شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىدىكى سوۋېت رازۋېدچىكىنىڭ ئۇيغۇرلارغا قالدۇرغان سىرى (1)

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

1944-1949-يىللىرىدىكى شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى قۇرغان مىللىي ئازادلىق ئىنقىلاب رەھبەرلىرىدىن ئەخمەتجان قاسىمى يېتەكچىلىكىدىكى شەرقىي تۈركىستان مىللىي ئارمىيەسى باش قوماندانى گېنېرال لېيتىنانت ئىسھاقبېك مۇنونوف، مۇئاۋىن باش قوماندانى گېنېرال مايور دەلىلقان سۇگۇربايېف، تەشۋىقات-ئاخبارات ئىشلىرى مەسئۇلى ئابدۇكېرىم ئابباسوف ۋە باشقا خادىملارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان 8 كىشىدىن تەركىب تاپقان ئۆمەكنىڭ كوللېكتىپ ھالدا 1949-يىلى، 8-ئايدا سوۋېت ئىتتىپاقى تېررىتورىيەسىدە قازاغا ئۇچرىشى سوۋېت ۋە خىتاي ھۆكۈمەتلىرى تەرىپىدىن «ئايروپىلان قازاسى» دەپ ئېلان قىلىنغان بولسىمۇ، بىراق مەزكۇر ئايروپىلان ھادىسىسى تاكى ھازىرغىچە تارىخچىلار تەرىپىدىن 20-ئەسىر دۇنيا تارىخىدىكى «سىرلىق ۋەقەلەر» نىڭ بىرى ۋە «سىرلىق ئايروپىلان ھادىسىسى» دەپ قارالماقتا.

خىتاي كومپارتىيەسى ئەخمەتجان قاسىمى قاتارلىقلار قازاغا ئۇچراپ، 3 ئايدىن كېيىن «ئەخمەتجان قاسىمى باشچىلىقىدىكى ئۈچ ۋىلايەت ئىنقىلابى ھۆكۈمىتىنىڭ رەھبەرلىرى بېيجىڭدا ئېچىلىدىغان مەملىكەتلىك بىرىنچى قېتىملىق سىياسىي مەسلىھەت كېڭىشىنىڭ يىغىنىغا قاتنىشىش سەپىرىدە سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ ئىركۇتسكىي رايونىدا ئايروپىلان قازاسىغا ئۇچراپ ھاياتىدىن ئايرىلدى» دەپ ئېلان قىلغان شۇنىڭدەك ئۇلارنى «يېڭى جۇڭگو قۇرۇش يولىدىكى» «ئىنقىلابى قۇربانلار» دەپ ئاتاپ كەلمەكتە. ۋەھالەنكى، ئەينى ۋاقىتتىكى مىللىي ئازادلىق ئىنقىلاب قاتناشقۇچىلىرى ئەخمەتجان قاسىمى قاتارلىق رەھبەرلەرنىڭ بۇ قازاسىغا ئىشەنمىگەن، گۇمانلانغان ۋە ئۇيغۇرلار ھازىرمۇ بۇ قازاغا ئىشەنمەي كەلمەكتە.

ئەخمەتجان قاسىمى قاتارلىقلار راستىنىلا بېيجىڭدىكى خىتاي كومپارتىيەسىنىڭ تۇنجى نۆۋەتلىك مەملىكەتلىك سىياسىي مەسلىھەت كېڭىشىنىڭ يىغىنىغا قاتناشماقچىمىتى؟ ئۇلار بۇ يىغىنغا بارالىغان بولسا، نېمە تەلەپ ۋە پىكىرلەرنى ئوتتۇرىغا قويۇشى مۇمكىن ئىدى؟ ياكى ئۇلار، كېيىن ساق-سالامەت بېيجىڭغا بېرىپ، يىغىنغا قاتناشقان سەيپىدىن ئەزىزگە ئوخشاش ھېچقانداق تەلەپ-پىكىرلەرنى ئوتتۇرىغا قويماي، خىتاي كومپارتىيەسىنىڭ رەھبەرلىكىگە شەرتسىز بويسۇنىدىغانلىقى، ھېچقانداق مىللىي سىياسىي ھوقۇق ۋە ئۆز تەقدىرىنى ئۆزلىرى بەلگىلەش ھوقۇقلىرىنى تەلەپ قىلماي، پەقەت خىتاي كومپارتىيەسىنىڭ ئورتاق سىياسىي پروگراممىسىنى قوللايدىغانلىقىنى جاكارلىشى مۇمكىنمىدى؟ ياكى ئۇلار بېيجىڭغا خىتاي كومپارتىيەسى رەھبەرلىرى بىلەن ئۇيغۇر دىيارىنىڭ سىياسىي تەقدىرى مەسىلىسىدە مەخسۇس سۆھبەتلىشىش ئۈچۈن بارماقچىمىتى؟ مانا بۇ سوئاللارنى چۆرىدىگەن ھالدا چەتئەللەردە ھەر خىل تىللاردا ماقالە ۋە قىياسلار ئېلان قىلىنىپ كەلدى. ۋەھالەنكى، تەھلىلچىلەر ئۇلارنىڭ خىتاي تەرەپكە قانداق بىر تەلەپنى ئوتتۇرىغا قويىدىغانلىقى ۋە ئۇلارنىڭ قولىدا ئۇيغۇرلارنىڭ سىياسىي ئىستىقبالىغا ئائىت قانداق بىر لايىھە بارلىقى، بۇنىڭغا نىسبەتەن خىتاي كومپارتىيەسى ۋە سوۋېت ئىتتىپاقى قانداق پوزىتسىيەدە بولغانلىقى ئەنە شۇ پاجىئە بىلەن مۇناسىۋەتلىك «سىرلىق نۇقتىلار» دەپ قارىماقتا.

