تەخمىنەن 40 پىرسەنتىنى ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىدا تۇتقۇن قىلىنغانلار تەشكىل قىلىدىكەن.

دوكلاتتا 2019-يىلى خىتايدا تۇتقۇن قىلىنغان يازغۇچى ۋە زىيالىيلارنىڭ 31 نەپەر، خوڭكوڭ، تىبەت، ئىچكى موڭغۇل قاتارلىق جايلاردا تۇتقۇن قىلىنغانلارنىڭ 10 نەپەر ئىكەنلىكى، لېكىن ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىدا تۇتقۇن قىلىنغان، تۈرمىگە قامالغان يازغۇچى ۋە زىيالىيلارنىڭ 32 نەپەر ئىكەنلىكى تەكىتلەنگەن.

تەپسىلاتى...

شەرقىي تۈركىستان مىللىي ئارمىيەسى ئوفىتسېرىنىڭ جەڭگاھ خاتىرىلىرى ( 1)

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ھاكىم تۇرسۇننىڭ: «مىللىي ئازادلىق ئىنقىلابى جەريانىدا مەن ھەقدار بولغان ئىشلار» ناملىق ئەسلىمىسى.

1949-1944-يىللىرىدىكى شەرقىي تۈركىستان مىللىي ئازادلىق ئىنقىلابىغا قاتناشقان مىڭلىغان مىللىي ئارمىيە جەڭچى-ئوفىتسېرلىرى، زىيالىيلار، ھۆكۈمەت خادىملىرى ۋە باشقىلارنىڭ مۇتلەق زور كۆپچىلىكى ھازىر ئاللىقاچان بۇ دۇنيادىن كەتكەن بولسىمۇ، ئەمما ئۇلارنىڭ ئېلىپ بارغان داغدۇغىلىق مىللىي ئازادلىق ئىنقىلابى، جۈملىدىن ئازادلىق ئۈچۈن ئېلىپ بارغان جەڭلىرى تارىخ سەھىپىلىرىدىن ئورۇن ئالدى.

ئەنە شۇ ئىنقىلاب شاھىتلىرىنىڭ پەقەت ئاز بىر قىسمىلا ئۆزلىرى قاتناشقان، شاھىت بولغان ئىنقىلاب ھەققىدە ئەسلىمىلەرنى يېزىپ قالدۇرغان بولسىمۇ، ئەمما مىڭلىغان شاھىتلار بۇنداق ئىمكانىيەتلەرگە ئىگە بولالمىدى. دېمەك نۇرغۇن سەرگۈزەشتلەر، مۇھىم ۋەقەلەر، تارىخىي سىرلار ۋە باشقىلار شۇ پېتىچە قالدى. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا جەڭ مەيدانلىرىدىكى، كۈندىلىك خىزمەتلەردىكى نۇرغۇن پىداكار كىشىلەر، قەھرىمانلىقلارنى ياراتقان جەڭچىلەر، ئوفىتسېرلار، ئۆزلىرىنى ئەركىنلىك، ئازادلىق ئۈچۈن ئاتىغان ئوغۇل-قىزلار ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشى بىلەن ھېچقانداق يازما خاتىرىلەر قالدۇرۇلمىغانلىقى ئۈچۈن ئۇنتۇلۇپ كېتىلدى.

تەپسىلاتى...

تاجسىمان ۋىرۇسى ۋە لاگېردىكى ئۇيغۇرلار دۇچ كېلىۋاتقان خېيىم-خەتەر كۆلەڭگىلىرى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

تاجسىمان ۋىرۇسىنىڭ دۇنيا مىقياسىدا ئىقتىسادىي ساھەگە غايەت زور زىيان-زەخمەت ئېلىپ كەلگەنلىكى ئايدىڭلىشىۋاتقاندا بۇنىڭ خىتاي ئىقتىسادىغىمۇ بىر قېتىملىق ئېغىر زەربە بولغانلىقى كۆپ تەرەپلىمە ئۇچۇرلاردىن مەلۇم بولماقتا. «دۇنيانىڭ ئەرزان ئەمگەك كۈچى بازىرى» دەپ تەرىپلىنىۋاتقان خىتاينىڭ بۇ قېتىمقى ئىقتىسادىي زەربىدىن ئۆزىنى ئوڭلاش ئۈچۈن ۋىرۇس يۇقۇمى تولۇق بىر ياقلىق بولماي تۇرۇپلا ھەممىلا جايدا ئىشلەپچىقىرىشنى ئەسلىگە كەلتۈرۈشى كۆپلىگەن سوئاللارنى پەيدا قىلدى. بولۇپمۇ مەجبۇرىي ئەمگەك كەڭ ئومۇملاشقان ئۇيغۇر دىيارىدا لاگېرلارغا قامىلىپ ياتقان ھەمدە ۋىرۇسنىڭ ھۇجۇمىغا ئۇچراپلا قالسا ئېغىر ئۆلۈم-يىتىمگە سەۋەب بولۇش ئالدىدا تۇرۇۋاتقان مىليونلىغان كىشىلەرنىڭ تەقدىرى ھەققىدە بەزى ئەندىشىلەر ئوتتۇرىغا چىقىشقا باشلىدى.

«ئەل-جەزىرە» تېلېۋىزىيەسىنىڭ «ئېقىم» قانىلى 18-ماي كۈنى مۇشۇ مەسىلە ھەققىدە بىر قېتىملىق تور مۇھاكىمىسى ئۆتكۈزدى.

رىياسەتچى فېمى ئوكې ئالدى بىلەن سۆز ئېلىپ ئەركىن ئاسىيا رادىيوسى ئۇيغۇر بۆلۈمىنىڭ مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلىرىدىن نەقىل كەلتۈرۈپ، خىتاي دائىرىلىرىنىڭ تاجسىمان ۋىرۇسى ھەققىدىكى ئۇچۇرلارنى «دۆلەت مەخپىيەتلىكى» قاتارىدا بىر ياقلىق قىلىش ئۇسۇلىدىن تەئەججۈپكە چۆمگەنلىكىنى بىلدۈردى.

تەپسىلاتى...