«ئۇيغۇر زور قىرغىنچىلىقىنىڭ شەرھى» ۋە تارىخنىڭ ساۋاقلىرى (2)

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ «ئەسەبىيلىك ۋە تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش» نامىدا مىليونلىغان ئۇيغۇرنى لاگېرلارغا قامىۋېلىشى ھەققىدە كانادادىكى مەكېۋېن ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ پروفېسسورى ئايدان فورس (Aidan Forth) تارىخنىڭ تەكرارلىنىش نۇقتىسىدىن پىكىر يۈرگۈزۈشنى تەۋسىيە قىلىدۇ. بولۇپمۇ ئۆتكەن ئەسىردىكى مۇستەملىكىچىلىك ۋە قىرغىنچىلىقنىڭ ئەمەلگە ئېشىشىدا بىر مۇھىم ۋاسىتىلەردىن بولغان «يىغىۋېلىش لاگېرى» نىڭ 21-ئەسىرگە كەلگەندە يېڭىۋاشتىن ئوتتۇرىغا چىقىشى ئۇنى يەنە بىر قېتىم بۇ مەسىلە ھەققىدە ئويلىنىشقا ئۈندىگەن.

پروفېسسور ئايدان فورس بۇ مەسىلە ھەققىدىكى مەخسۇس سۆھبىتىمىز جەريانىدا بۇ مەسىلىنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىشى ھەمدە كېيىنكى تەرەققىياتى ھەققىدە مەخسۇس توختالدى. بولۇپمۇ غەرب دۇنياسىدىكى كۆپ قىسىم كىشىلەرنىڭ نەزىرىدە «يىغىۋېلىش لاگېرى» بىلەن تۈرمە ئاتالغۇسىنىڭ مەنىداش شەكىلدە چۈشىنىلىپ كېلىنگەنلىكىنى تەكىتلەپ، بۇلار ئوتتۇرىسىدا روشەن پەرقلەر بارلىقىنى سۆزلەپ ئۆتتى.

ئۇ بۇ ھەقتە مۇنداق دېدى: «ئاددىي قىلىپ ئېيتقاندا، يىغىۋېلىش لاگېرى مەلۇم بىر گۇرۇپپىغا تەۋە بولغان ھەمدە بىگۇناھ، دەپ قارىلىۋاتقان بىر خەلقنى تېخى يۈز بەرمىگەن مەلۇم بىر تۈرلۈك جىنايەتنىڭ گۇماندارلىرى قاتارىدا ئالدىنئالا قاماققا ئېلىش قىلمىشىنى كۆرسىتىدۇ. بۇنىڭدا ئۇ خەلق ئەمەلىيەتتە ئۇنداق ئىشلارنى قىلمىغان ھەمدە قامالغاندىن كېيىن بۇ ھەقتە سوت ئېچىلىپ ئۇلارنىڭ بىرەر گۇناھى ياكى جىنايىتى بارلىقى دەلىللەنمىگەن بولىدۇ. يىغىۋېلىش لاگېرى ئومۇمەن تۈرمىلەردىن پەرق قىلىدۇ. تۈرمىلەرگە ئادەتتە مەلۇم بىر گۇرۇپپىغا تەۋە بولغان ھەمدە قولغا ئېلىنغان كىشىلەر قامىلىدۇ. لاگېردىكى كىشىلەر ئادەتتە خۇسۇسىي جەھەتتىن بىرەر جىنايەت ئۆتكۈزگەنلىكى ئۈچۈن ئەمەس، بەلكى مەلۇم بىر مىللىي تۈركۈمگە تەۋە بولغانلىقى ياكى مىللىي كىملىككە ئىگە بولغانلىقى ئۈچۈن قامىلىدۇ. خىتايغا ئوخشاش ئۆز تارىخىدا دېموكراتىيەنى باشتىن كەچۈرۈپ باقمىغان ياكى كىشىلىك ھوقۇق دېگەنلەرنى بىر ياققا قايرىپ قويىدىغان دۆلەتتە مەۋجۇت بولۇۋاتقانلىقىنى ماۋ زېدوڭ دەۋرىدە شەكىللەنگەن بىر قاتار ئۆلچەملەرنىڭ داۋام ئېتىشىدۇر. مەسىلەن، بۇنىڭغا مەدەنىيەت قىممىتى، تاشقى كۆرۈنۈشى، خۇسۇسىي ئېتىقاد، ئىدېئولوگىيە سىستېمىسى دېگەندەك ئۆلچەملەرنى مىسال قىلىشىمىز مۇمكىن. قاچانىكى خىتاي دۆلىتى تەكىتلەۋاتقان ئاشۇ ئۆلچەملەرگە چۈشمەيدىغان مىللىي تۈركۈم بايقالغاندا ئۇلار ئالدى بىلەن ئاسسىمىلياتسىيە ئۇسۇلىنى قوللىنىدۇ.»