تەپسىلاتى...

كامېردىكى «چاشقانلار»

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

2013-يىلى 19-ئاۋغۇست تۇتۇلغاندىن كېيىن توختىماي سالامەتلىك تەكشۈرۈشكە دۇچ كەلدىم. بەزىدە ئايدا، بەزىدە بىر قانچە ئايدا بىر قىلىنىدىغان قان، شۆلگەي ۋە تەرەت تەكشۈرۈش ماڭا پەقەت غەلىتە بىلىنمەپتىكەن. قۇلاقتىن ياكى بارماقتىن ئالسىمۇ بولىدىغان قاننى بىلىكىمىزدىن خالتىلاپ ئېلىشلار ماڭا نورمالسىز تۇيۇلغان ئىدى. پەقەت «قېنىمىزنى ئېلىپ ساتىدۇ، بۇ مەلئۇنلار» دېگەندىن باشقىنى ئويلىمىغان ئىكەنمەن.

كېيىنچە دىققەت قىلسام ئاۋۋال دورا بېرىپ بىر مەزگىلدىن كېيىن سالامەتلىك تەكشۈرىدىكەن. بەزىدە ئىسمى نائېنىق دورىلار تارقىتىلاتتى ۋە ئۇزاق قالماي قان تەكشۈرۈلەتتى. ھەر تەكشۈرۈشتە بېرىلگەن دورىلاردىن كېيىن بەدەندە قانداق راھەتسىزلىك بولغانلىقى سورىلاتتى. مەن ھەر قېتىم سالامەتلىك تەكشۈرۈشتە يۇقىرىقى سوئاللارغا جاۋاب بېرىۋېتىپ ئۆزۈمنى تەجرىبە قىلىنىۋاتقان چاشقانلاردەك ھېس قىلاتتىم.

ئايالىم دورىگەرلىك كەسپىدە ئوقۇغان بولغاچقا مەن دورىلارنىڭ چاشقانلارغا ئوكۇل قىلىنىپ تەجرىبە قىلىنىدىغانلىقىنى بىلەتتىم. ھەر قېتىم ئاۋۋال يالىڭاچلاپ ئولتۇرغۇزۇپ-قوپقۇزۇپ بەدەندىكى ئالامەتلەرنى كۆرۈپ بولغاندىن كېيىن قان تەكشۈرۈشكە ئېلىپ ماڭغاندا ۋە نۆۋەت كۈتۈپ دۈگدىيىشىپ تۇرغاندا قەپەستە بىر-بىرىنىڭ قۇيرۇقىغا بېشىنى تىقىشىپ تۈگۈلۈۋالغان چاشقانلار كۆز ئالدىمغا كېلەتتى.

تەپسىلاتى...

«ئىنسان ھەقلىرى ۋە خىتاي دۆلىتى» تېمىسىدىكى يىغىننىڭ مۇھاكىمىلىرى (1)

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

«دۇنيا ئىنسان ھەقلىرى خىتابنامىسى» ئېلان قىلىنغانلىقىنىڭ 70 يىللىقى، ئىنسان ھەقلىرىنىڭ «ئاسىياچە نۇسخىسى» دەپ قارىلىدىغان «باڭكوك خىتابنامىسى» ئېلان قىلىنغانلىقىنىڭ 25 يىللىقى خاتىرىسىدە خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ بۇ خىتابنامىلەرگە ئىمزا قويغانلىقىغا 30 يىل بولۇپ قالغانلىقى مەلۇم. بۇ جەرياندا خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۆزلىرى ئىمزا قويغان بۇ خەلقئارالىق ئەھدىنامىلەرگە قايسى دەرىجىدە ئەمەل قىلىپ كەلگەنلىكى ھەمدە ئۇنىڭ ھازىرقى ئەھۋالىغا قاراپ چىقىش ئۈچۈن ئامېرىكىدىكى داڭلىق ئالىي مەكتەپلەردىن بىرى بولغان پېنسىلۋانىيە ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ تەشكىللىشى بىلەن 19-فېۋرال كۈنى مەخسۇس بىر كۈنلۈك مۇھاكىمە يىغىنى ئېچىلدى.

