ئايشەمخان – شەرقىي تۈركىستان مىللىي ئازادلىق ئىنقىلابىنىڭ نامسىز قەھرىمانى (2)

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

باتۇر شەپقەت ھەمشىرىسى

1945-يىلى، 7-ئاينىڭ 23-كۈنى، سوپاخۇن سوۋۇروف كوماندىرلىقىدىكى ئاقسۇ فرونتىدا جەڭ قىلىش ئۈچۈن تەييارلانغان ئاتلىق ئېسكادرون ئۇرۇشقا ئاتلىنىش ئالدىدا تېكەس دەرياسى بويىدا شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى رەئىسى ئەلىخان تۆرە، ھەربىي ئىشلار نازىرى ئەخمەتجان قاسىمى قاتارلىق ھۆكۈمەت رەھبەرلىرى، يەرلىك مەمۇرىي شەخسلەر، ھەر مىللەت خەلقى ئالدىدا شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىنىڭ ئاي يۇلتۇزلۇق يېشىل بايرىقىنى تاپشۇرۇۋېلىپ، بايراققا ھۆرمەت بىلدۈرۈپ قەسەم بېرىشتى. ئەنە شۇ تېكەستە مىللىي ئارمىيە سېپىغا قوبۇل قىلىنغان ئايشەمخانمۇ مىللىي ئارمىيىنىڭ ئايال جەڭچىلىرىنىڭ فورمىسىنى كىيگەن ھالدا مەزكۇر جەنۇبىي فرونت ئەترىتىنىڭ جەڭچىسى سۈپىتىدە قەسەمياد مۇراسىمىغا قاتناشتى. تارىخىي شاھىتلارنىڭ ئەسلىمىسىدە قەيت قىلىنىشىچە، جەڭچىلەر ئالدى بىلەن تېكەس دەرياسىنىڭ سۈيىدە تەرەت ئالغاندىن كېيىن، ئەلىخان تۆرىنىڭ ئىماملىق قىلىشىدا كوللېكتىپ ناماز ئوقۇشۇپ، ئارقىدىن بىردەك ھالدا ئۇلارنىڭ نامىزى چۈشۈرۈلگەن. ئايشەمخانمۇ ئەنە شۇ رەسمىيەتلەرنى بەجا كەلتۈردى. ئەنە شۇ قوشۇننىڭ جەڭچىسى سۈپىتىدە ئەلىخان تۆرە يېتەكچىلىكىدىكى مەزكۇر مۇراسىمغا قاتناشقان، 2017-يىلى بىشكەكتە ۋاپات بولغان خەمىت كەنجىبايېفنىڭ 2013-يىلى سۆزلەپ بېرىشىچە، مۇراسىم ناھايىتى ھەيۋەتلىك بولدى ۋە ئەلىخان تۆرە ھەممە جەڭچىنى قۇرئاننىڭ ئاستىدىن ئۆتكۈزگەن.

تەپسىلاتى...

تايلاندتا پاناھلىنىۋاتقان سابىق خىتاي ئەسكىرىنىڭ ئۇيغۇر دىيارى ھەققىدىكى بايانلىرى (1)

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

تايلاندتا پاناھلىنىۋاتقان خىتاي ئارمىيىسىنىڭ ئۇيغۇر دىيارىدا ۋەزىپە ئۆتىگەن سابىق ئەسكىرى لى نەنفېي ئەپەندى بۇ يىل 29-ئاپرېل كۈنى ئۇيغۇر دىيارىدىكى لاگېرلار ھەققىدە ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا ئۆز قارىشىنى بايان قىلىپ، ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق پارتكومنىڭ سېكرېتارى چېن چۈەنگونىڭ ئەمەلىيەتتە شى جىنپىڭنىڭ بۇيرۇقىنى ئىجرا قىلغۇچى ئىكەنلىكىنى بىلدۈرگەن ئىدى.

