«مۇھەببەتلىشىۋاتقان ئالىمجان» ۋە خىتاينىڭ مىللەتلەر ئارا توي قىلىش تەشۋىقاتى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

بۇ يىل 12-ئىيۇل «خىتاي خەلق گېزىتى» نىڭ تىۋىتتېر ھېسابىدا «مۇھەببەتلىشىۋاتقان ئالىمجان» ناملىق بىر ۋىدىيو ئېلان قىلىنغان بولۇپ، ئۇنىڭغا «ئالىمجان خىتاينىڭ غەربىي شىمالىدا-شىنجاڭدا ياشايدىغان، ھەقىقىي مۇھەببەت ئىزدەيدىغان نۇرغۇنلىغان ياشلارنىڭ بىرى. ئۇنىڭ ھېكايىسىگە نەزەر سېلىڭلار» دەپ ئىزاھات بېرىلگەن.

بۇ ۋىدىيونى ھەمبەھىرلىگەن خۇڭكوڭلۇق تەتقىقاتچى خۇڭ لىدا خانىم ئۇنىڭغا: «كىشىنى ئەندىشىگە سالىدىغان بۇ ۋىدىيو خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇرلارنى خىتاي بىلەن توي قىلىشقا تەشۋىق قىلىش ئارقىلىق ئۇلارنى شالغۇتلاشتۇرۇشقا تىرىشىۋاتقانلىقىنىڭ يەنە بىر ئىپادىسى» دەپ باھا يازغان.

بۇ ۋىدىيودا ئالىمجان ئىسىملىك بىر ئۇيغۇر يىگىتنىڭ توردا مۇھەببەتلەشكەن خەنزۇ قىز بىلەن تۇنجى قېتىم ئۇچراشقانلىقى، باغچە ئايلىنىپ، بازار چۆرگىلەپ، كەچلىك تاماق يەپ بۇ بىر كۈننى كۆڭۈللۈك ئۆتكۈزگەنلىكى كۆرسىتىلگەن بولۇپ، ئاخىرىدا بۇ ئىككىيلەننىڭ ئاتا-ئانىسىنىڭ قوللىشى ۋە بىر-بىرىگە ئىشىنىشى بىلەن كەلگۈسىدە بىللە ياشاپ، ئۆزى ياشاۋاتقان شەھەرنىڭ تەرەققىياتىغا بىرلىكتە شاھىت بولىدىغانلىقى تەشۋىق قىلىنغان.

تەپسىلاتى...

مۇھاجىرەتتىكى مەۋجۇتلۇق تەشۋىشى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

يېقىندا ياپونىيەدە بىر ئۇيغۇر «قىيادىن سىيرىلىپ» ئۆلۈپ كېتىپتۇ. ئۇنىڭدىن بۇرۇن يەنە بىر ئۇيغۇرنىڭ رۇسىيەدە «ئۆلۈۋالغانلىقى» خەۋەر قىلىنغان ئىدى. بۇلتۇر ئېلان قىلىنغان بىر تەتقىقات دوكلاتىدا 94 پىرسەنت ئۇيغۇردا ئوخشىمىغان دەرىجىدە پېسىخىك مەسىلە بارلىقى، ئۆلۈۋېلىشنى ئويلاپ باققان ئۇيغۇرلارنىڭ 23 پېرسەنتتىن ئاشىدىغانلىقى ئېلان قىلىنغان ئىدى.

ئىنساننىڭ ئەتراپىدىكى ئىنسانلاردىن، ئىستىقبالدىن كېچىشى، ئۈمىدسىزلىنىپ مەغلۇبىيەتنى تاللىشى، ھاياتقا بولغان ئىشەنچنىڭ، كەلگۈسىگە بولغان ئىنتىلىشنىڭ، ئەتراپىدىكىلەرگە بولغان مۇھەببەتنىڭ سۇسلاپ كەتكەنلىكىدىن بولۇشى مۇمكىن. بەلكىم، مەۋجۇتلۇقنىڭ قەدرىنى، ھاياتنىڭ قىممىتىنى، تىرىكلىكتىكى نىشاننى يوقىتىپ قويۇش بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولۇشىمۇ مۇمكىن. مەن بۇنى ئومۇملاشتۇرۇپ، مۇھاجىرەتتكى ئۇيغۇرلاردا كۆرۈلگەن مەۋجۇتلۇق تەشۋىشى دەپ ئاتىدىم.