بۇ قېتىمقى يىغىن ئىككى باسقۇچقا ئايرىلغان بولۇپ، يىغىننىڭ ئالدىنقى بۆلىكىدە ئاساسىي جەھەتتىن خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئىنسان ھەقلىرى ساھەسىدىكى دەپسەندىچىلىكىنىڭ كۆلىمى، بۇنىڭ سەلبىي تەسىرى ھەمدە ئۇيغۇرلار دىيارىدا ۋۇجۇدقا كەلگەن نازارەت مېخانىزمىنىڭ ئىنسان ھەقلىرى دەپسەندىچىلىكىدە قانداق رول ئويناۋاتقانلىقى نۇقتىلىق مۇزاكىرە قىلىندى. 

تەپسىلاتى...

مانجۇ ئىمپېرىيىسى ئۇيغۇر دىيارىنى قانداق ئىشغال قىلدى؟

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

خىتاينىڭ ئۇيغۇر دىيارىدىكى ئاتالمىش «تەربىيىلەش مەركەزلىرى» نامىدىكى «يىغىۋېلىش لاگېرلىرى» مەسىلىسىنىڭ خەلقئارادا كەڭ بىلىنىشى ۋە كۈچلۈك تەنقىدلەرگە ئۇچرىشى بىلەن بىر ۋاقىتتا ئۇيغۇر مەسىلىسىگە ئائىت يېزىلىۋاتقان ماقالە-ئوبزورلاردا ئۇيغۇر ئېلىنىڭ ۋە ئۇيغۇرلارنىڭ تارىخى ھەم مەدەنىيىتى مەسىلىلىرىمۇ ئوتتۇرىغا چىقماقتا. خىتاي ھۆكۈمىتى ئۇيغۇرلارغا قارىتا «جۇڭخۇا مەدەنىيىتى»، «جۇڭخۇا مىللىتى» دىن ئىبارەت مىللىي، سىياسىي ۋە مەدەنىيەت كىملىكىنى ئومۇميۈزلۈك قوبۇل قىلدۇرۇش تەشۋىقاتىنى كۈچەيتىش بىلەن بىرگە «شىنجاڭ ئەزەلدىن جۇڭگونىڭ بىرى قىسمى»، «شىنجاڭ خەن دەۋرىدىن تارتىپ جۇڭگونىڭ زېمىنى»، «ئۇيغۇرلار بۇ يەرگە كۆچۈپ كەلگەن خەلق» دەيدىغان تارىخىي تەشۋىقاتىنى كۈچەيتىپ، زېمىننىڭ ئالدى بىلەن مانجۇ ئىمپېرىيىسى دەۋرىدە ئىشغال قىلىنغانلىقىنى ئىنكار قىلماقتا.

ئۇنداقتا مانجۇ ئىمپېرىيەسىنىڭ، بولۇپمۇ مانجۇ ئىمپېرىيەسىنىڭ ياللانمىلىرى بولغان زو زوڭتاڭ باشچىلىقىدىكى خۇنەن قاتارلىق ئۆلكىلەردىن ئېلىنغان خىتاي قوشۇنلىرىنىڭ 19-ئەسىرنىڭ ئىككىنچى يېرىمىدا بۇ زېمىننى ئىشغال قىلىش جەريانى قانداق بولدى؟ خىتاي قوشۇنلىرىنىڭ بۇ جاينى ئىشغال قىلىشىدا قانداق خەلقئارالىق ئارقا كۆرۈنۈشلەر بار؟. ئۇيغۇر قاتارلىق مۇسۇلمان خەلقلىرى 19-ئەسىردە مەنچىڭ ئىمپېرىيەسىگە قارشى قانداق قارشىلىقلارنى كۆرسەتتى؟ بۇ تېما بويىچە، بولۇپمۇ رۇسىيە ئىمپېرىيەسىنىڭ مانجۇ ئىمپېرىيەسىنىڭ بۇ زېمىننى ئىشغال قىلىشىغا كۆرسەتكەن ياردىمى مەسىلىسى، رۇسىيەنىڭ بۇ رايونغا، مانجۇ چىڭ ئىمپېرىيەسىگە، جۈملىدىن ئۇلۇغ بىرتانىيەگە كۆرسەتكەن تەسىرى مەسىلىسى بويىچە رۇسىيەدە ۋە ئوتتۇرا ئاسىيا ئەللىرىدىمۇ خېلى كۆپ ئەسەرلەر ئېلان قىلىندى. بۇلارنىڭ ئىچىدە بىرقەدەر نوپۇزلۇقلىرى رۇسىيە تارىخشۇناسلىرىدىن د. دۇبروۋسكايانىڭ «شىنجاڭنىڭ تەقدىرى: 19-ئەسىرنىڭ ئاخىرىدا ‹يېڭى چېگرانىڭ› خىتاي تەرىپىدىن ئىگىلىنىشى»، ۋ. ئا. مويسېيېۋنىڭ «رۇسىيە ۋە خىتاي مەركىزى ئاسىيادا: 19-ئەسىرنىڭ ئىككىنچى يېرىمىدىن 1917-يىلىغىچە»، ئوتتۇرا ئاسىيا ئۇيغۇر تارىخچىلىرىدىن ئابلەھەت خوجايېفنىڭ «چىڭ ئىمپېرىيىسى، جۇڭغارىيە ۋە شەرقىي تۈركىستان»، «چىڭ ھۆكۈمىتىنىڭ جۇڭغارىيە ۋە شەرقىي تۈركىستان خەلقىگە قارشى 1878-1881-يىللىرىدىكى جازالاش يۈرۈشلىرى»، داۋۇت ئىسسىيېفنىڭ «يەتتىشەھەر ئۇيغۇر دۆلىتى»، ۋ. س. كۇزنېتسوۋنىڭ «چىڭ ئىمپېرىيىسى مەركىزى ئاسىيا چېگرالىرىدا» ۋە باشقا ئونلىغان مەخسۇس كىتابلارنى كۆرسىتىش مۇمكىن.

