ئابدۇۋەلى ئايۇپ : مەھبۇسلۇق مەشىقى

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 17– ماي

كامېردا ياتقان ۋاقتىم ئۇزىرىپ كونا مەھبۇسقا ئايلانغاندىن كېيىن كۈندە تاياق يېيىشتىن قۇتۇلدۇم، ئەمما يۈرەكنى غاجايدىغان-ئامالسىزلىقتىن – تاياق يېگەنگە تاماشىبىن بولۇشتىن قۇتۇلالمىدىم. ھەر كۈنى يېڭى مەھبۇس كىرىپ تۇراتتى ۋە مەھبۇسلۇق مەشىقىگە سېلىنىپ خورلىناتتى. مەھبۇسلۇق مەشىقى دېگىنى قاماقخانىدا دېيىشكە تېگىشلىك سۆز، تۇرۇشقا تېگىشلىك قىياپەت ۋە قىلىشقا تېگىشلىك ھەرىكەتلەرنى ئۆزلەشتۈرۈش ئىدى. يېڭى مەھبۇسلارنى كامېر باشلىقىنىڭ بۇيرۇقى بويىچە ئۇزاقراق ياتقان بىر قولچوماق مەشىقلەندۈرەتتى. بۇ قولچوماقلار ئۇيغۇر ياكى خىتاي بولۇشىدىن قەتئىينەزەر بۇيرۇق خىتايچە بېرىلەتتى. خىتايچىنى پەقەت بىلمەيدىغان، ئانچە مۇنچە سۆزلەشنى بىلسىمۇ ئوقۇپ يېزىشنى بىلمەيدىغان ئۇيغۇر بالىلىرى ھەر دائىم خورلىناتتى، بوزەك ۋە ئەخمەق قىلىناتتى.

مەھبۇسلۇق مەشىقىدە گۇندىپاي كامېر ئالدىغا كەلگەن، سوراققا ئېلىپ چىققان، كامېرغا كىرىپ تەكشۈرگەن، سوراقخانىغا ئېلىپ ماڭغان، سوراقتىن قايتقان، قاماقخانا باشلىقى تەكشۈرگەن، دوختۇر كەلگەن، مانېۋىر قىلىنغان، ئەسكەر ئۈستۈنكى كارىدوردىن قوراللىق نازارەت قىلغان، يۇقىرىدىن رەھبەر كەلگەن…دېگەندەك ئەھۋاللاردا قانداق قىياپەتتە تۇرۇش ۋە قانداق سۆز-ھەرىكەتتە بولۇش ئۆگىتىلەتتى. قاماقتا بارلىق سوئال ۋە جاۋابلار خىتايچە قېلىپلاشتۇرۇلغان بولۇپ مەھبۇسلار يادلىشى كېرەك ئىدى. مەشىق جەريانىدا مەھبۇس ئازراقلا بىخەستەلىك بىلەن بىرەر سۆزنى ئۆزگەرتىۋەتسە تاياق يەيتتى.

تەپسىلاتى...

غۇلامىدىن پاختانىڭ ھاياتى-2: 1930-يىللاردىكى قەشقەر ۋە پاختا جەمەتىنىڭ قىسمەتلىرى

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 17– ماي

«پاختا» دېگەن لەقەم بىلەن پۈتۈن قەشقەر دىيارىغا تونۇلغان بىر جەمەت كىشىلىرى 19-ئەسىرنىڭ ئاخىرلىرىدىن 20-ئەسىرنىڭ 30-يىللىرىغىچە بولغان جەرياندا ئۇيغۇر ئېلىنىڭ جەنۇبىدا مەلۇم ئىجتىمائىي ۋە ئىقتىسادىي تەسىرگە ئىگە ئىدى.