بۈگۈنكى ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا قايناۋاتقان پاراڭلاردىن قارىغاندىمۇ بەزى كىشىلەرنىڭ قەلبىدىكى روھى تۈۋرۈكلەرنىڭ ئۆرۈلۈپ، مەنۋىي دۇنياسى خاراب بولغان، ئۆزىدىن ۋە ئۆزلۈكىدىن شۈبھىلىنىپ ئىشەنچى خانۇۋەيران بولغان، شۇڭا مەۋجۇتلۇقىنى ئىسپاتلاش ئۈچۈن قىلىۋاتقان جاھىللارچە ئۇرۇنۇشلىرىنى كۆرۈۋېلىش مۇمكىن. ئۇقۇمۇشلۇقلارنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى ئىسپاتلاش ئۈچۈن، مەۋجۇتلۇق كرىزىسىدىن، تەشۋىشىدىن قۇتۇلۇش ئۈچۈن قىلىۋاتقان ئۇرۇنۇشلىرىنى تۆۋەندىكىچە خۇلاسە قىلىش مۇمكىن.

تەپسىلاتى...

ئامېرىكانىڭ «يەر شارى ماگنېتىسكىي قانۇنى» ئارقىلىق چېن چۈەنگو قاتارلىق 4 ئەمەلدارنى جازالىشى نېمە ئۈچۈن مۇھىم؟

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ئامېرىكا ھۆكۈمىتى 9-ئىيۇل كۈنى خىتاينىڭ ئۇيغۇر ئېلىدىكى 4 نەپەر ئەمەلدارىنى «يەر شارى ماگنېتىسكىي قانۇنى» ئارقىلىق جازالىغان ئىدى. ئامېرىكا تاشقىي ئىشلار مىنىستىرلىقى ۋە مالىيە مىنىستىرلىقى تەرىپىدىن ئايرىم-ئايرىم چىقىرىلغان قارارلاردا ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق پارتكومنىڭ سېكرېتارى چېن چۈەنگو، ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق سىياسىي-قانۇن كومىتېتىنىڭ سابىق سېكرېتارى جۇ خەيلۇن، ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق جامائەت خەۋپسىزلىكى نازارىتىنىڭ نازىرى ۋاڭ مىڭشەن، ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق جامائەت خەۋپسىزلىكى نازارىتىنىڭ پارتكوم سېكرېتارى خو ليۇجۈن قاتارلىق 4 نەپەر ئەمەلدارنى ۋە ئۇلارنىڭ ئائىلە تاۋابىئاتلىرىنى جازالاش تىزىملىكىگە كىرگۈزگەن ئىدى.

مەزكۇر قارارنىڭ ئېلان قىلىنىشى ئۇيغۇر مەسىلىسىگە يېقىندىن كۆڭۈل بۆلۈپ كېلىۋاتقان ماركو رۇبىيو قاتارلىق ئامېرىكا دۆلەت مەجلىس ئەزالىرى، ھەرقايسى كىشىلىك ھوقۇق ئورگانلىرى، دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى، ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق قۇرۇلۇشى قاتارلىق ئورگانلارنىڭ ھەم شۇنداقلا ئۇيغۇر جامائەتچىلىكىنىڭ كۈچلۈك ئالقىشىغا ئېرىشتى.