تەپسىلاتى...

دورا كلايمەن: «ئەبەدىي تەكرارلانمىسۇن» نىڭ ئۇيغۇرلاردا تەكرارلىنىشىنى خالىمايمەن

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

خارۋاتىيە جۇمھۇرىيىتىدىن مەخسۇس يەھۇدىي قىرغىنچىلىقىنىڭ 75 يىللىقىنى خاتىرىلەش پائالىيىتى ئۈچۈن پايتەخت ۋاشىنگتونغا كەلگەن، يەھۇدىي قىرغىنچىلىقىدىن ھايات قالغان شاھىتلاردىن بىرى، 82 ياشلىق دورا كلايمەن خانىم 5-فېۋرال كۈنى يەھۇدىي قىرغىنچىلىقى خاتىرە مۇزېيىدا ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشى مەزگىلىدە ئۆز ئائىلىسى ۋە باشقا يەھۇدىيلار بېشىدىن ئۆتكۈزگەن تارىخىي قىرغىنچىلىق ھەققىدە نۇتۇق سۆزلىدى.

دورا خانىم نۇتقىدا مۇنداق دەپ چاقىرىق قىلدى: «مېنىڭ ئىسمىم دورا كلايمەن. 1938-يىلى يانۋاردا خارۋاتىيەدە تۇغۇلغان. گېرمان ناتسىستلىرى ئاپام ۋە دادامنى تۇتۇپ، يەھۇدىيلار لاگېرىغا ئېلىپ ماڭغىنىدا ئىنىم تېخى بوۋاق ئىدى. 2-دۇنيا ئۇرۇشى ئاخىرلاشقاندا مەن 7 ياشتا ئىدىم، شۇڭا ھەممە ئىشلار يادىمدا، ئۇ چاغدا مەن بىر كاتولىك قوشنىمىز تەرىپىدىن بېقىۋېلىندىم. بەختكە يارىشا بوۋاق ئىنىمنى ئۆيىمىزنىڭ خىزمەتچىسى قۇتقۇزۇپ قالغان. ئاپام ۋە دادام باشقا-باشقا لاگېرلارغا ئېلىپ بېرىلغان بولۇپ، ئىككىلىسى ئۆلتۈرۈلگەن. شۇ قىيىن دەۋردە بىز كاتولىك قوشنىمىزنىڭ ھىمايىسىدە ياشىدۇق. كېيىن قىرغىنچىلىقتا ھايات قالغان بىردىنبىر تۇغقىنىمىز تاغام بىزنى بېقىۋالدى. بىز شۇ ئۆچمەنلىك، قىيىنچىلىققا تولغان تراگېدىيەلىك مەزگىلدە ھايات قېلىشىمىز بىر مۆجىزە ئىدى. چۈنكى، بۇ مۆجىزە شۇ دەۋردىمۇ ئېتنىك كىملىكى، دىنىي ئارقا كۆرۈنۈشىنىڭ ئوخشىماسلىقىغا قارىماستىن، بىزنىڭ يەھۇدىيلىكىمىزنى بىلىپ تۇرۇپ، ئۆزلىرىنىڭ ھاياتىنى خەتەرگە قويۇش بەدىلىگە بىزنى قوغداپ قالغان ئىنسانلارنىڭ بار بولغانلىقىدۇر. شۇڭا بىز تارىخنىڭ شاھىتى سۈپىتىدە ساق قالدۇق. ھالبۇكى، تراگېدىيە شۇكى ئېتنىك ۋە دىنىي كىملىكى سەۋەبلىك قىرغىنچىلىققا، باستۇرۇشقا ئۇچراش بۈگۈنمۇ ئاخىرلاشقىنى يوق.