بۇ يىل 87 ياشقا كىرگەن غۇلامىدىن پاختا ئەپەندى نيويوركتىكى شەخسىي تۇرالغۇسىدا رادىئومىز زىيارىتىنى قوبۇل قىلغىنىدا ئۆز نەسەبىنىڭ نېمە ئۈچۈن «پاختا» دېگەن جەمەت لەقىمى بىلەن ئاتالغانلىقىنى مۇنداق بايان قىلىدۇ: «دادام ئەخمەتئاخۇن پاختا، ئۇنىڭ دادىسى مۆمىن چوڭ پاختا ۋە ئۇنىڭمۇ ئالدىدىكى ئەجدادلىرىمىز قەشقەردە پاختا يىغىپ، رۇسىيە ۋە باشقا ئەللەرگە پاختا سېتىش تىجارىتى بىلەن شۇغۇللانغان كىشىلەر ئىكەن. چوڭ دادام مۆمىنئاخۇن چوڭ ۋە دادام ئەخمەتئاخۇننىڭ زامانىغا كەلگەندە دادام رۇسىيەدىن پاختا پىششىقلاپ ئىشلەش ماشىنىسى ئېلىپ كىرىپ، توققۇزاق ھىلاكودىكى قىزىل دەرياسىنىڭ بويىدا پاختا پىششىقلاپ ئىشلەش زاۋۇتى قۇرغان ئىكەن. بۇ زاۋۇتتا يۈزلىگەن ئۇيغۇر ياشلىرى ئىشلىگەن ئىكەن. شۇڭا قەشقەر خەلقى جەمەتىمىزدىن تارتىپ بىزنى ‹پاختا› دېگەن كەسپىي لەقەم بىلەن ئاتاپ كۆنگەن ئىكەن.»

تەپسىلاتى...

خىتايدىكى مۇسۇلمانلارغا قارشى كەيپىياتنىڭ ئەۋج ئېلىشى ۋە ئۇيغۇرلار دۇچ كېلىۋاتقان مۇئامىلە (1)

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 16– ماي

خىتاي تەۋەسىدە ئەۋج ئېلىشقا باشلىغان ئىسلام دىنى ھەمدە مۇسۇلمانلارغا قارشى كەيپىياتنىڭ ھازىر تېخىمۇ يۇقىرى پەللىگە چىقىۋاتقانلىقى، شۇنىڭدەك خىتايدىكى ھۆكۈمەت تارماقلىرى ئەڭ سەزگۈرلۈك بىلەن كۆزىتىپ ۋە باشقۇرۇپ كېلىۋاتقان تور دۇنياسىنىڭ بۇ خىل يۈزلىنىشكە يوچۇق ئېچىپ بېرىۋاتقانلىقى دۇنيا جامائەتچىلىكىنىڭ دىققىتىنى تارتماقتا.

مەلۇم بولۇشىچە، ئىسلام دىنىغا قارشى بۇ خىل كەيپىيات يەنە بىر جەھەتتە ئۇيغۇرلار دۇچ كېلىۋاتقان تۈرلۈك تەڭسىز مۇئامىلە بىلەن بىرلىكتە ئۇيغۇرلار دىيارىنىڭ ۋەزىيىتىنى تېخىمۇ جىددىيلەشتۈرۈشى مۆلچەرلەنمەكتە ئىكەن. خەلقئارادىكى نوپۇزلۇق ئاخبارات ۋاسىتىلىرىدە بۇ مەسىلىلەرنىڭ تەپسىلىي مۇھاكىمە قىلىنىشى ئۇيغۇرلار دىيارىدىكى ئېغىرلاپ مېڭىۋاتقان سىياسىي مۇھىتنىڭ يەنە بىر تەرىپىنى ئاشكارا قىلدى.

ئۇيغۇرلار دىيارىدا جىددىي يولغا قويۇلۇۋاتقان، شۇنىڭدەك ھەر ساھە كىشىلىرىنىڭ دىققىتىنى تارتىۋاتقان تەدبىرلەرنىڭ بىرى بولغان ئىسلام دىنىغا قارىتىلغان چەكلىمە ھەققىدىكى مۇلاھىزىلەر يېقىندىن بۇيان ھەرقايسى جايلاردىكى دۇنياۋى ئاخبارات ۋاسىتىلىرىدە يېڭىۋاشتىن يەر ئېلىشقا باشلىدى. ئوخشاش بولمىغان مۇلاھىزىلەردىن مەلۇم بولۇشىچە، ھازىرقى كۈندە خىتاي تەۋەسىدىكى ئىسلام دىنىغا قارىتىلغان چەكلەش تەدبىرلىرى شەكلى ئۆزگىرىپ ئىسلام دىنىنى ۋە مۇسۇلمانلارنى «دۈشمەن» دەپ قارايدىغان بىر تۈرلۈك ئومۇمىي چۈشەنچىگە يول ئاچماقتا ئىكەن. «ۋاشىنگتون پوچتىسى» گېزىتىدە 12-ماي كۈنى ئېلان قىلىنغان «خىتايدا ئەۋج ئېلىۋاتقان مۇسۇلمانلارغا قارشى كەيپىيات» سەرلەۋھىلىك ماقالە ئەنە شۇ خىلدىكى مۇلاھىزىلەرنىڭ بىرىدۇر.