قازاقىستاندىكى تۇران ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ دوتسېنتى تارىخشۇناس زۇلپىيە كەرىموۋانىڭ قارىشىچە، ئۇيغۇرلارنىڭ 19-ئەسىردە مەنچىڭ ئىمپېرىيەسىگە قارشى قوزغىلاڭلىرى سابىق سوۋېت ئىتتىپاقى دەۋرىدىن تارتىپ ئىزچىل تارىخشۇناسلار تەرىپىدىن مىللىي ئازادلىق ھەرىكىتى دەپ ئاتىلىپ كېلىنگەن بولۇپ، تارىخچىلار بۇ زېمىننىڭ مانجۇ-چىڭ ئىمپېرىيىسى تەرىپىدىن ئىشغال قىلىنغان زېمىن، ئۇيغۇرلارنىڭ قارشىلىق كۈرەشلىرى مۇستەملىكىچىلىككە قارشى كۈرەش دەپ باھالىنىپ كېلىنمەكتە.

تەپسىلاتى...

ئابدۇرەھىم ھېيتنىڭ لەرزى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ئابدۇرەھىم ھېيتنىڭ ۋاپاتى ھەققىدە خەۋەر چىققاندىن كېيىن ماڭا تۇنجى قېتىم بىر قانچە تۈركچە تاراتقۇلاردىن تەڭلا تېلېفون كەلدى. ئۇلارنىڭ ئىچىدە ئۈممەتچىلەر، مىللەتچىلەر، سولچىلار-ھەممىسى بار بولۇپ، ئابلەت مەخسۇم ۋاپات بولغاندا، كېرىم ئابدۇۋەلى شېھىت بولغاندا، مۇھەممەت سالىھ داموللام ئاللاھقا قايتقاندا تېلېفونۇم بۇنداق سايراپ كەتمىگەن ئىدى.

دەسلەپ ئۈرۈمچىدىكى مەنبەدىن خەۋەرنى ئېنىقلاش ئۈچۈن قىلغان تىرىشچانلىقىم نەتىجە بەرمىگەچ سۈكۈت قىلدىم. شەنبە كېچە سائەت 11 بىلەن «ئۇنداق گەپ يوق» دېگەن خەۋەر كەلدى، سەنئەتكار ھايات. قانداق قىلىمىز؟ تاھىر ھامۇت بىلەن كۆرۈشتۈم، ئۇمۇ مەندەك ئۇچۇرغا ئېرىشىپتۇ. ئىككىمىز بەزىلەرنىڭ ھاجىمنى ئۆلتۈرۈپ نېمە قىلماقچى ئىكەنلىكىنى مۇلاھىزە قىلىشتۇق. چۈنكى ھاجىم ساق، ئەمما مىليونلىغان ئۇيغۇر قىينىلىۋاتقان، ئۆلۈمنى تىلەپ ئاللاھقا يېلىنىۋاتقان ئىدى. قاراپ تۇرۇپ ساقنىڭ، ھايات بىر ئىنساننىڭ داۋاسىنى ئۆلدى دەپ قىلىمىز-يۇ، ھالاكەت ئارخىپىغا ئىسمى تىزىلغان مىليونلىغان كىشىلەرنى سانغا چىقىرىپ بولدى قىلىمىزمۇ؟

تەپسىلاتى...

