ئابدۇخالىق ئۇيغۇر قەتلى قىلىنغانلىقىنىڭ 86-يىلىغا بېغىشلاپ

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

بەزى شەخسلەرنىڭ تارىختىكى رولىنى ھەرگىز ئىنكار قىلغىلى بولمايدۇ. بولۇپمۇ، ئۆزى ياشىغان دەۋرىدە ئۆز خەلقىنىڭ ھەقىقىي ئارزۇ-ئۈمىدلىرىنى قەلبىگە مۇجەسسەملىگەن ۋە پۈتۈن ھايات پائالىيىتى داۋامىدا ئۆز خەلقىنىڭ ئوتىدا كۆيۈپ، سۈيىدە ئاققان شەخسلەرلا خەلق قەلبىدە مەڭگۈ ياشاپ قالىدۇ.

بۇ يىل 9-فېۋرال مىللەتپەرۋەر ئۇيغۇر شائىرى ئابدۇخالىق ئۇيغۇر تەۋەللۇتىنىڭ 118-يىلى بولسا، بۇ يىل 13-مارت قەتلى قىلىنغانلىقىنىڭ 86-يىلىدۇر.

مۇشۇ مۇناسىۋەت بىلەن بىز بۈگۈنكى سەھىپىمىزدە سىلەرگە تونۇشتۇرۇپ ئۆتمەكچى بولغان شەخس دەل ئابدۇخالىق ئۇيغۇردۇر. تەتقىقاتچىلارنىڭ قارىشىچە، ئابدۇخالىق ئۇيغۇرنى 20-ئەسىرنىڭ 30-يىللىرىدا ئۇيغۇر خەلقىنىڭ مەرىپەت ۋە ئەركىنلىك مەشئىلىنى ئېگىز كۆتۈرۈپ، باشقىلارنىڭ يولىنى يورۇتقان يولباشچىلارنىڭ بىرى، دەپ ئاتاشقا بولىدۇ.

تالانتلىق شائىر ئابدۇخالىق ئۇيغۇر 1901-يىلى 9-فېۋرال تۇرپان شەھىرىدە سودىگەر ئائىلىسىدە دۇنياغا كەلگەن. مەلۇماتلارغا قارىغاندا، ئۇ ئۆز يۇرتىدىكى دىنىي مەكتەپ، خىتايچە شۆتاڭلارنى تاماملىغاندىن كېيىن، 1923-يىلىدىن 1926-يىلىغىچە سابىق سوۋېتلار ئىتتىپاقىدا 3 يىل ئېلىم تەھسىل قىلىپ، يۇرتىغا قايتقان.

تەپسىلاتى...

شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىدىكى سوۋېت رازۋېدچىكىنىڭ ئۇيغۇرلارغا قالدۇرغان سىرى (2)

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ھاكىم جاپپار، 1944-1949-يىللاردىكى ئۇيغۇر دىيارىدا ئېلىپ بېرىلغان مىللىي ئازادلىق ئىنقىلابى بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك، بۇ مەزگىلدىكى مۇھىم سىياسىي ۋەقەلەرگە باغلىنىشلىق سوۋېت ئىتتىپاقى مەخپىي خادىمىدۇر.