تەپسىلاتى...

21-ئەسر ۋىلبېرفورس تەشكىلاتى پرېزىدېنتى: «ئەجەبا، ئۇيغۇرلار پۈتۈنلەي يوقىتىلغاندىن كېيىن بۇنى قىرغىنچىلىق دەپ ئاتايمىزمۇ؟»

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ۋاشىنگتونغا جايلاشقان «Holocaus Mémori’al Museum»، يەنى يەھۇدىي قەتلىئامى خاتىرە مۇزېيىدا 5-فېۋرال ئۆتكۈزۈلگەن «يەھۇدىيلار قەتلىئامغا ئۇچرىغان 75 يىلدىن كېيىنكى دىنىي باستۇرۇشلار» يىغىنىنىڭ يېپىلىش نۇتقىنى سۆزلىگەن «21-ئەسىر ۋىلبېرفورس» تەشكىلاتىنىڭ پرېزىدېنتى دوكتور راندېل ئېۋېرېت سۆزىنى مۇنداق خۇلاسىلىگەنىدى: «باستۇرۇشقا ئۇچراش ئىنتايىن رېئال ھادىسە، بىز روھىنگا، يەزېدى، ئۇيغۇرلار، ئىراقتىكى خرىستىئانلار ئۇچراۋاتقان باستۇرۇشلاردىن ئىنتايىن ئەندىشە قىلىۋاتىمىز.

ئۇيغۇرلار ۋەزىيىتىنى مىسالغا ئالساق، ئېيتىپ ئۆتۈلگەندەك، ئۇيغۇر دىيارىدىكى مەۋجۇت جازا لاگېرلىرى يەھۇدىي قىرغىنچىلىقىدىن كېيىنكى ئېتنىك مىللەتلەر ۋە دىنغا ئېتىقاد قىلىدىغانلار قامالغان ئەڭ زور كۆلەملىك جازا لاگېرلىرى ھېسابلىنىدۇ. بۇنىڭ ئاخىرلىشىشى ئۈچۈن ئامېرىكا دۆلەت مەجلىسى ئەزالىرىنىڭ ‹2019-يىللىق ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق قانۇنى» نىڭ ماقۇللىنىشىغا تىرىشچانلىق كۆرسىتىۋاتقانلىقىدىن تولىمۇ مەمنۇنمىز. بىز، بۇنىڭ ئۈچۈن كىشىلەرنى، دۆلەت مەجلىسى ۋە پارلامېنت ئەزالىرىنىڭ بۇ قانۇننىڭ بالدۇرراق ماقۇللىنىشىنى قولغا كەلتۈرۈشى ئۈچۈن ئەمەلىي ھەرىكەت قوللىنىشقا چاقىرىمىز. بىز ھەرىكىتىمىزنىڭ ئۆزگىرىش ئېلىپ كېلەلەيدىغانلىقىغا ئىشىنىمىز، بىز بىرلىكتە ئىنسانىي غۇرۇرنى ئېتىبارغا ئىگە قىلايلى، بۇ دۇنيادا ياشاۋاتقان ھېچ بىرىمىز ئېتىقادىمىز سەۋەبلىك جازالانماسلىقىمىز ياكى زۇلۇمغا ئۇچرىماسلىقىمىز كېرەك. مەن ياراتقۇچىغا، بۇ دۇنيادا تىنچلىق بولۇشى ۋە بۇ دۇنيادا تىنچلىق بەرپا قىلغۇچىلاردىن بولۇپ ياشىشىمىز ئۈچۈن دۇئا قىلىمەن».

تەپسىلاتى...