خىتايدا چوڭ بولغان ئامېرىكىلىق تېرىسانىڭ ئۇيغۇرلار ھەققىدىكى تەسىراتلىرى (3)

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

تېرىسا: «مەن ئۇيغۇرلاردىن ئېتىقاد ۋە ئىنسانىيلىقنى ئۆگەندىم»

«بىڭتۇەندىكى 9 يىللىق سۈرگۈن ھاياتىمدا خىتاي كوممۇنىستلىرىنىڭ يەرلىك مەدەنىيەتنى ياۋايىلارچە ۋەيران قىلغانلىقىنى كۆردۈم»

تېرىسا خانىم خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ بۈگۈنكى كۈندىكى ئۇيغۇرلارغا «دىنىي ئاشقۇنلۇق»، «تېررورلۇق» قالپاقلىرىنى كىيدۈرۈپ باستۇرۇش قىلمىشلىرىنىڭ ئۆزى 1970-يىللاردا بىڭتۇەندىكى سۈرگۈنلۈك يىللىرىدا كۆرگەن رېياللىقنىڭ تەكرارى ئىكەنلىكىنى بىلدۈردى. ئۇ ئۆزىنىڭ دىنىي ئېتىقادى مۇستەھكەم بولغان، ئۆرپ-ئادىتى خىتايلارغا تامامەن ئوخشىمايدىغان ئۇيغۇرلارنىڭ ئاشۇ يىللاردىكى ئېچىنىشلىق قىسمەتلىرىنى سۆزلەش مەسئۇلىيىتى بارلىقىنى تەكىتلىدى.

تېرىسا خانىم مۇنداق دېدى: «مەن 1967-يىلدىن 1976-يىلغىچە جەنۇبىي شىنجاڭنىڭ مارالبېشى دېگەن يېرىدە 9 يىل تۇردۇم. ئەينى چاغدىلا ئۇيغۇر دىيارىدا ئىسلام دىنى ۋە مەدەنىيىتىنىڭ مۇھىتىنى ۋەيران قىلىنغان ئىدى. ئاتېئىزىم، يەنى كوممۇنىستلارنىڭ دىنسىزلىق نەزەرىيەسى بارلىق دىنىي ئېتىقادلارنىڭ ئۈستىگە چىقىۋالغان، خىتاي ھۆكۈمىتى مىللىي مەدەنىيەتنى ياۋايىلارچە ۋەيران قىلغان ئىدى. ھالبۇكى، بۇ ئەھۋال تەرەققىي قىلىپ 2019-يىلغا كەلگەندە يەنە بىر دەرىجە ئۆرلەپ، ئۇيغۇر مىللىتى ۋە مەدەنىيىتىنى يوقىتىشقا ئۆزگەردى. بۈگۈنكى كۈنگە كەلگەندە پۈتكۈل شىنجاڭ رايونى ئادەم تۇرغۇسىز ھالەتكە يەتتى. شۇڭا مەن پۇرسەت بولسىلا، ئۆز كەچمىشلىرىم ۋە بىلگەنلىرىمنى ئوتتۇرىغا قويۇشۇم كېرەك دەپ قارايمەن. مېنىڭ پوزىتسىيەم شۇكى، بۇنداق ۋاسىتە تاللىماي مىللىي مەدەنىيەتنى ۋە دىنىي ئېتىقادنى ۋەيران قىلىدىغان ھەرقانداق قىلمىشنى كەچۈرۈشكە بولمايدۇ.»

تەپسىلاتى...

گېرمانىيە سىياسىي سەھنىسىدە ئۇيغۇرلارغا مۇناسىۋەتلىك يېڭىلىقلار

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ئۆتكەن يىلى 11-ئاينىڭ 6-كۈنى بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى كىشىلىك ھوقۇق كېڭىشى يىغىنىدا ئۇيغۇرلارنىڭ كىشىلىك ھەق-ھوقۇقلىرى مەخسۇس مۇزاكىرىگە قويۇلغان ئىدى. شۇنىڭدىن بىر كۈن ئۆتۈپلا، يەنى 11-ئاينىڭ 7-كۈنى گېرمانىيە پارلامېنتىدا پارلامېنت ئەزالىرى ۋە تەھدىت ئاستىدىكى مىللەتلەر تەشكىلاتىنىڭ مەسئۇلى ئۇلرىخ دېلىئۇس ئەپەندىلەرنىڭ ئىشتىراك قىلىشى بىلەن ھازىرلانغان ئەتىگەنلىك چاي سۆھبىتى نەتىجىسىدە گېرمانىيەنىڭ سىياسىي سەھنىسىدە «ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق ھەپتىسى» باشلانغان ئىدى.