1942-يىلىنىڭ ئاخىرى ئۇيغۇر دىيارىدىكى مىلىتارىست شېڭ شىسەي سوۋېت ئىتتىپاقىدىن يۈز ئۆرۈپ، سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ ئۇيغۇر دىيارىدىكى سىياسىي تەسىرىنى چەكلەش سىياسىتى يۈرگۈزدى ۋە 1943-يىلىغا كەلگەندە سوۋېت ئىتتىپاقىنى ئۆزىنىڭ ئۇيغۇر دىيارىدىكى بارلىق تېخنىكلىرى، مەسلىھەتچىلىرى، ھەربىي خادىملىرىنى ئېلىپ چىقىپ كېتىشكە مەجبۇر قىلدى. سوۋېت ئارخىپلىرىدىن ئاشكارىلىنىشىچە، بۇنىڭدىن غەزەپلەنگەن سوۋېت ئىتتىپاقى كومپارتىيىسى سىياسىي بيۇروسى 1943-يىلى، 4-ماي كۈنى ئۇيغۇر دىيارىدىكى ئۇيغۇر، قازاق قاتارلىق خەلقلەرنىڭ مىللىي ئازادلىق ھەرىكىتىنى قوللاش، شۇ ئارقىلىق شېڭ شىسەينى ئاغدۇرۇپ تاشلاشنى قارار قىلدى. رۇسىيە تارىخچىسى ۋالېرىي بارمىن ئۆزىنىڭ «1941-1949-يىللىرىدىكى سوۋېت-خىتاي مۇناسىۋەتلىرىدە شىنجاڭ» ناملىق ئەسىرىدە قەيت قىلىشىچە، ئەنە شۇنىڭدىن كېيىن سوۋېت ئىتتىپاقى بىخەتەرلىك ئورگانلىرى ھەر قايسى جايلاردا شېڭ شىسەيگە ۋە خىتاي گومىنداڭ ھاكىمىيىتىگە قارشى مەخپىي تەشكىلاتلارنىڭ قۇرۇلۇشىنى قوللاشقا كىرىشكەن ھەم بۇنىڭ ئۈچۈن ئۆزىنىڭ بىخەتەرلىك خادىملىرى، يەنى «رازۋېدچىكلىرى» نى ئىشقا سالغانىدى. بۇلار ئارىسىدا يەرلىك ئۇيغۇر، تاتار، قىرغىز، قازاق ۋە باشقا ھەر مىللەت ۋەكىللىرىمۇ بار ئىدى.

تەپسىلاتى...

ئابدۇغوپۇر قۇتلۇقوف: سوۋېت رازۋېتچىكى ھاكىم جاپپار ماڭا ئېيتىپ بەرگەن سىرلار (1)

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ئۇيغۇر تارىخىي شاھىتلىرىنىڭ قەيت قىلىشىچە، 1944-1949-يىللاردىكى مىللىي ئازادلىق ئىنقىلاب رەھبەرلىرىدىن ئەخمەتجان قاسىمى، ئىسھاقبېك مۇنونوف، دەلىلقان سۇگۇربايېف ۋە ئابدۇكېرىم ئابباسوف قاتارلىق ئەربابلارنىڭ 1949-يىلى، 8-ئايدا سوۋېت تېررىتورىيەسىدە ئايروپىلان قازاسىغا ئۇچرىشى، ئۇلارنىڭ ئورنىغا سەيپىدىن ئەزىزى قاتارلىق ئۈچ كىشىنىڭ ساق-سالامەت بېيجىڭغا بېرىپ، خىتاي سىياسىي مەسلىھەت كېڭىشى يىغىنىغا قاتنىشىپ، خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى قۇرۇشنى جاكارلاشقا ئىشتىراك قىلىشى ئۇيغۇرلار ۋە ئۇيغۇر دىيارىنىڭ سىياسىي تەقدىرىگە مۇناسىۋەتلىك مۇھىم ۋەقەدۇر.

تەپسىلاتى...

تاۋۇتتىكى مېكىيان

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ماڭا ئىككىنچى قېتىم سوت ئېچىلغاندىن كېيىن تولۇق بىر ئاي ئۆتۈپ كەتكەن بولسىمۇ، ھېچ بىر ھۆكۈم چىقمىدى.

كېسىم كۈتۈپ ياتقان كامېردىكى باشقا مەھبۇسلار بىر-بىرلەپ چىقىپ كېتىشكە ياكى تۈرمىلەرگە يۆتكىلىشكە باشلىدى. ھەممەيلەن تۈرمىنى قاماقتىن مىڭ ئەلا كۆرۈشەتتى. ئۇلارنىڭ ئېيتىشىچە، تۈرمىگە يۆتكەلسە زاۋۇتلاردا ئىشلىگىلى، تويغۇدەك ياخشى تاماقلانغىلى، ئىشتىن چۈشكەندە بەلگىلەنگەن دائىرىدە ئازادە ئايلىنىپ يۈرگىلى بولارمىش.

تەپسىلاتى...

خىتايدا چوڭ بولغان ئامېرىكالىق تېرىسانىڭ ئۇيغۇرلار ھەققىدىكى تەسىراتلىرى (4)

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

مەن كۆرگەن ئۇيغۇرلار ۋە ئۇلاردىكى ئىنسانىي قەدىر قىممەت قارىشى 

ئامېرىكالىق يازغۇچى تېرىسا خانىمنىڭ بىلدۈرۈشىچە، ئۇنىڭ مارالبېشىدىكى بىڭتۇەننىڭ ئىشلەپچىقىرىش پولكىدا سۈرگۈندە ئۆتكەن 9 يىللىق ھاياتى ئامېرىكاغا كەلگەندىن كېيىن ئۆز كەچمىشلىرى ھەققىدە ئېلان قىلغان كىتابلىرىدىكى ئەڭ تەسىرلىك ھىكايىلەرنىڭ ماتېرىيال مەنبەسى بولغان ئىكەن.