رادىيومىز زىيارىتىنى قوبۇل قىلغان لى نەنفېي ئەپەندى ئۆزىنىڭ بۇنداق بىر قاراشنى ئوتتۇرىغا قويۇشىدىكى سەۋەبلەر ھەققىدە توختالدى. ئۇنىڭ بىلدۈرۈشىچە، ئۇ 2014-يىلى 4-ئايدا خىتاينىڭ يۈننەن ئۆلكىسى ئارقىلىق بېرماغا، ئۇ يەردىن تايلاندقا قېچىپ چىقىشتىن ئىلگىرى ئۇيغۇر دىيارىدا 19 يىل تۇرغان ئىكەن. يەنى 1996-يىلىدىن 2013-يىل ئاخىرىغىچە غۇلجا شەھىرىدە 19 يىل تۇرۇپ، ئۇيغۇر دىيارىدا بارغانچە يامانلىشىپ بارغان سىياسىي تەقىبلەشلەرگە شاھىت بولغان ئىكەن.

تەپسىلاتى...

خىتاي نېمە دەيدۇ؟

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

خىتاي دەسلەپتە جازا لاگېرىنى ئىنكار قىلدى. مۇخبرلار ۋە تەتقىقاتچىلار مىليۇندىن ئارتۇق ئۇيغۇر ۋە قازاق قاتارلىق يەرلىك مىللەتلەرنىڭ لاگېرلارغا قامالغانلىقىنى ئىسپاتلىغاندىن كېيىن، ئۇنى «كەسپىي تەربىيەلەش مەركىزى» دەپ ئاتىدى. بۇ يىل مارتتا خىتاي بېيجىڭدا ئېچىلغان سىياسىي كېڭەش ۋە خەلق قۇرۇلتىيى يىغىنىدا پۈتۈنلەي تۈرمە شەكلىدە باشقۇرۇلىۋاتقان لاگېرلارنى «ياتاقلىق مەكتەپ» دەپ پەردازلاپ كۆرسەتتى. دىققەت بىلەن قارايدىغان بولساق خىتاي ھۆكۈمىتى لاگېرلار ھەققىدە سىرتقا قاراتقان تەشۋىقاتىدا ئۆزگىرىش قىلغان بىلەن ئىچىگە قاراتقان تەشۋىقاتىدا ئىزچىل «دوختۇرخانا» دەپ كەلمەكتە ۋە بىگۇناھ تۇتۇلۇشنى «داۋالىنىش پۇرسىتى» دەپ بېزەپ كۆرسەتمەكتە.

تەپسىلاتى...

ئايشەمخان-شەرقىي تۈركىستان مىللىي ئازادلىق ئىنقىلابىنىڭ نامسىز قەھرىمانى ( 1)

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ئازادلىق ئۈچۈن جەڭگە ئاتلىنىش

ئۇيغۇرلار ئۆز تارىخىدىكى مەشھۇر ئاياللاردىن تولىمۇ پەخىرلىنىدۇ شۇنىڭدەك ئۇلار ئاياللارنى ئۇلۇغلاش، ھۆرمەتلەش، ھەتتا ئۆز تارىخىدىكى ئايال نامايەندىلەرنى ئۆزلىرىنىڭ مىللىي سىمۋوللىرى سۈپىتىدە قەدىرلەش ھەم تىكلەشكە ئالاھىدە ئەھمىيەت بېرىدۇ. ئۇيغۇرلار پەخىرلىنىدىغان مىللىي سىمۋوللىرى قاتارىدا مىللەتنىڭ ئازادلىقى، ئەركىنلىكى ئۈچۈن كۈرەش قىلىپ، ئۆز ھاياتىنى شۇ يولغا ئاتىغان بىر قىسىم ئايال قەھرىمانلار مۇھىم سالماقنى ئىگىلەيدۇ. بۇ ئايال قەھرىمانلار ھەققىدە يۈزلىگەن داستان، رومان-پوۋېست، شېئىر-ھېكايە، ناخشا-مۇزىكىلار ۋە باشقا ھەر خىل ئەسەرلەر يېزىلىپ ۋە ئېغىزدىن-ئېغىزغا مەدھىيە ئوقۇلۇپ كېلىنمەكتە. 

تەپسىلاتى...