ئۆتكەن يىلى 11-ئاينىڭ 8-كۈنى ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىسى، گېرمانىيە دۆلەت تارىخىدا تۇنجى قېتىم پارلامېنتنىڭ كۈنتەرتىپىگە كىرگۈزۈلۈپ، مەخسۇس مۇنازىرىگە قويۇلغان ئىدى. ئىلتىماستا گېرمانىيە ھۆكۈمىتىنىڭ خىتاي ھۆكۈمىتىنى قايىل قىلىپ، خىتايدىكى ئۇيغۇرلارغا قارىتىلغان چېكىدىن ئاشقان زوراۋانلىق ھەرىكەتلىرىنى دەرھال توختىتىشقا چاقىرىش، خىتاي ھۆكۈمىتىنى بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى بىلەن مۇستەقىل كىشىلىك ھوقۇق كۆزەتكۈچىلىرىنى ئۇيغۇر ئېلىگە بېرىپ مەخسۇس تەكشۈرۈشىگە يول قويۇشقا ماقۇل كەلتۈرۈش، ئۇيغۇر ۋە قازاقلارنى تۈركۈملەپ تۇتقۇن قىلىش ھەرىكەتلىرىنى دەرھال توختىتىش، بارلىق تۇتۇپ تۇرۇش ئورۇنلىرى ۋە جازا لاگېرلارنى تاقاش ۋە قولغا ئېلىنغانلارنى شەرتسىز قويۇپ بېرىش شۇنداقلا يەنە گېرمانىيە ھۆكۈمىتىگە قاراشلىق ھەرقايسى مۇناسىۋەتلىك ئورۇنلارغا مەخسۇس بۇيرۇق چۈشۈرۈپ، سىياسىي پاناھلىق تىلىگۈچى ئۇيغۇرلارنى قايتۇرماسلىق تەلەپ قىلىنغان ئىدى.

تەپسىلاتى...

ئابدۇرەئۇپ مەخسۇم ئىبراھىمى: «ئىستالىننىڭ ئەسلى مەقسىتى ئۆز مېيىمىز بىلەن ئۆز گۆشىمىزنى قورۇش ئىكەن»

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

تارىخىي مەنبەلەرگە ئاساسلانغاندا، 1944-يىلى، 12-نويابىر كۈنى قۇرۇلغان شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىنىڭ رەئىسى ئەلىخان تۆرە باشچىلىقىدىكى شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى ھۆكۈمەت ئەزالىرى 1945-يىلى، 22-ئاپرېل كۈنى ئىستالىنغا ياردەم سوراپ خەت ئەۋەتكەن شۇنىڭدەك سوۋېت ئىتتىپاقى ئىچكى ئىشلار خەلق كومىسسارى لاۋرېنتى بېرىيا بىلەن تاشقى ئىشلار خەلق كومىسسارى ئاندرېي ۋىشىنسكىيمۇ شۇ يىلى 29-ئاپرېل كۈنى سوۋېت ئىتتىپاقى ئالىي رەھبەرلىرىدىن ئىستالىن ۋە مولوتوفقا دوكلات يوللاپ، شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىنى ھەربىي ۋە باشقا جەھەتلەردىن قوللاشنى ھەم ياردەم بېرىشنى تەلەپ قىلغان بولسىمۇ، بىراق ئىستالىن 1945-يىلى، 2-ئاينىڭ 11-كۈنىدىكى يالتا كېلىشىمىدە ئېرىشكەن مەنپەئەتلىرىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىش ئۈچۈن خىتاي تەرەپنىڭ سوۋېت ئىتتىپاقى بىلەن كېلىشىم تۈزۈشىنى كۈتۈپ، يۇقىرىقىلارنىڭ شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىگە كەڭ دائىرىدە ياردەم كۆرسىتىش تەلەپ ۋە لايىھەلىرىنى بىردىنلا تەستىقلىمىغان ئىدى.

ئەنقەرەدىكى ھاجىتەپپە ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ تارىخ دوتسېنتى، دوكتور ئەركىن ئەكرەمنىڭ قارىشىچە، ئىستالىن ئۈچۈن يالتادا ئېرىشكەن مەنپەئەتلەر ناھايىتى مۇھىم بولۇپ، ئۇ خىتاي تەرەپ بىلەن ئايرىم شەرتنامە تۈزۈش ئارقىلىق بۇ مەنپەئەتلىرىنى كۈچكە ئىگە قىلىشقا بەكرەك ئىنتىلگەن. ۋەھالەنكى، جاڭ كەيشى ئىستالىن بىلەن كېلىشىم تۈزۈش يولىغا ئاسانلىقچە ماڭمىغان ئەھۋالدا، ئاخىرى ئىستالىن ھۆكۈمىتى 4 ئايلىق كۈتۈشتىن كېيىن شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىنىڭ خىتاي قوشۇنلىرىغا قارشى ئومۇمىي ھۇجۇمغا ئۆتۈشىگە ياردەم كۆرسىتىش تاكتىكىسىنى قوللاندى. سوۋېت مەخپىي ئارخىپلىرىدىن ئاشكارىلىنىشىچە، ئىستالىن رەھبەرلىكىدىكى رۇسىيە كوممۇنىستلار پارتىيەسى سىياسىي بيۇروسى جاڭ كەيشىگە بېسىم قىلىش ئۈچۈن 1945-يىلى، 22-ئىيۇن كۈنى شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى ئارمىيەسىنى 15مىڭ كىشىگە يەتكۈدەك دەرىجىدە قورال-ياراق ۋە ئوق-دورا بىلەن تولۇق قوراللاندۇرۇش، ياردەم ئۈچۈن قىزىل ئارمىيەدىن ئوتتۇرا ئاسىيا مىللەتلىرىدىن بولغان 2000 ئەسكەر ۋە 500 ئوفىتسېرنى ئەۋەتىش ھەم شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىنىڭ قوراللىق كۈرەشنى جەنۇبقا ۋە ئوتتۇرا، شىمالى يۆنىلىشلەرگە كېڭەيتىشىگە ياردەم كۆرسىتىش قاتارلىقلارنى قارار قىلدى.