تەپسىلاتى...

ئابدۇۋەلى ئايۇپ : سوراقتىكى سىرلار

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 11– ماي

قەشقەردىكى تۇنجى سوراقتىن كېيىن ئۈرۈمچىگە پالىنىپ ئىككىنچى قېتىم سوراق قىلىندىم. تۇتۇش بۇيرۇقىدا «مەبلەغ چىقىرىشتا ساختىكارلىق» دېيىلگەن بىلەن، قەشقەردە بۇ ھەقتە سورالمىدى. ئۈرۈمچىدە تۇنجى سوراق ئاساسەن ئانا تىل شىركىتى ھەققىدە بولغان ئىدى. ئەمما شۇندىن كېيىنكى بىر يېرىم ئايلىق سوراقتا نە شىركەتنىڭ، نە ئىقتىساتنىڭ گېپى بولمىدى. بەزىدە تەھدىت، بەزىدە ساختا شەپقەت، بەزىدە زۇلۇم بىلەن داۋام قىلىدىغان سوراقنىڭ مەزمۇنى ئاساسەن «ئامېرىكىدىن نېمىشقا قايتتىڭ، كىم ئەۋەتتى، تۈركىيەگە قانداق باردىڭ، كىم ئالدىڭغا چىقتى، ئامېرىكىدا كىمنى تونۇيسەن، تۈركىيەدە نېمە قىلدىڭ، ئانا تىل مائارىپىنى نېمىگە كۆتۈرۈپ چىقتىڭ، تىلنى قوغداش ھەققىدە نېمە يازدىڭ، نەدە لېكسىيە سۆزلىدىڭ، نېمە مەزمۇندا سۆزلىدىڭ، نەچچە يەردە مەكتەپ قۇردۇڭ، كىملەر بىلەن قانداق پائالىيەتلەرنى قىلماقچى بولدۇڭ؟» دېگەندەك سوئاللار ئىدى. يەتتە ئايدىن كېيىن ئادۋوكاتنىڭ ئېيتىشىچە، مەندىن سورالغان سوراق خاتىرىسى 12 دەپتەر بولۇپتۇ.

سىياسىي سوراق باشلىنىپلا ساقچىلار تالاي قورقۇنچلۇق تۆھمەتلەر بىلەن مېنى جىنايەتچىدەك ھېسسىياتقا كەلتۈرمەكچى بولدى. ئۇلارچە ئانا تىل ھەرىكىتى ئارقىلىق مۇستەقىللىق داۋاسى قىلارمىشمەن. ئۇيغۇرلارنى كۈشكۈرتۈپ بەشىنچى ئىيۇلدەك چوڭ «توپىلاڭ» پەيدا قىلارمىشمەن. شىركىتىم بۆلگۈنچىلىكنى مەقسەت قىلار ئىمىش. تىنىمسىز ئەسەر يېزىش، لېكسىيە سۆزلەش، يىغىن ئۇيۇشتۇرۇش، مەكتەپ ۋە يەسلى ئېچىشتىكى مەقسىتىم «شىنجاڭنى ئايرىپ مۇستەقىل قىلىش» ئۈچۈن قىلغان تەييارلىقىم ئىمىش.

تەپسىلاتى...