«يەر شارى ماگنېتىسىي قانۇنى» ئارقىلىق يۇقىرىقى بۇ خىتاي ئەمەلدارلىرى ۋە ئۇلارنىڭ ئائىلە-تاۋابىئاتلىرىنىڭ ئامېرىكاغا كىرىشى چەكلىنىدىكەن، ئۇلارنىڭ ئامېرىكادىكى مال-مۈلۈكلىرى توڭلىتىلىدىكەن ۋە ئۇلارنىڭ دۇنيانىڭ ھەرقانداق يېرىدىكى ئامېرىكا بانكىلىرى بىلەن مۇئامىلە قىلىشى چەكلىنىدىكەن.

تەپسىلاتى...

26-ئىيۇن «قانلىق شاۋگۇەن ۋەقەسى» نىڭ 11 يىللىق خاتىرىسىدە كۆتۈرۈلگەن چوقانلار

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

2009-يىلى 26-ئىيۇن كۈنى ئۇيغۇرلارنىڭ ھازىرقى زامان تارىخىدىكى بۇرۇلۇش خاراكتېرلىك ۋەقەلەرنىڭ بىرى بولغان «قانلىق شاۋگۈەن ۋەقەسى» يۈز بەرگەن كۈن. 11 يىل ئاۋۋال يۈز بەرگەن بۇ ۋەقە ئۇيغۇر تارىخ بېتىدىكى يەنە بىر ئاچچىق سەھىپىلەرنىڭ بىرىگە ئايلاندى.

2009-يىلى 6-ئاينىڭ 26-كۈنى گۇاڭدۇڭنىڭ شياۋگۈەن شەھىرىدىكى شۈرى ئويۇنچۇق زاۋۇتىدا ئىشلەۋاتقان 800 ئەتراپىدا ئۇيغۇر ئىشچى كېچىلىك ئۇيقۇسىنى ئۇخلاۋاتقاندا، زاۋۇتتىكى ئون مىڭدىن ئارتۇق خىتاي ئىشچىنىڭ رەھىمسىزلەرچە ھۇجۇمىغا ئۇچرىغانىدى. نەق مەيدان ۋىدىيو كۆرۈنۈشلىرى ۋە ئاشۇ زاۋۇتتىكى تاياق يېگەن ئىشچىلارنىڭ ھەم ۋەقەدىن خەۋەردار كىشىلەرنىڭ ئىنكاسلىرىدىن مەلۇم بولۇشىچە، شۇ كۈنى پالتا، پىچاق ۋە تۆمۈر كالتەكلەر بىلەن قوراللانغان 10 مىڭدىن ئارتۇق خىتاي ئىشچى ئۇيغۇرلارنى خۇددى چاشقانلارنى «ئۇر-ئۇر» قىلغاندەك قوغلاپ تۇرۇپ ئۇرغان، ئۇلارنى رەھىمسىزلەرچە كالتەكلەپ ئۆلتۈرگەن. شۇ چاغدا تارقالغان كۆرۈنۈشلەردە زاۋۇت قوراسىنىڭ قانغا بويالغانلىقى كۆرۈلگەن. شياۋگۇەن ۋەقەسى يۈز بېرىپ ئۈچ كۈندىن كېيىن، رادىئومىز مۇخبىرلىرى شياۋگۇەندىكى ھۇجۇمدىن قېچىپ يوشۇرۇنۇپ ساق قالغان ئۇيغۇرلار بىلەن تۇنجى قېتىم ئالاقە باغلىغاندا ئۇلار ئۆزلىرى شاھىت بولغان ئۇ دەھشەتلىك مىنۇتلارنى بىزگە ئېيتىپ بەرگەن ئىدى. ئۇلار سۆزىدە كېچىدە ياتاقلىرىغا باستۇرۇپ كىرگەن خىتايلارنىڭ ئۇيغۇر ياشلىرىنى تۆمۈر توقماقلار ۋە تاياقلار بىلەن ئۇرۇپ-قوغلاپ ئۆلتۈرگەنلىكىنى، ھەتتا ئۇيغۇر قىز-ئايال ئىشچىلارنىمۇ ئاياپ قويمىغانلىقىنى ئېيتىپ بەرگەن. بولۇپمۇ دىققەت قوزغايدىغىنى، ئۇلار بۇ ھۇجۇم ئاشۇنداق دەھشەت بىلەن سەھەر سائەت 4 كىچە داۋام قىلسىمۇ، شۇ چاغقىچە بىرەر ساقچى كەلمىگەنلىكى ياكى ئۇلارنى بىرەرسىنىڭ توسۇپ قالمىغانلىقىنى شۇ سەۋەبلىك ئۆلگەن ۋە يارىلانغان ئۇيغۇرنىڭ ئىنتايىن كۆپلۈكىنى ئېيتقان.