«ئۇيغۇر قىرغىنچىلىقىنىڭ شەرھى» ۋە تارىخنىڭ ساۋاقلىرى (1)

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ «ئەسەبىيلىك ۋە تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش» نامىدا مىليونلىغان ئۇيغۇرنى لاگېرلارغا قامىۋېلىشى ئىزچىل خەلقئارانىڭ دىققىتىدە بولۇپ كېلىۋاتقان مەسىلىلەرنىڭ بىرى. بولۇپمۇ «تەربىيەلەش مەركەزلىرى» نامىدىكى لاگېرلارنىڭ سۈنئىي ھەمراھتىن تارتىلغان فوتو سۈرەتلىرىدە روشەن كۆرۈنۈپ تۇرغان كۆزىتىش مۇنارى، سېمونت توسۇقلار ۋە تىكەنلىك سىم تانىلار ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشى مەزگىلىدىكى يەھۇدىيلار قامالغان يىغىۋېلىش لاگېرلىرىنىڭ ھايات شاھىتلىرى بايان قىلغان ئەھۋاللارنى كۆز ئالدىمىزدا قايتا نامايان قىلىدۇ.

مانا مۇشۇ رېياللىق سەۋەبىدىن مەكېۋىن ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ پروفېسسورى  ئايدان فورس (Aidan Forth)  ئۇيغۇرلارنىڭ ئەينى ۋاقىتتىكى يەھۇدىيلار ئۇچرىغان قىسمەتكە قايتىدىن دۇچار بولۇشىدىن ئەندىشىگە چۈشۈۋاتقانلىقىنى ئۆزىنىڭ بۇ ھەقتىكى مەخسۇس ماقالىسىدە بايان قىلدى. بولۇپمۇ ئۇيغۇرلارنىڭ ئەينى ۋاقىتتىكى ك گ ب دائىرىلىرى قوللانغان ئۇسۇلدا بىر كېچىدىلا غايىب بولۇپ كېتىدىغان ھەمدە ناتسىستلار دەۋرىدە يەھۇدىي قىز-چوكانلىرىغا مەجبۇرىي ئوكۇل ئۇرۇلۇپ تۇغماس قىلىۋېتىلىدىغان قىسمەتكە يېڭىۋاشتىن ئۇچرىشى ئۇنى بۇ ھەقتە جىددىي ئويلاندۇردى.

تەپسىلاتى...

تۇتقۇندىكى شائىر پەرھات تۇرسۇن: «بىز ھېچ يەردىن كەلمىگەن، ھېچ يەرگە بارمايمىز»

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

يېقىنقى خەۋەرلەرگە قارىغاندا، تونۇلغان ئۇيغۇر يازغۇچى، شائىر ۋە دوكتور پەرھات تۇرسۇننىڭ تۇتۇلغانلىقى ۋە 16 يىللىق كېسىلگەنلىكى مەلۇم بولماقتا. رادىيومىز ئۇنىڭ تۇتقاندا ئىكەنلىكىنى دەلىللىگەن بولسىمۇ، ئەمما ئۇنىڭ كېسىلگەن-كېسىلمىگەنلىكى تېخى ئېنىقلانمىدى.

بىز بۇ نۆۋەتلىك سەھىپىمىزنى پەرھات تۇرسۇنغا بېغىشلاپ، ئۇنى ئەسلەپ ئۆتۈشنى ۋە ئۇنىڭ بىر قىسىم ئەسەرلىرىنى رادىيو ئاڭلىغۇچىلىرىمىزغا تونۇشتۇرۇشنى لايىق تاپتۇق.

ئۇنداقتا، پەرھات تۇرسۇن كىم؟

پەرھات تۇرسۇن ھەققىدىكى تور يازمىلىرىغا قارىغاندا، ئۇ 1969-يىلى ئۇيغۇر ئېلىنىڭ ئاتۇش دىيارىدا تۇغۇلغان. 2011-يىلى خىتاي مەركىزىي مىللەتلەر ئۇنىۋېرسىتېتىدا چاغاتاي تىلى ۋە ئۇيغۇر فولكلورى كەسپى بويىچە دوكتورلۇق ئۇنۋانىغا ئېرىشكەن. ئوقۇش پۈتتۈرگەندىن كېيىن ئۈرۈمچىدىكى ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق ئاممىۋىي سەنئەت يۇرتىدا ئىلگىرىكى خىزمىتىنى داۋاملاشتۇغان.