خىتاينىڭ ئەنئەنىۋى مەدەنىيىتىنى ئۇيغۇر ئەۋلادلىرىغا تېڭىشىنىڭ خەتىرى قانچىلىك؟

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 4– ماي

خىتاينىڭ ئاتالمىش «قوش تىل مائارىپ» ئىسلاھاتىدا نۆۋەتتە، ئۇيغۇر بالىلىرىغا يالغۇز ئۇيغۇر تىل-ئەدەبىياتى دەرسىلا ئۇيغۇرچە ئۆتۈلگەندىن باشقا، بارلىق دەرسلەر خىتايچە ئۆتىلىدۇ، ئۇنىڭ ئۈستىگە ھەپتىدە بىر قانچە سائەتلا ئۆتىلىدىغان ئۇيغۇر تىل-ئەدەبىياتى دەرسلىكىدىن ئۇيغۇر كلاسسىك نەمۇنىلىرى چىقىرىپ تاشلىنىپ، ئۇنىڭ ئورنىغا خىتاي كلاسسىك نەمۇنىلىرىنىڭ تەرجىمىسى كىرگۈزۈلگەن ئىدى. دائىرىلەرنىڭ يېقىندىن بۇيان ئۇيغۇر ئوقۇغۇچىلىرىغا كلاسسىك خىتاي شېئىرلىرىنى يادلىتىش، خىتايچە خۇشخەت يېزىشنى ئۆگىتىشتەك كۆپ خىل شەكىللەردە خىتاي ئەنئەنىۋى مەدەنىيىتى سىستېمىلىق سىڭدۈرۈۋاتقانلىقى مەلۇم. ئۇيغۇر ئۆسمۈرلىرىنىڭ ئۆز ئەنئەنىۋى مەدەنىيىتى، تىل ۋە تارىخى بىلەن ئۇچرىشىش پۇرسەتلىرى بارغانچە تارايتىلىۋاتقان بىر ۋەزىيەتتە، خىتاي دائىرىلىرىنىڭ يەنە ئۇلارغا خىتاي ئەنئەنىۋى مەدەنىيىتىنىمۇ مەكتەپ مائارىپى ئارقىلىق سىڭدۈرۈۋاتقانلىقى، ئاتا-ئانا ۋە زىيالىيلاردا ئەندىشە قوزغىماقتا.

تەپسىلاتى...

خىتايدىكى «تېررورلۇققا قارشى ئۇرۇش» ۋە ئۇيغۇرلار مەسىلىسى (1)

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 4– ماي

ئۆتكەن يىلىدىن بۇيان «تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش» دېگەن نامدا ئۇيغۇرلار دىيارىدا يولغا قويۇلۇشقا باشلىغان تۈرلۈك بەلگىلىمىلەر ۋە قانۇنلار خەلقئارا جامائەتنىڭ كۈچلۈك تەنقىدلىرىگە دۇچ كېلىۋاتقان ئىدى. خىتاي ھۆكۈمىتى بولسا بۇ تەنقىدلەرگە قارىتا ئۇيغۇرلار دىيارىدىكى مۇرەككەپ ۋە خەتەرلىك ئىجتىمائىي مۇھىتنىڭ ئۆزلىرىنى ئاشۇنداق تەدبىرلەرنى ئېلىشقا مەجبۇر قىلىۋاتقانلىقىنى قەيت قىلىپ كەلمەكتە. بۇنىڭ بىلەن خىتايدىكى تېررورلۇق ھادىسىلىرى ھەمدە ئۇنىڭ ھازىرقى تەرەققىياتىغا قاراپ چىقىش مەقسىتىدە بىر قىسىم مۇتەخەسسىسلەر بىلەن سۆھبەتلەشتۇق.

تەپسىلاتى...

خىتاي ھۆكۈمىتى ئۇيغۇر كىملىكىنى قايتا ئۆزگەرتىپ ياساپ چىقىۋاتامدۇ؟

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 4– ماي

خىتاي ھۆكۈمىتى ئۇيغۇرلارنىڭ مىللىي ۋە دىنى ئۆرپ-ئادەتلىرىنى نىشان قىلىپ تۇرۇپ يۈرگۈزۈۋاتقان بىر قىسىم سىياسەتلىرى چەتئەللەردىكى كۆزەتكۈچىلەر ئارىسىدا «خىتاي ھۆكۈمىتى ئۇيغۇرلارنى re-enginering يەنى قايتا ياساپ چىقىش باسقۇچىدىن ئۆتكۈزۈۋاتامدۇ؟» دېگەن سوئالنى پەيدا قىلدى. بولۇپمۇ، خوتەندىكى بىر ئۇيغۇر كادىرنىڭ ياشانغانلار ۋە ياكى دىنى زاتلارنىڭ ئالدىدا تاماكا چەكمىگەنلىكى ئۈچۈن «سىياسىي مەيدانى تۇراقسىز» دەپ ئىشتىن ھەيدىلىشى ۋە شۇنداقلا بىر قىسىم ئىسىملارنىڭ ئۇيغۇر بالىلىرىغا قويۇلۇشتىن چەكلىنىشىدەك ۋەقەلەر مانا بۇ خىل باسقۇچنىڭ ئۆرنەكلىرى قاتارىدا كۆرسىتىلمەكتە.

تەپسىلاتى...

ۋەتىنىگە قايتقان روھ: مەرھۇم ھۈسەن ھەسەن ئەپەندىنىڭ ھايات بايانى (7)

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 4– ماي

مەن ئاخىرى ئاۋسترالىيەدىكى ۋىيېتناملىق تونۇشۇمنىڭ خۇجىمىن شەھىرىدىكى دوستى بىلەن ئالاقىلىشىپ، بالىلارنى كامبودژاغا يولغا سېلىش قارارىغا كەلدىم.