تەپسىلاتى...

تۈركىيەنىڭ ئۇيغۇر مەسىلىسى بويىچە 3 قېتىم خىتاينى ئەيىبلىشى نېمىدىن دېرەك بېرىدۇ؟

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

25-فېۋرال كۈنى جەنۋەدە داۋاملاشقان بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى كىشىلىك ھوقۇق كېڭىشىنىڭ 40-نۆۋەتلىك يىغىنىدا تۈركىيە تاشقى ئىشلار مىنىستىرى مەۋلۇت چاۋۇشئوغلۇنىڭ ئۇيغۇر دىيارىدىكى ئۇيغۇرلار ۋە باشقا مۇسۇلمان تۈركىي مىللەتلەرنىڭ ۋەزىيىتى ھەققىدە قىلغان سۆزى خىتاينىڭ نارازىلىقىنى قوزغىغان ئىدى.

خىتاينىڭ ئەنقەرەدە تۇرۇشلۇق باش ئەلچىسى دېڭ لى 26-فېۋرال كۈنى تۈركىيە تاشقى ئىشلار مىنىستىرى مەۋلۇت چاۋۇشئوغلۇ بىلەن كۆرۈشكەندىن كېيىن مۇخبىرلارغا بەرگەن باياناتىدا مەۋلۇت چاۋۇشئوغلۇنىڭ جەنۋەدە ئۇيغۇرلار توغرىلىق ئېيتقانلىرىنىڭ ھېچقانداق ئاساسى يوقلۇقىنى ئىلگىرى سۈرگەن. ئۇ يەنە ئۇيغۇرلارنىڭ دىنىي ئېتىقاد ئەركىنلىكىگە ئىگە ئىكەنلىكىنى، ئۇيغۇر تىل-يېزىقىنىڭ مائارىپ، ئاخبارات ۋە نەشرىيات ساھەلىرىدە ئىشلىتىلىۋاتقانلىقىنى ئىلگىرى سۈرگەن. تۈركىيە تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقىنىڭ تور بېتىدە چاۋۇشئوغلۇ بىلەن خىتاي ئەلچىسىنىڭ ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتلەر توغرىسىدا سۆزلەشكەنلىكى بىلدۈرۈلگەن. 

تەپسىلاتى...

مۇسۇلمان دۆلەتلىرى نېمە ئۈچۈن ئۇيغۇرلارغا ئىگە چىقمايدۇ؟ (1)

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ئالدىنقى كۈنى تۈركىيە تاشقى ئىشلار مىنىستىرى مەۋلۇت چاۋۇشئوغلۇ بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى كىشىلىك ھوقۇق كومىتېتىنىڭ يىغىنىدا قىلغان سۆزىدە ئۇيغۇر ئېلىدىكى ئۇيغۇر ۋە باشقا مۇسۇلمان يەرلىك مىللەتلەرنىڭ نۆۋەتتىكى قىيىن ئەھۋالى ھەققىدە توختىلىپ، خىتاينى قاتتىق ئەيىبلىگەن ئىدى. بۇ ۋەقەدىن كېيىن دۇنيا جامائەتچىلىكى «مۇسۇلمان دۆلەتلىرى نېمە ئۈچۈن ئۆزلىرىنىڭ دىنىي قېرىنداشلىرى بولغان ئۇيغۇرلارغا ئىگە چىقمايدۇ» دېگەن سوئالنى قايتا كۆتۈرۈپ چىقتى. ئۇزۇندىن بۇيان بۇ تېما ھەققىدە ئويلىنىپ كېلىۋاتقان ھەرقايسى ئەللەردىكى ئىسلامشۇناس ئالىملار ۋە مۇھاجىرەتتىكى بىر قىسىم ئۇيغۇر دىنىي سەرخىللىرى بۇ ھەقتە رادىيومىز زىيارىتىنى قوبۇل قىلىپ، ئۆز قاراشلىرىنى ئوتتۇرىغا قويدى.