تەپسىلاتى...

شاھىتلارنىڭ ئەسلىمىسىدە 1997-يىلدىكى «5-فېۋرال غۇلجا ۋەقەسى» (2)

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

1997-يىلدىكى «5-فېۋرال غۇلجا ۋەقەسى» خىتاي تەشۋىقاتلىرىدا «توپىلاڭ» دەپ بېكىتىلگەن. تۇتقۇن قىلىنغان نامايىشچىلار ۋە ئۇلارغا چېتىلىپ قولغا ئېلىنغانلار، ئۆلۈم جازاسى، مۇددەتسىز ۋە مۇددەتلىك قاماق جازالىرىغا ھۆكۈم قىلىنغان ئىدى.

خىتاي ھۆكۈمەت دائىرىلىرى ھازىرغا قەدەر ۋەقەدە تۇتقۇن قىلىنغانلارنىڭ كونكرېت سانى ھەققىدە ئېنىق مەلۇمات بەرمىگەن بولسىمۇ، ھەرخىل سەۋەبلەر بىلەن تۇتۇلغانلار سانىنىڭ 1300 ئەتراپىدا، ئۆلۈمگە ھۆكۈم قىلغانلار سانىڭ 200 ئەتراپىدا ئىكەنلىكىنى ئاشكارىلىغان.

ھالبۇكى، چەتئەللەردىكى ئۇيغۇر تەشكىلاتلىرى مەزكۇر ۋەقە بىلەن تۇتقۇن قىلىنغان ۋە ئۆلتۈرۈلگەنلەر سانىنىڭمۇ خىتاي ئاشكارىلىغان ساندىن كۆپ ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرمەكتە.

نۆۋەتتە نورۋېگىيەدە ياشاۋاتقان ئابدۇشۈكۈر ئەپەندى مۇھاجىرەتتىكى «5-فېۋرال غۇلجا ۋەقەسى» شاھىتلىرىدىن بىرى. ئۇ ئەينى چاغدا غۇلجا شەھىرىدىكى مەلۇم ھۆكۈمەت ئىدارىسىدە ئىشلىگەن بولۇپ، ئۇنىڭ ئېيتىشىچە، 5-فېۋرال ۋەقەسىدە تۇتقۇن قىلىنغانلار سانى 3000 دىن 5000 غا قەدەر بولۇشى مۇمكىن ئىكەن.

تەپسىلاتى...

شاھىتلارنىڭ ئەسلىمىسىدە 1997-يىلدىكى «5-فېۋرال غۇلجا ۋەقەسى» (1)

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

خىتاي كوممۇنىست ھۆكۈمىتى ئۇيغۇر دىيارىنى بېسىۋالغان 1949-يىلدىن بۇيان ئۇيغۇرلارنىڭ نۇرغۇنلىغان نارازىلىق ھەركەتلىرى يۈز بەردى ۋە خىتاي كوممۇنىست ھۆكۈمىتى تەرىپىدىن قانلىق باستۇرۇلدى. بۇندىن 23 يىل ئىلگىرى، يەنى 1997-يىلى 5-فېۋرال كۈنى ئۇيغۇر دىيارىنىڭ شىمالىدىكى غۇلجا شەھىرىدە قانلىق باستۇرۇلغان غۇلجا ياشلىرىنىڭ نارازىلىق نامايىشى ئەنە شۇلارنىڭ بىرىدۇر.

ھازىرغا قەدەر مەزكۇر نامايىش ھەققىدە خىتاي ھۆكۈمەت مەنبەلىرى ئېلان قىلغان خەۋەرلەر ۋە شاھىتلار بەرگەن ئۇچۇرلارغا ئاساسلانغاندا، 1997-يىلىدىكى 5-فېۋرال نامايىشىغا قاتناشقانلار 1000 دىن 3000 نەپەرگىچە ئىكەن. ھالبۇكى، نامايىش سەۋەپلىك تۇتقۇن قىلىنىپ جازالانغانلار 3000 دىن 5000 غا قەدەر ئىكەنلىكى ئىلگىرى سۈرۈلمەكتە.