تەپسىلاتى...

يوسىف ستالىن ۋە ماۋ زېدوڭنىڭ دوستلۇقىغا پۇتلاشقان «ئۇيغۇر تارىخى» (2)

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

كىتابنىڭ   تۇنجۇقتۇرۇلۇشىدىكى  سەۋەب

ئاتاقلىق سوۋېت ئىتتىپاقى ئارخېئولوگى ۋە تارىخشۇناسى ئا.ن بېرنشتام  ئۆزىنىڭ « ئۇيغۇر خەلقىنىڭ قەدىمكى ۋە دەسلەپكى ئوتتۇرا ئەسىرلەر تارىخىنىڭ قىسسىلىرى» ناملىق  كىتابىنىڭ  مۇقەددىمىسىدە  بۇ ئەسىرىنى يېزىشنىڭ تۈپ مۇددىئاسىنى ئىپادە قىلغان. ئاپتورنىڭ كىتابىنىڭ كىرىش سۆزى 1949-يىلى يېزىلغان بولۇپ، ئۇ مەزكۇر ئۇيغۇر تارىخى ئىلمىي ئەسىرىنىڭ سىياسىي ئەھمىيىتى  ھەققىدە توختىلىپ،  غەرب ئالىملىرى ۋە تۈركىيە تارىخچىلىرىنىڭ تۈرك ۋە  ئۇيغۇر تارىخى ھەققىدىكى قاراشلىرى ھەم  مېتودولوگىيەسىنى تەنقىد قىلىدۇ . كىتابنىڭ ئوقۇرمەن نىشانىنىڭ بىۋاسىتە ئۇيغۇر دىيارى،  بولۇپمۇ، ئەينى ۋاقىتتا مىللىي ئازادلىق ئىنقىلابى داۋاملىشىۋاتقان  غۇلجىنىڭ ئوقۇرمەنلىرى ئىكەنلىكىنى ئەسكەرتىدۇ. ئۇيغۇر تىلىدىكى كىرىش سۆز قىسمىنى تەھلىل قىلغاندا،  ئاپتور كىتابنى 1949-يىلىدىن  ئىلگىرى تاماملىغان بولۇپ، بەلكى ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى سەل كېچىككەن ۋە 1951- يىلى نەشىر قىلىشقا تەييار بولغان.

تەپسىلاتى...

يوسىف ستالىن ۋە ماۋ زېدوڭنىڭ دوستلۇقىغا پۇتلاشقان «ئۇيغۇر تارىخى» (2)