تەپسىلاتى...

ستالىننىڭ ئەلىخان تۆرىگە ياردەم بەرمەسلىكىنىڭ ئارقا كۆرۈنۈشىدىكى يالتا كېلىشىمى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

1944-يىلى، 12-نويابىر كۈنى قۇرۇلغان شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىنىڭ 1945-يىلى، 2-ئاينىڭ بىرىنچى ھەپتىسىگىچە ئىلى ۋىلايىتىنى تولۇق ئازاد قىلىش بىلەن پۈتۈن ئىنقىلابنى ئۇيغۇر ئېلىنىڭ ھەممە يېرىگە كېڭەيتىش، يەنى پۈتۈن شەرقىي تۈركىستاننى ئازاد قىلىش شوئارلىرىنى ئوتتۇرىغا قويدى. بىراق، مىللىي ئازادلىق ئىنقىلابنىڭ قاينام-تاشلىق بۇ يۆنىلىشى فاشىزمغا قارشى 2-دۇنيا ئۇرۇشىنىڭ ئاخىرقى غەلىبىسىنى قولغا كەلتۈرۈش ئۇرۇشلىرى ئاخىرقى باسقۇچقا كىرگەن پەيتكە توغرا كەلگەن بولۇپ، ئەنە شۇ ئىلى ۋىلايىتى شەرقىي تۈركىستان پارتىزانلىرى تەرىپىدىن ئازاد قىلىنىپ، بىر ھەپتىدىن كېيىن، يەنى 1945-يىلى، 2-ئاينىڭ 4-11-كۈنلىرى ئامېرىكا پرېزىدېنتى روزېۋېلت، سوۋېت ئىتتىپاقى رەھبىرى ستالىن، ئەنگلىيە باش مىنىستىرى چېرچىل 2-دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىنكى دۇنيانىڭ يېڭى تەرتىپىنى ئورنىتىشنىڭ پىلانلىرىنى قىرىم يېرىم ئارىلىدىكى يالتادا مۇزاكىرىلىشىپ بېكىتتى.

مانا شۇنداق دۇنيانىڭ ئەڭ قۇدرەتلىك ئۈچ دۆلىتىنىڭ رەھبىرى خىتاينى بىر چەتكە قايرىپ قويۇپ، يالتا مەخپىي كېلىشىمى ئىمزالاپ، كېلىشىم بويىچە ئىش باشلىغاندا ئىلى ۋادىسىدىكى شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى قوراللىق پارتىزان ئەترەتلىرى مۇنتىزىملىشىش يولىغا مېڭىش، شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى دۆلەت ئاپپاراتلىرىنى تەڭشەپ تەرتىپكە سېلىش، ھەربىي تەييارلىقلارنى كۈچەيتىپ، ئىنقىلابنى تارباغاتاي، ئالتاي، ئۈرۈمچى ۋە جەنۇبتىكى ۋىلايەتلەرگە كېڭەيتىشكە تەييارلىق قىلىشقا كىرىشمەكتە ئىدى.

لېكىن، مىللىي ئارمىيەنىڭ يېڭىدىن قۇرۇلغان پولكلىرى، مۇستەقىل باتاليونلىرى قورال-ياراق ۋە ئوق-دورا جەھەتتىن ئاجىز بولۇپ، ئۇلار ئاساسلىقى خىتاي قوشۇنلىرىدىن ئولجا ئېلىنغان قوراللار ۋە سوۋېت ئىتتىپاقىدىن سېتىۋېلىنغان بىر قىسىم قوراللار بىلەن قوراللانغان ئىدى. شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى ھۆكۈمىتى باش كاتىپى ئابدۇرەئۇپ مەخسۇم ئىبراھىمىنىڭ ھايات ۋاقتىدا، يەنى 2003-يىلى ئاشۇ جەريانلارنى ئەسلىشىچە، مىللىي ئارمىيە ۋە خەلقنىڭ ئىنقىلاب قىزغىنلىقى، بولۇپمۇ پۈتۈن ئۇيغۇر دىيارىنى ئازاد قىلىش قىزغىنلىقىمۇ ناھايىتى يۈكسەك پەللىگە چىققان ئىدى. ئازادلىق تەشكىلاتىنىڭ خەلق ئىچىدىكى ئابرۇيىمۇ يۈكسەك بولغان ئىدى.