1997-يىلدىكى «5-فېۋرال غۇلجا ۋەقەسى» دىكى قىرغىنچىلىققا شاھىت بولغانلاردىن نورۋېگىيەدىكى پەرھات ئابدۇللا ئەپەندى، ئابدۇرىشىت ئەپەندى ۋە غۇلجا نامايىشىغا قاتناشقان دانىيەدىكى ئابدۇللا ئەپەندىلەر زىيارىتىمىزنى قوبۇل قىلىپ، ئۆزلىرى بىلىدىغان ئەھۋاللارنى ئاڭلاتتى.

تەپسىلاتى...

ئامېرىكادىكى ئاخىرقى «غازى» ئەدھەمجان زاكىرنىڭ ھايات سەپىرى(2)

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

كۈرەشچان ۋە مول مەزمۇنلۇق ھايات

2-ئاينىڭ 1-كۈنى ئامېرىكانىڭ ۋىرجىنىيە شتاتى ۋە ئەتراپتىكى باشقا شتاتلاردىن كەلگەن 200 ئەتراپىدا كىشى ۋىرجىنىيە شتاتىنىڭ فەيىرفاكىس شەھىرىگە جايلاشقان ئۇيغۇر پائالىيەت مەركىزىگە جەم بولۇپ، 1944-1949-يىللىرىدىكى شەرقىي تۈركىستان مىللىي ئازادلىق ئىنقىلابىنىڭ قاتناشقۇچىسى، ھەرەمباغ جەڭلىرىگە قاتنىشىپ، غەلىبىنى قولغا كەلتۈرۈشكە ئۆز ھەسسىسىنى قوشقان قوزغىلاڭچى «غازىلار» نىڭ بىرى، كېيىنكى يېرىم ئەسىرلىك ئۆمرىنى ئامېرىكادا ئۆتكۈزگەن ئەدھەمجان زاكىر ئەپەندىنىڭ ۋاپاتىغا ئاتاپ خەتمە-قۇرئان قىلىپ، ئۇنىڭ ھايات مۇساپىلىرىنى خاتىرىلىدى.

شۇ ۋاقىتلاردا 17 ياشلارغا كىرگەن ئەدھەمجان زاكىر، 1944-يىلى، نويابىردىن تاكى 1945-يىلى يانۋارغىچە بولغان ئارىلىقتا پارتىزانلار بىلەن بىر سەپتە غۇلجا شەھىرىدىكى ھەرەمباغ، ئايرودروم قاتارلىق جايلارغا كىرىۋالغان خىتاي گومىنداڭ قوشۇنىنى قورشاپ يوقىتىش جەڭلىرىگە قاتناشقان، ئەمما ئۇ 1945-يىلى، 8-ئاپرېلدا رەسمىي شەرقىي تۈركىستان مۇنتىزىم مىللىي ئارمىيەسى قۇرۇلغاندا، شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىنىڭ ھەربىي ۋەزىپە ئۆتەش قانۇنى بويىچە ئۇنىڭ يېشى ئەسكەر بولۇش ئۆلچىمىگە توشمىغانلىقى، يەنى كىچىك بولغانلىقى ئۈچۈن ئۇنىڭ مىللىي ئارمىيە جەڭچىسى بولۇش ئىمكانىيىتى بولمىغان. ئەمما ئۇ يەنىلا ھەر خىل يوللار بىلەن ئازادلىق ئۇرۇشىغا ياردەم بېرىدىغان نۇرغۇن پىدائىيلىق خىزمەتلىرىنى ئادا قىلغانىدى.

تەپسىلاتى...