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

كىتابنىڭ   تۇنجۇقتۇرۇلۇشىدىكى  سەۋەب

ئاتاقلىق سوۋېت ئىتتىپاقى ئارخېئولوگى ۋە تارىخشۇناسى ئا.ن بېرنشتام  ئۆزىنىڭ « ئۇيغۇر خەلقىنىڭ قەدىمكى ۋە دەسلەپكى ئوتتۇرا ئەسىرلەر تارىخىنىڭ قىسسىلىرى» ناملىق  كىتابىنىڭ  مۇقەددىمىسىدە  بۇ ئەسىرىنى يېزىشنىڭ تۈپ مۇددىئاسىنى ئىپادە قىلغان. ئاپتورنىڭ كىتابىنىڭ كىرىش سۆزى 1949-يىلى يېزىلغان بولۇپ، ئۇ مەزكۇر ئۇيغۇر تارىخى ئىلمىي ئەسىرىنىڭ سىياسىي ئەھمىيىتى  ھەققىدە توختىلىپ،  غەرب ئالىملىرى ۋە تۈركىيە تارىخچىلىرىنىڭ تۈرك ۋە  ئۇيغۇر تارىخى ھەققىدىكى قاراشلىرى ھەم  مېتودولوگىيەسىنى تەنقىد قىلىدۇ . كىتابنىڭ ئوقۇرمەن نىشانىنىڭ بىۋاسىتە ئۇيغۇر دىيارى،  بولۇپمۇ، ئەينى ۋاقىتتا مىللىي ئازادلىق ئىنقىلابى داۋاملىشىۋاتقان  غۇلجىنىڭ ئوقۇرمەنلىرى ئىكەنلىكىنى ئەسكەرتىدۇ. ئۇيغۇر تىلىدىكى كىرىش سۆز قىسمىنى تەھلىل قىلغاندا،  ئاپتور كىتابنى 1949-يىلىدىن  ئىلگىرى تاماملىغان بولۇپ، بەلكى ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى سەل كېچىككەن ۋە 1951- يىلى نەشىر قىلىشقا تەييار بولغان.

تەپسىلاتى...

ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقى تارىخىنىڭ قايتا يېزىلىشىغا ئېلىپ بارغان يېڭى بايقاش – پورباجىن قەلئەسىنىڭ قۇرۇلغان يىلى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ئىلگىرى ئارخېئولوگ ۋە تارىخچىلار ھازىرقى رۇسىيە فېدېراتسىيەسىنىڭ تۇۋا جۇمھۇرىيىتىدىكى تېرەكۆل رايونىغا جايلاشقان ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقىغا تەئەللۇق پورباجىن قەلئەسىنىڭ(لاي قەلئە) قۇرۇلغان ۋاقتى، قايسى خاقان تەرىپىدىن قانداق مەقسەتتە قۇرۇلغانلىقى ھەققىدە ئورتاق پىكىردە بولۇپ كەلگەن. تارىخچىلار ۋە ئارخېئولوگلار ئورخۇن يېنىسەي ئابىدىلىرىدىكى ئۇچۇرلار، خىتاي تارىخىي ماتېرىياللىرى ۋە مەزكۇر قەلئەنىڭ قۇرۇلمىسىغا قاراپ، ئۇنىڭ 755-يىلى ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقىنىڭ مەشھۇر خاقانى مويۇنچۇر (بايانچۇر) قاغان تەرىپىدىن قۇرۇلغانلىقىدا ئورتاق پىكىردە بولۇپ كەلگەنىدى.

لېكىن گوللاندىيەنىڭ گرونىنگېن ئۇنىۋېرسىتېتىدىكى تەتقىقاتچىلار بىلەن رۇسىيەلىك تەتقىقاتچىلار يېقىندا ئارخېئولوگىيەلىك ئىزلارنىڭ يىلىنى بېكىتىشنىڭ يېڭى بىر مېتودىنى ئىجات قىلىپ، پورباجىن قەلئەسىنىڭ قۇرۇلغان ئېنىق يىلىنى بېكىتىپ چىققان. ئۇلارنىڭ تەتقىقات دوكلاتىدا كۆرسىتىلىشىچە، پورباجىن قەلئەسى 755-يىلى ئەمەس، بەلكى 777-يىلى سېلىنغان ئىكەن. تەتقىقاتچىلار بۇنىڭدا مەزكۇر قۇرۇلۇشنىڭ ئارخېئولوگىيەلىك قالدۇقلىرىدىكى رادىئو كاربون يىغىلمىسىغا ئاساسەن بۇ قۇرۇلۇشنىڭ تېخىمۇ ئېنىق يىلىنى بېكىتكەن.