مانا شۇنداق كۆپ تەرەپلەرنى نەزەرگە ئالغان شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى رەئىسى ئەلىخان تۆرە 1945-يىلى، 22-ئاپرېل كۈنى ستالىنغا مەكتۇپ ئەۋەتىپ، ئۇنىڭ كۆرسەتكەن ياردەملىرىگە رەھمەت ئېيتىش بىلەن بىرگە سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ «شەرقىي تۈركىستاننىڭ تولۇق ئازاد بولۇشىنى تېخىمۇ قوللىشى» نى تەلەپ قىلدى.

تەپسىلاتى...

ئەلىخان تۆرەنىڭ ستالىنغا يازغان مەكتۇپى: ستالىن چۈشىنىڭ بەربات بولۇشى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

1944-يىلى 4-ئاينىڭ 8-كۈنى شەرقىي تۈركىستان مۇنتىزىم مىللىي ئارمىيەسى قۇرۇلۇش بىلەن بۇرۇنقى پارتىزانلىق ئۇرۇشقا خاتىمە بېرىلىگەن.

1944-يىلى 12-نويابىر كۈنى قۇرۇلغان شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى 1945-يىلى 2-ئاينىڭ بىرىنچى ھەپتىسىگىچە غۇلجا شەھىرىدىكى ھەرەمباغ ۋە ئايرودروملارغا كىرىۋالغان خىتاي قوشۇنلىرىنى 84 كۈن قورشاش ئۇرۇشىنى ئاخىرلاشتۇرۇپ، بۇ جايدىكى خىتاي قوشۇنلىرىنى پۈتۈنلەي يوقىتىپ، ئىلى ۋىلايىتىنى تولۇق ئازاد قىلىش بىلەن ئىنقىلابنىڭ يېڭى دولقۇنلىرى يېتىپ كەلدى. نەتىجىدە، ئىلى ۋادىسىدىكى شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى قوراللىق پارتىزان ئەترەتلىرىنى مۇنتىزىملاشتۇرۇش يولىغا مېڭىش، شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى دۆلەت ئاپپاراتلىرىنى تەڭشەپ تەرتىپكە سېلىش، ھەربىي تەييارلىقلارنى كۈچەيتىپ، ئىنقىلابنى تارباغاتاي، ئالتاي، ئۈرۈمچى ۋە جەنۇبتىكى ۋىلايەتلەرگە كېڭەيتىشكە تەييارلىق قىلىشقا كىرىشتى.

4-ئاينىڭ 8-كۈنى شەرقىي تۈركىستان مۇنتىزىم مىللىي ئارمىيەسى قۇرۇلۇش بىلەن بۇرۇنقى پارتىزانلىق ئۇرۇشقا خاتىمە بېرىلىپ، مىللىي قوشۇننىڭ رەسمىي مۇنتىزىم ئۇرۇش قىلىش پەيتى باشلاندى. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا جىڭ ۋە شىخۇدا مۇداپىئە لىنىيەسى قۇرغان خىتاي قوشۇنلىرىنىڭ ئىلىغا ئومۇميۈزلۈك قايتۇرما ھۇجۇم قىلىش خەۋپىمۇ بار ئىدى. خەلقنىڭ ئىنقىلابى قىزغىنلىقى يۈكسەك پەللىگە چىققان ئىدى. مانا شۇنداق ۋەزىيەتتە شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى رەئىسى ئەلىخان تۆرە 1945-يىلى، 22-ئاپرېل كۈنى ستالىنغا مەكتۇپ ئەۋەتىپ، ئۇنىڭ كۆرسەتكەن ياردەملىرىگە رەھمەت ئېيتىش بىلەن بىرگە ئۇنىڭدىن يەنى سوۋېت ئىتتىپاقىدىن شەرقىي تۈركىستان ئىنقىلابىنى تېخىمۇ قوللىشىنى ۋە ياردەم بېرىشىنى تەلەپ قىلدى. ئەلىخان تۆرىنىڭ بۇ مەكتۇپى ئامېرىكىدىكى ۋۇدروۋ ۋىلسون مەركىزى تەرىپىدىن ئىنگلىزچىغا تەرجىمە قىلىنىپ ئېلان قىلىندى. خەتنىڭ رۇسچە تەرجىمە نۇسخىسى مۇتلەق مەخپىي ھۆججەت سۈپىتىدە رۇسىيە فېدېراتسىيەسى دۆلەت ئارخىپىنىڭ 9401-فوندى، ئىككىنچى ئالاھىدە پاپكا، يەنى «ستالىننىڭ ئالاھىدە پاپكىسى» دىكى 2-دېلو خالتىسىدا ساقلانغان. خەت مۇنداق يېزىلغان:

تەپسىلاتى...