ئۇيغۇرلارنىڭ ئىسلام ئېتىقادى ۋە خىتاينىڭ «ئىدىيە ئازادلىقى» كۈرەشلىرى (2)

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

پروفېسسور جوئاننىي سىمىس خىتاي ھۆكۈمىتى ئىجرا قىلىۋاتقان «ئۇيغۇرلارنىڭ ئىدېئولوگىيە سىستېمىسىنى ئۆزگەرتىش» خىزمىتىنىڭ نىشانى بولغان ئۇيغۇرلارنىڭ يالغۇز مەلۇم ساھەدىكى كىشىلەر بىلەن چەكلىنىپ قالمىغانلىقىنى ئالاھىدە ئەسكەرتىدۇ. ئۇنىڭ قارىشىچە، خىتاي ھۆكۈمىتى ھازىر دىنىي پائالىيەتكە ئارىلاشمايدىغان ياكى تەقۋالىقى ھەممىگە مەلۇم بولغان ئۇيغۇرلارنىڭ ھەممىسىنى مۇشۇ خىلدىكى ئىدىيە ئۆزگەرتىشكە مەجبۇرلاۋاتقان بولۇپ، بۇنىڭ ئىچىدە دىنىي خىزمەتچىلەر، ئاياللار، بالىلار، ياشلار ۋە ياشىنىپ قالغان كىشىلەر بار ئىكەن. بۇ كىشىلەرنىڭ ئارقا كۆرۈنۈشى تۈپتىن پەرقلىق بولسىمۇ، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇلارغا قوللىنىۋاتقان ئۇسۇلى ئوخشاش ئىكەن، يەنى «كىشىلەرنىڭ ئىدىيەسىدىكى ئەسەبىيلىك ئامىللىرىنى يوقىتىش» ياكى باشقىچە قىلىپ ئېيتقاندا، ئۇيغۇرلارنىڭ ئېڭىدىكى خىتايلار ئۈچۈن يات بولغان ئىدىيەلەرنى يوقىتىش بۇنىڭدىكى باش ۋەزىپە ئىكەن. ئۇنىڭ بىلەن بولغان سۆھبىتىمىز جەريانىدا دوكتور جوئاننىي خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ بۇنىڭغا بۇنچىۋالا كىرىشىپ قېلىشىدىكى بىر مۇھىم سەۋەبنىڭ «ئۇيغۇرلاردىن ئەندىشە قىلىش» خاھىشىنى مەنبە قىلغانلىقىنى ئالاھىدە ئەسكەرتتى.

تەپسىلاتى...

ئۇيغۇرلارنىڭ ئىسلام ئېتىقادى ۋە خىتاينىڭ «ئىدىيە ئازادلىقى» كۈرەشلىرى (1)

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ئۇيغۇر دىيارىدىكى سىياسىي باستۇرۇشنىڭ كۆلەم جەھەتتە بارغانسېرى كېڭىيىشى تاشقى دۇنيادىكى كىشىلەرنىڭ بۇ مەسىلىگە بولغان دىققىتىنى تېخىمۇ جەلپ قىلىۋاتقانلىقى مەلۇم.

يېقىندا ئەنگلىيەدىكى ئوكسفورد ئۇنىۋېرسىتېتىغا قاراشلىق ئىسلام تەتقىقاتى مەركىزى ئۇيۇشتۇرغان بۇ ھەقتىكى تور مۇھاكىمىسى بۇنىڭ بىر تۈرلۈك ئىنكاسىدۇر.

بۇنىڭدا ئىسلام دۇنياسىدىكى ئۆزگىرىشلەر، بولۇپمۇ نۆۋەتتە ئۇيغۇرلار دىيارىدا بارغانسېرى يۇقىرى پەللىگە چىقىۋاتقان «ئەسەبىيلىك ۋە تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش» نامىدىكى ھەرىكەتتە ئۇيغۇرلارنىڭ ئىجتىمائىي تۇرمۇشىدىكى ئىسلام دىنى بىلەن چەمبەرچاس يۇغۇرۇلۇپ كەتكەن بارلىق ئادەتلەرنىڭ ئەمدىلىكتە «تېررورلۇق» نىڭ ئىپادىلىرى بولۇپ قالغانلىقى، بۇنىڭ بولسا ھازىر داۋام قىلىۋاتقان ئۇيغۇرلارنىڭ مىللىي كىملىكىنى يوقىتىش ھەرىكىتىگە زور بىر باھانە بولۇپ بەرگەنلىكى ئەنگلىيەدىكى نيۇكاستل ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ پروفېسسورى، دوكۇر جوئاننىي سىمىسنىڭ قەلىمىدە تەپسىلىي شەرھلەندى.

تەپسىلاتى...