پورباجىن، دېگەن سۆزنىڭ ئۇيغۇرچىدىكى مەنىسى «لاي قەلئە» دېگەنلىك بولۇپ، مەزكۇر قەلئەنىڭ ئۇزۇنلۇق 215 مېتىر، كەڭلىكى 162 مېتىر، تاشقى سېپىلىنىڭ ئېگىزلىكى 12 مېتىر كېلىدۇ. قۇرۇلۇش پۈتۈنلەي لايدا ياسالغان بولۇپ، ئانالىزچىلارنىڭ بىلدۈرۈشىچە، بۇ قۇرۇلۇشنىڭ ياسالغان كونكرېت ۋاقتىنىڭ ئېنىقلىنىشى، ئۇنىڭ قايسى خاقان تەرىپىدىن نېمە مەقسەتتە سېلىنغانلىقى ۋە ئۇنىڭ نېمە ئۈچۈن تاشلىنىپ قالغانلىقىنى ئايدىڭلاشتۇرۇپ بېرىدىكەن.

تەپسىلاتى...

ئالېكساندېر پاپاس بىلەن سۆھبەت: «دەرۋىشلەر شۇنداق دەيدۇ!» (1)

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

خىتاي ھۆكۈمىتى ئۇيغۇرلار دىيارىدا «قالاقلىققا خاتىمە بېرىش» نامىدا زور كۈچ بىلەن ئىجرا قىلىۋاتقان ھەمدە تاشقى دۇنيا «مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقى» دەپ ئ‍اتاۋاتقان سىياسىي ھەركەتنىڭ بىر مۇھىم مەزمۇنى ئۇيغۇرلارنىڭ مىڭ يىللىق ئېتىقادى بولغان ئىسلام دىنىغا مۇناسىۋەتلىك بارچە ھادىسىلەرنى يوقىتىش ئۇرۇنۇشى بولۇۋاتقانلىقى مەلۇم. شۇنىڭ بىلەن بىرگە بۇ جەھەتتىكى رېئاللىقنىڭ تاشقى دۇنياغا كۆپلەپ مەلۇم بولۇشىغا ئەگىشىپ، غەرپ دۇنياسىدىكى ئالىملار بۇ ساھەگە مەنسۇپ بىر قىسىم يىرىك ئەمگەكلەرنى ۋۇجۇتقا كەلتۈرۈشكە ھەمدە بۇ ئارقىلىق دىنىي مۇساپە ئۆتمۈشىنىڭ قاراڭغۇ سەھىپىلىرىنى يورۇتۇشقا تىرىشماقتا. فرانسىيەدىكى ئىسلام دىنى تەتقىقاتچىسى، دوكتۇر ئالېكساندېر پاپاسنىڭ ياۋروپادىكى ئەڭ نوپۇزلۇق نەشرىيات بولغان برىل نەشرىياتىدا 2019-يىلى نەشر قىلىنغان «دەرۋىشلەر شۇنداق دەيدۇ» ناملىق ئەسىرى ئەنە شۇلارنىڭ بىرىدۇر.

بۇ ئاپتورنىڭ يېقىنقى مەزگىللەرگىچە مۇستەقىل ياكى باشقىلار بىلەن بىرلىشىپ نەشردىن چىقارغان ئون نەچچە پارچە كىتاۋى ئىچىدە 2006-يىلى نەشر قىلىنغان «خىتاي، تىبەت ۋە تۈركىستان ئارىسىدىكى سۇفىزىم مەزھەپلىرى ۋە سىياسەت: شەرقىي تۈركىستاندىكى نەقشبەندى خوجىلىرى»دىن كېيىنكى ئۇيغۇرلارغا بىۋاستە چېتىشلىق يەنە بىر پارچە ئەسىرى بولۇپ ھېساپلىنىدۇ.