تەپسىلاتى...

«شى جىنپىڭنىڭ ئۇيغۇرلارغا قارشى ئۇرۇشى» (2B): «يېڭى چېگرا» دىكى كەچمىشلەر

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ئاۋسترالىيە دۆلەتلىك ئۇنىۋېرسىتېتنىڭ مۇتەخەسسىسلىرىدىن گرېيم سىمىت ۋە لۇيىزا لىم بىرلىكتە ساھىبخانىلىق قىلىۋاتقان «شاكىچىك قىزىل پودكاست» سۇپىسىدىكى رادىيو سۆھبىتىدە نۇقتىلىق مۇھاكىمە قىلىنغان يەنە بىر مەسىلە خىتاي ھاكىمىيىتىنىڭ قانداق قىلىپ 1950-يىللاردىكى يەرلىك ئۇيغۇرلارغا قىسمەن ھوقۇقلارنى بېرىشتىن ھازىرقىدەك «ئىرقىي تازىلاش» باسقۇچىغا ئۆتۈش جەريانى بولدى. مۇھاكىمىگە ئىشتىراك قىلغان مۇتەخەسسىسلەردىن سىدنېي ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ لېكتورى دېيۋىد بروفىي ۋە ئاۋسترالىيە دۆلەتلىك ئۇنىۋېرسىتېتنىڭ پروفېسسورى توم كلىف بۇنىڭدا ئۇيغۇرلار دىيارىدىكى خىتاي نوپۇسىنىڭ تەدرىجىي ئېشىپ مېڭىشى بۇنىڭدىكى مۇھىم بىر تارىخىي ئارقا كۆرۈنۈش، دەپ قارايدىغانلىقىنى بىلدۈردى.

خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۆتكەن ئاتمىش يىل مابەينىدە توختىماستىن نوپۇس كۆچۈرۈش ئارقىلىق ئۇيغۇر دىيارىدىكى نوپۇس قۇرۇلمىسىدا خىتاي نوپۇسىنىڭ نىسبىتىنى ئاشۇرۇشى ھەققىدە سۆز قىلغان لۇيىزا لىم بۇنىڭدىكى يەنە بىر مۇھىم ئالاھىدىلىك بولغان ئىشلەپچىقىرىش-قۇرۇلۇش قىسىملىرىنى ئالاھىدە تىلغا ئالدى. شۇنىڭدەك «بىڭتۇەن» دەپ ئاتىلىۋاتقان بۇ جايلارغا يەرلەشتۈرۈلگەن مىليونلىغان ساندىكى خىتاي كۆچمەنلىرىنىڭ خىتاي ھۆكۈمىتى ئۈچۈن قانداق روللارنى ئوينايدىغانلىقى ھەققىدىكى سوئالنى بۇ ھەقتە خېلى كۆپ ئىزدەنگەن توم كلىفقا ھاۋالە قىلدى.

توم كلىف بۇ ھەقتە سۆز قىلىپ، بۇنىڭ تارىخىي يىلتىزىنى يېقىنقى زامان تارىخىدىن ئىزدىگەندە بۇنىڭ كومپارتىيە بىلەن گومىنداڭ ئوتتۇرىسىدىكى ئۇرۇشنىڭ ئاقىۋىتى ئىكەنلىكىنى، بۇنىڭدا ھەربىي كېڭەيمىچىلىكنىڭ ئاخىرىدا باشقا بىر شەكلىدە ئوتتۇرىغا چىققانلىقىنى بايان قىلدى.

تەپسىلاتى...

تونۇلغان قازاق ئادۋوكاتى شىنقۇئات بايجانوف: خىتاي ئەجدەرھاسىنىڭ يولىدا تۇرغان بىرىنچى توسالغۇ – ئۇيغۇرلار