ئۇيغۇر ناخشا-مۇزىكا تەتقىقاتچىسى ئەلىس ئاندېرسوننىڭ 2018-يىلدىكى ئۇيغۇر دىيارى زىيارىتى (5)

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ئەلىس ئاندېرسون: «قۇمۇل ۋە تۇرپاندا كۆرگەنلىرىم» 

ئامېرىكانىڭ ئىندىيانا ئۇنىۋېرسىتېتىدا مۇزىكا ۋە فولكلور تەتقىقاتىدا دوكتورلۇق ئاسپىرانتلىقىدا ئوقۇۋاتقان ئەلىس ئاندېرسون خانىم ئۇيغۇر دىيارىدىكى جازا لاگېرلىرىنى تاقاش ھەرىكىتىدە قاتتىق ئىنكاس قايتۇرۇۋاتقان غەربلىك تەتقىقاتچىلارنىڭ بىرى. ئەلىس ئاندېرسون 2012-يىلدىن 2016-يىلغىچە ئۈرۈمچىدە ئۇيغۇر تىلى ۋە ئۇيغۇر ناخشا-مۇزىكىلىرىنى ئۆگەنگەن. بۇ جەرياندا ئۇ يەنە 2012-2013-يىللاردىكى «يىپەك يولى ساداسى» ناملىق ناخشا مۇسابىقىسىگە قاتنىشىپ، «نازاكەت» دېگەن ئىسىم بىلەن ئۇيغۇرلارغا تونۇلغان ئىدى. ئەلىس خانىم ئۆتكەن ئايدىن باشلاپ ئۇيغۇر تىلىدا ئۆزىنىڭ 2018-يىلى 6-ئايدا ئۇيغۇر دىيارىدا ئېلىپ بارغان ئاخىرقى زىيارىتىنى ئاڭلىتىپ كەلمەكتە. ئۇ مۇخبىرىمىز مېھرىبان بىلەن ئۆتكۈزگەن بۈگۈنكى سۆھبەتتە قۇمۇل ۋە تۇرپاندىكى تەسىراتلىرىنى بايان قىلدى.

تەپسىلاتى...

«ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق كرىزىسى» تېمىسىدىكى يىغىننىڭ مۇلاھىزىلىرى (2)

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

20-ئاپرېل كۈنى دۇنيادىكى ئەڭ داڭلىق ئالىي بىلىم يۇرتلىرىدىن بولغان خارۋارد ئۇنىۋېرسىتېتى بىلەن ماسساچۇسېتىس تېخنولوگىيە ئىنستىتۇتى بىرلىشىپ ئۇيۇشتۇرغان «ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق كرىزىسى» تېمىسىدىكى مۇھاكىمە يىغىنىدا ئۇيغۇر جەمئىيىتى نۆۋەتتە دۇچ كېلىۋاتقان سىياسىي بوھراننىڭ بىر قىسىم ئەھۋالى مۇھاكىمە قىلىنغان ئىدى.

ئەنە شۇ مەسىلىلەرنىڭ بىرى خەلقئارا جامائەتنىڭ ئۇيغۇرلار دۇچ كېلىۋاتقان سىياسىي باستۇرۇش ۋە زور تۇتقۇن مەسىلىسىگە ھېلىھەم دەرگۇماندا بولۇشى، بولۇپمۇ «مىليونلىغان كىشىنى لاگېرلارغا قامىۋېتىش ھازىرقى زاماندا مەۋجۇتمىدۇ؟» دېگەن شۈبھە ھەققىدە بولدى. يىغىننىڭ ئەزىز مېھمانلىرىدىن لويولا ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ دوتسېنتى، ئۇيغۇرشۇناس رايان سام بۇ تېما ھەققىدە سۆز قىلدى. ئۇ لاگېرلار مەسىلىسىنىڭ مەۋجۇتلۇقى ھەمدە ئۇنىڭ كۆلىمى ھەققىدە ھازىرغىچە كۆپلىگەن دەلىل-ئىسپاتلارنىڭ دۇنياغا ئاشكارا بولغانلىقىدىن باشقا خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ كونتروللۇقىدىكى ھەرقايسى ساھەلەردىن ئىگە بولغان بىر قاتار مەلۇماتلارنىڭ لاگېرلار ھەققىدە يېتەرلىك ئۇچۇر بېرىدىغانلىقىنى كۆرسەتتى. 

تەپسىلاتى...

«ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق كرىزىسى» تېمىسىدىكى يىغىننىڭ مۇلاھىزىلىرى (1)

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ئۇيغۇرلار دۇچ كېلىۋاتقان سىياسىي بۆھراننىڭ خەلقئارادىكى چوڭ مۇھاكىمە تېمىلىرىنىڭ بىرىگە ئايلىنىشىغا ئەگىشىپ، ھەرقايسى ئالىي مەكتەپلەردىمۇ بۇ ھەقتىكى قىزىقىشنىڭ باش كۆتۈرۈۋاتقانلىقى مەلۇم. ئامېرىكادىكى شۇنداقلا دۇنيادىكى ئەڭ داڭلىق ئالىي بىلىم يۇرتلىرىدىن بولغان خارۋارد ئۇنىۋېرسىتېتى بىلەن ماساچۇستېس تېخنولوگىيە ئىنستىتۇتى بىرلىشىپ ئۇيۇشتۇرغان «ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق كرىزىسى» تېمىسىدىكى مۇھاكىمە يىغىنىنى ئەنە شۇنىڭ جۈملىسىدىن دېيىشكە بولىدۇ.

تەپسىلاتى...

تارىخىي شاھىت: خەلق ئەخمەتجان قاسىمى قاتارلىقلار ئۆلۈمىدىن قاتتىق ئازابلاندى، لېكىن قوزغالمىدى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

1949-يىلى، 7-8-ئايلاردا خىتاي كومپارتىيەسى مەركىزى كومىتېتى ئەزالىرىدىن بىرى ليۇ شاۋچى باشچىلىقىدىكى خىتاي كومپارتىيەسى ھەيئىتىنىڭ مەخپىي موسكۋا زىيارىتىدە خىتاي كومپارتىيەسى بىلەن سوۋېت كومپارتىيەسى مەركىزىي كومىتېتى ئارىسىدا كەلگۈسى قۇرۇلغۇسى خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ ئىجتىمائىي-ئىقتىسادىي، سىياسىي شۇنىڭدەك مىللەتلەر ۋە دىنىي سىياسەتلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ھاكىمىيەت تۈزۈلمىسى، سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ كوممۇنىستىك خىتايغا كۆرسىتىدىغان ھەر تەرەپلىمە ياردەملىرى مەسىلىسىدە پىكىر بىرلىكى ھاسىل قىلىندى. ئەنە شۇ پىكىر بىرلىكى ئىچىدە ئۇيغۇر دىيارىنىڭ سىياسىي تەقدىرى مەسىلىسىمۇ مۇھىم نۇقتا بولۇپ، ئىستالىن خىتاي كومپارتىيەسىنىڭ تېزدىن ئۇيغۇر دىيارىنى ئىشغال قىلىشى، بۇنىڭ ئۈچۈن قاتناش، يېقىلغۇ، ھەتتا كېرەك بولسا ھەربىي ۋە سىياسىي ياردەم بېرىش ۋەدىلىرىنى بەردى. شۇنىڭدەك يەنە ئىستالىن خىتاي كومپارتىيەسىنىڭ خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنى تېز قۇرۇشى، يەنى كېچىكتۈرمەي، 1949-يىلىنىڭ 10-ئايلىرىدا ئېلان قىلىشىنى تەۋسىيە قىلدى. 

تەپسىلاتى...

كىملىكىتىكى چېكىت

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

«كىملىكتە چېكىت بار» دېگەن سۆزنى ئۇيغۇر بولۇپ باقمىغان بىرىگە چۈشەندۈرۈش بەسىي مۈشكۈل. بۇ يەردە «چېكىت» دېگەن سۆز «سىياسىي گۇمان، سىياسىي پالاكەت، سىياسىيلاشقان سۇيىقەست» دېگەندەك مەنىلەرنى بىلدۈرىدۇ. شۇڭا بۇ بىر سۆزنى چەت تىلدا چۈشەندۈرۈش ئۈچۈن سائەتلەپ گەپ قىلىشقا توغرا كېلىدۇ. «چېكىت يۇيغۇزۇش» دېگەن گەپمۇ ئۇيغۇردىن باشقا مىللەتنىڭ لۇغىتىدىن تېپىلمايدۇ.