ئاپتور قەلەم تەۋرەتكەن دەۋرلەردىن 18-19-ئەسىرلەر ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ ئەنئەنىۋى ھالىتىدە زور ئۆزگىرىشلەر كۆرۈلۈۋاتقان بىر مەزگىلگە توغرا كېلىدۇ. بولۇپمۇ رۇس ئىمپېرىيىسىنىڭ شەرققە كېڭىيىشى بىلەن ماس ھالدا مانجۇلار قۇرغان چىڭ ئىمپېرىيىسىنىڭ غەرپكە كېڭەيمىچىلىك قىلىشى مىڭ يىللاردىن بۇيان ئىسلام دۇنياسىنىڭ بىر تەركىۋى قىسمى بولۇپ مەۋجۇت بولۇۋاتقان بۇ رايوننىڭ سىياسىي، ئىجتىمائى ۋە مەدەنىيەت قۇرۇلمىسىغا يېڭى خىرىسلارنى ئېلىپ كېلىۋاتقان ئىدى. يەنە كېلىپ بىر قىسىم ئالىملار كۆرسىتىپ ئۆتكەندەك ئوتتۇرا ئاسىيادىكى تىمۇرىيلار ئىمپېرىيىسى ۋە ئۇنىڭ نېرىسىدىكى ئوسمان ئىمپېرىيىىسنىڭ قەد كۆتۈرۈشى بىلەن قەدىمىي «يىپەك يولى»نى بىخەتەر ھېس قىلمىغان ياۋروپالىقلار يېڭى دېڭىز يولىنى ئاچقان ھەمدە ئاقىۋەتتە ئوتتۇرا ئاسىيانى دۇنيادىن بېكىك ھالغا چۈشكەن بىر رايونغا ئايلاندۇرۇپ قويغان ئىدى. بۇنىڭ بىلەن ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ چۈشكۈنلۈك دەۋرى رەسمىي باشلىنىپ، ئاپتورنىڭ قەلىمىدىكى «دەرۋىشلەر ۋە قەلەندەرلەر دەۋران سۈرگەن» ئالاھىدە بىر دەۋر مەيدانغا كەلگەن.

تەپسىلاتى...

پاترىك خەلزون: «ئۇيغۇرلار ئۇچراۋاتقان روھىي زەربە ۋە ئۇلارنىڭ كوللېكتىپ خاتىرىسىنى يوقىتىش خەۋپى» (2)

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

شىۋېتسىيەدىكى ئۇپسالا ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ دوكتور ئاسپىرانتى پاترىك خەلزون «ئۇيغۇرلار ئۇچراۋاتقان روھىي زەربە ۋە ئۇلارنىڭ كوللېكتىپ خاتىرىسىنى يوقىتىش خەۋپى» ماۋزۇلۇق ماقالىسىدە نۆۋەتتە خىتاي ھۆكۈمىتى ئۇيغۇرلارغا يۈرگۈزۈۋاتقان باستۇرۇش ۋە مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقى سىياسەتلىرى سەۋەبىدىن ئۆز زېمىنى ۋە مىللىي مەدەنىيىتى بىلەن بولغان رىشتىسىدىن ئايرىلىپ، ئۇنىڭ ئورنىغا كوممۇنىزم ئىدېئولوگىيەسىدە تەربىيەلەنگەن ۋە خىتايچە سۆزلەيدىغان بولۇپ يېتىشىپ چىقىش خەۋپىگە دۇچ كېلىۋاتقان يېڭى بىر ئەۋلاد ئۇيغۇرلار ھەققىدىكى ئەندىشىلىرىنى ئوتتۇرىغا قويغان.

ئۇ بىزنىڭ زىيارىتىمىز داۋامىدا قىلغان سۆزىدىمۇ خۇددى ماقالىسىدە ئەسكەرتكىنىدەك، ئەگەر خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارغا ئۇيغۇرلۇقىنى ئۇنتۇلدۇرۇشنى مەقسەت قىلغان سىياسەتلىرى مۇشۇنداق قاتتىق داۋام قىلغان تەقدىردە ئۇيغۇرلارنىڭ مىللەت سۈپىتىدە ئېغىر روھىي زەربىگە ئۇچرايدىغانلىقى ۋە ئۇلارنىڭ كوللېكتىپ ھالدا خاتىرىسىنى يوقىتىدىغانلىقىنى ئاگاھلاندۇرغانىدى.