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

قازاقىستاندا ئۇيغۇر ئېلىدىكى جازا لاگېرلىرىغا قامالغان قازاقلار مەسىلىسى بىلەن شۇغۇللىنىۋاتقان «ئاتا يۇرت پىدائىيلىرى» نىڭ باشلامچىسى سېرىكجان بىلەشئوغلىغا كېيىنكى ۋاقىتلاردا ئۇيغۇر، قىرغىز قاتارلىق باشقىمۇ مىللەت ۋەكىللىرىنىڭمۇ مۇراجىئەت قىلىۋاتقانلىقى مەلۇم بولماقتا. ئۇ يېقىندا، لاگېر مەسىلىسىدە قازاقىستاندىكى ئۇيغۇرلار بىلەن بىرگە ھەرىكەت قىلىش تەكلىپىنى بەرگەن ئىدى. مۇشۇ ئاينىڭ 8-كۈنى سېرىكجان بىلەشئوغلى ئالمۇتا شەھىرىنىڭ دوستلۇق مەھەللىسىدىكى ئۇيغۇر جامائەتچىلىكى ئۇيۇشتۇرغان ھۆرلۈك ئۈچۈن ھاياتىدىن ئايرىلغان ۋە لاگېرلاردا ئازابلىنىۋاتقان قېرىنداشلىرىنى خاتىرىلەش مۇراسىمىغا قاتنىشىپ، ئۆزىنىڭ ئۇيغۇرلار بىلەن پىكىرداش ئىكەنلىكىنى بىلدۈردى. ئەنە شۇ مۇناسىۋەت بىلەن ئىجتىمائىي تورلاردا بىر قىسىم كىشىلەر سېرىكجان بىلەشئوغلىنىڭ ئۇيغۇرلار بىلەن بولغان ھەمكارلىقىغا قارشى چىقىپ، قازاقىستاندىكى ئۇيغۇرلارنى تېررورلۇق تەشكىلاتلار بىلەن ئالاقىسى بار دېگەن پىكىرلەرنى ئىلگىرى سۈرگەن. ئەنە شۇنداق ئۇچۇرلارنىڭ بىرىدە مۇنداق دېيىلگەن: «قازاقىستاندا ئۇيغۇر بىلەن باغلىنىشلىق ‹شەرقىي تۈركىستاندىكى ئىسلام ھەرىكىتى›، ‹شەرقىي تۈركىستان ئازاد قىلىش تەشكىلاتى› تېررورلۇق دەپ ئاتالغان».

ئەلۋەتتە، بۇ قازاقىستان ھۆكۈمىتىگە ياكى بىرەر رەسمىي مەتبۇئاتقا تەۋە سۆزلەر بولماستىن بەلكى ئىجتىمائىي ئالاقە ۋاسىتىلىرىدە چىقىرىلغان گەپ-سۆزلەر بولسىمۇ، بىراق ئۇنىڭ ئۇيغۇرلار ۋە قازاق زىيالىيلىرى ئارىسىدىكى نارازىلىق ئىنكاسىمۇ يۇقىرى بولدى.

تەپسىلاتى...

«ئىنسان ھەقلىرى ۋە خىتاي دۆلىتى» تېمىسىدىكى يىغىننىڭ مۇھاكىمىلىرى (2)

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

19-فېۋرال كۈنى پېنسىلۋانىيە ئۇنىۋېرسىتېتىدا ئۆتكۈزۈلگەن خىتايدىكى ئىنسان ھەقلىرىنىڭ ھازىرقى ئەھۋالىغا قاراپ چىقىش مەقسەت قىلىنغان يىغىننىڭ ئىككىنچى باسقۇچى مەخسۇس ئۇيغۇرلار مەسىلىسىگە ئاجرىتىلغان ئىدى. بۇ باسقۇچنىڭ رىياسەتچىسى، پېنسىلۋانىيە ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ قانۇن پەنلىرى پروفېسسورى جەك دېلىي ئالدى بىلەن سۆز ئېلىپ بۇ قېتىمقى مۇھاكىمىدە سۆز قىلماقچى بولغانلارنى بىرمۇ-بىر تونۇشتۇرۇپ ئۆتتى ھەمدە ئۇلارنىڭ يىللاردىن بۇيان ئۇيغۇرلار مەسىلىسى بويىچە ئىزدىنىپ كېلىۋاتقان مۇتەخەسسىسلەر ئىكەنلىكىنى تەكىتلەپ ئۆتتى.

پروفېسسور جەك ئالدى بىلەن نۆۋەتتىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ئومۇمى ئەھۋالى ھەمدە ئۇيغۇرلار دىيارىدا زادى نېمىلەرنىڭ بولۇۋاتقانلىقى ھەققىدە چۈشەنچە بېرىشنى ۋاشىنگتون شەھىرىدىكى ئۇيغۇر پائالىيەتچى نۇرى تۈركەلگە ھاۋالە قىلدى.

تەپسىلاتى...