كىملىكى چېكىتلىك ئۇيغۇر پاسپورت ئالالمايدۇ، مەمۇر بولالمايدۇ، ئۆزى خالىغانچە كەسىپ قىلالمايدۇ، يۇرتىدىن يىراق بارالمايدۇ، چەتئەلگە ئەسلا چىقالمايدۇ. كىملىكتىكى بىر چېكىت سېنى ئاچاللاردا سائەتلەپ ئاۋارە قىلىدۇ. ساقچىلار شۇ چېكىتلىك كىشىلەرنى كۆرۈپ قالسا ھاردۇق ئالىدىغانغا چىققان باھانىدىن خوش بولۇپ دەرھال ئىشكەللەرنى شاراقلىتىپ تەييار بولىدۇ. بىر چېكىتلىك ئۇيغۇر تۇتۇلغان ھامان نۆۋەتتە تۇرغان بىر بۆلۈك قوراللىق ساقچى يالاپ ئېلىپ ماڭغان بولۇپ شەھەرلەرگە يول ئالىدۇ. بىر ۋاقىت تاماق يەۋېلىش، بىر پەس پاراڭ سوقۇش، بىر ئىككى ئېغىز قۇرۇق گەپ، لاۋزا چاقچاقلىرىنى قىلىۋېلىش ئۈچۈن ئۇلار بىر ئادەمنى سائەتلەپ سوراق قىلىدۇ.

تەپسىلاتى...

ئابدۇغوپۇر قۇتلۇقوف: سوۋېت رازۋېتچىكى ھاكىم جاپپار ماڭا ئېيتىپ بەرگەن سىرلار (4)

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ھازىر قازاقىستاندا ياشاۋاتقان 82 ياشلىق ئاتاقلىق ئۇيغۇر شائىرى ئابدۇغوپۇر قۇتلۇقوفنىڭ ئەسلىشىچە، سابىق سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ 1944-1949-يىللىرىدىكى مىللىي ئازادلىق ئىنقىلاب دەۋرىدە، غۇلجىدا پائالىيەت قىلغان بىخەتەرلىك خادىمى دوختۇر ھاكىم جاپپار يارۇللابېكوفنىڭ 1975-يىلى، يازدا بىشكەك شەھىرىدە ئۇنىڭغا سۆزلەپ بېرىشىچە، مىللىي ئازادلىق ئىنقىلاب رەھبەرلىرى ئەخمەتجان قاسىمى باشچىلىقىدىكى ئۆمەك 1949-يىلى، 8-ئاينىڭ 24-كۈنى ئالمۇتا شەھىرىدە موسكۋادىن كەلگەن سوۋېت ئىتتىپاقى ھۆكۈمىتىنىڭ بىر يۇقىرى دەرىجىلىك رەھبىرىي كادىرى ۋە قازاقىستان ئىتتىپاقداش جۇمھۇرىيىتى دۆلەت بىخەتەرلىك ئىدارىسىنىڭ بىر نەپەر قازاق رەھبىرى كىشىسى بىلەن سۆھبەت ئۆتكۈزگەن.

ھاكىم جاپپار ئۆزى تەرجىمانلىق قىلغان بۇ سۆھبەتتە ئەخمەتجان قاسىمى سوۋېت ئىتتىپاقى رەھبىرىي شەخسلىرىنىڭ ئۇلارنىڭ بېيجىڭدا ئېچىلىدىغان خىتاي كومپارتىيەسىنىڭ تۇنجى نۆۋەتلىك مەملىكەتلىك سىياسىي مەسلىھەت كېڭىشى يىغىنىغا ھېچقانداق سىياسىي تەلەپ ۋە شەرت قويماي قاتنىشىپ، خىتاينىڭ سىياسىي پروگراممىلىرىنى ھىمايە قىلىش تەكلىپىنى رەت قىلىپ، ئەگەر ئۆزلىرى يىغىنغا قاتناشسا ئۇيغۇر دىيارىنىڭ سىياسىي تەقدىرى مەسىلىسىنى ھەل قىلىشتا مۇستەقىللىق مەسىلىسى، پەقەت بولمىغاندا فېدېراتسىيە تۈزۈم بويىچە ھوقۇققا ئېرىشىشنى تەلەپ قىلىدىغانلىقى، بولمىسا مۇنداق يىغىنغا قاتنىشىشنىڭ زۆرۈرىيىتى يوقلۇقىنى كەسكىن ئېيتقان ئىكەن.

تەپسىلاتى...