پاترىك خەلزون ماقالىسىدە ئۇيغۇر جەمئىيىتىنىڭ سەرخىللىرىنىڭ تۇتقۇن قىلىنىش مەسىلىسى ئۈستىدىمۇ ئالاھىدە توختالغان. ئۇ ماقالىسىدە خىتاي ھۆكۈمىتى مەجبۇرىي غايىب قىلىۋەتكەن، لاگېرغا قامىغان كىشىلەر ئىچىدە خىتايچىنى ئىنتايىن ياخشى سۆزلەيدىغان ۋە خىتاي كومپارتىيەسىنىڭ سىياسەتلىرىگە قارشى چىقىپ باقمىغان يۇقىرى دەرىجىلىك ئۇيغۇر ئەمەلدارلىرى بولغاندىن تاشقىرى يەنە، تەتقىقاتچىلار، ناخشىچىلار، شائىرلار، كارخانىچىلار ۋە ئوقۇغۇچىلارنىڭمۇ بارلىقى، ئۇلارنىڭ تۇتقۇن قىلىنىشىغا سەۋەب بولغان ئورتاق ئامىلنىڭ ئۇلارنىڭ ئۇيغۇر تىلىدا سۆزلەيدىغان ياكى يازىدىغان بولۇشى ۋە ياكى باشقا ئۇسۇللار بىلەن ئۆزلىرىنىڭ مەدەنىيەت مىراسلىرىنى قوغداشقا كۈچ چىقارغانلىقىدا ئىكەنلىكىنى تەكىتلىگەن.

تەپسىلاتى...

پاترىك خەلزون: «ئۇيغۇرلار ئۇچراۋاتقان روھىي زەربە ۋە ئۇلارنىڭ كوللېكتىپ خاتىرىسىنى يوقىتىش خەۋپى» (1)

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

يېقىندا شىۋىتسىيەدىكى ئۇپسالا ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ دوكتور ئاسپىرانتى پاترىك خەلزون «ئۇيغۇرلار ئۇچراۋاتقان روھىي زەربە ۋە ئۇلارنىڭ كوللېكتىپ خاتىرىسىنى يوقىتىش خەۋپى» ماۋزۇلۇق ماقالىسىنى ئېلان قىلدى. ماقالىدە ھازىر خىتاي ھۆكۈمىتى تەرىپىدىن ئۇيغۇرلارغا يۈرگۈزۈلۈۋاتقان باستۇرۇش ۋە مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقى سىياسەتلىرى سەۋەبىدىن كېيىنكى ئەۋلاد ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆز دۆلىتى ۋە مىللىي مەدەنىيىتى بىلەن بولغان بېغىنىڭ ئۈزۈلىدىغانلىقى، ئەكسىچە ياش بىر ئەۋلاد ئۇيغۇرلارنىڭ كوممۇنىزم ئىدېئولوگىيەسىدە تەربىيەلەنگەن ۋە خىتايچە سۆزلەيدىغان كىشىلەردىن بولۇپ يېتىشىپ چىقىدىغانلىقىدەك بىر ئېغىر خەۋپتىن ئاگاھلاندۇرۇش بېرىدۇ.

ئۇ ماقالىسىدە خىتاي ھۆكۈمىتى «شىنجاڭ»، ئۇيغۇرلار «شەرقىي تۈركىستان» دەپ ئاتايدىغان بۇ زېمىندا ياشايدىغان ئۇيغۇرلارنىڭ ئۇزۇندىن بۇيان خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ زۇلۇمىغا ئۇچراپ كەلگەنلىكىنى ئەسكەرتىپ: «ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن بۇيان ئۇيغۇرلاردىن باشقا ھېچقانداق بىر مىللەت ئۆزىنىڭ مەدەنىيەت، تىل ۋە دىنىي سەۋەبىدىن ھۇجۇم نىشانى قىلىنىپ باقمىدى،» دەپ يازىدۇ.

تەپسىلاتى...