ھەممە ئىشنى ئۇلار بىلەن دېيىشىپ، بىر بالىنى ۋىيېتنام چېگراسىدىن ساق-سالامەت كامبودژاغا ئۆتكۈزۈپ بەرسە 1500 دوللار بېرىشكە پۈتۈشتۈم. قاراڭغۇ چۈشكەندە يولغا چىقتۇق. يول بويى يامغۇر ياغدى. 4-5 سائەت يول مېڭىپ ئاخىرى مىڭ بىر تەستە چېگراغا كەلدۇق. ئەپسۇس، بۇ يەردە يول باشلاشقا دېيىشكەن يەرلىك ۋىيېتناملىق بىلەن تېپىشالمىدۇق. يامغۇر پەقەتلا توختىمىدى. ئامالسىز كەينىمىزگە قايتىپ تاڭ ئاتارغا يېقىن خۇجىمىن شەھىرىگە قايتىپ كەلدۇق.

تەپسىلاتى...

ۋەتىنىگە قايتقان روھ: مەرھۇم ھۈسەن ھەسەن ئەپەندىنىڭ ھايات بايانى(6)

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 26– ئاپرىل

مەن ۋېيتنامنىڭ خۇجىمىن شەھىرىگە چۈشكەندىن كېيىن تاكسى بىلەن دېيىشكەن جايغا باردىم. بۇ يەر شەھەردىن يىراقراق بولغان بىر يېزا بولۇپ، 3 نەپەر قېرىندىشىمىز بانانزارلىقتا يوشۇرۇنۇپ تۇرغان ئىكەن. يېتىپ  بېرىشىمغا ئۇلار بانانزارلىقتىن چىقىپ مېنىڭ بىلەن كۆرۈشتى.

مەن بۇ 3 نەپەر قېرىندىشىمنى بازار بولىدىغان بىر جايغا تاكسى بىلەن ئېلىپ باردىم. بۇ يەردە ئۇلارغا ساياھەتچىلەر كىيىدىغان كىيىم-كېچەك، قارا كۆزەينەك، كەيمە چاچ قاتارلىق نەرسىلەرنى ئالدىم.

ئۇلار ئەسلىدە قەشقەر، مەكىت ۋە خوتەندە تۇغۇلغان ياشلار بولۇپ، «5-ئىيۇل ۋەقەسى» دىن كېيىن يوشۇرۇنچە قېچىپ چىققانلار ئىكەن.

مەن ئاۋسترالىيەدىكى ۋېيتناملىق تونۇشۇم بەرگەن ھېلىقى تېلېفون نومۇرىغا تېلېفون قىلدىم ھەمدە ياردەم تەلەپ قىلدىم. ئۇ كىشى تاكسىچى بىلەن سۆزلىشىپ، بىزنى ئۆزى تۇرغان جايغا ئېلىپ بېرىشنى تاپىلىدى. بىز بېرىپ كۆرۈشتۇق. ئۇنىڭدىن مېھمانخانىدىن ياتاق ئېلىشىمىزغا ۋە مۇسۇلمانچە ئاشخانا تېپىشىمىزغا ياردەم بېرىشىنى تەلەپ قىلدۇق.

تەپسىلاتى...

ئابدۇۋەلى ئايۇب : «مۇشت-پەشۋا بىلەن ئۆگىتىمىز!»

ر ف ئا يازمىسى
2017 – يىلى 26– ئاپرىل

تەڭرىتاغ قاماقخانىسىدا مەن بىلەن بىر قانچە كۈن تۇرۇلۇپ خىتايچە بىلمىگەنلىكى، ئۇنى ئاز دەپ سىياسىي مەھبۇس بولغىنى ئۈچۈن ھەر كۈنى تاياق يېگەن مەركىتلىك مۇھەممەتنى ئەسلا ئۇنىتالمايمەن.

ئۇنىڭ زادى نېمە سەۋەب بىلەن تۇتۇلغانلىقى ماڭا سىر پېتى قالدى. ۋاقىتلىق قامالغانلاردىن خاتىرە قالدۇرۇلمايتتى. ئەگەر خاتىرە ئېلىنغان بولسا، مەن ئۇنىڭغا تەرجىمانلىق قىلغان بولۇپ بىلىپ قالغان بولاتتىم. مەھبۇسلار كامېرغا كىرىشىگىلا تاياق بىلەن «تەربىيە» قىلىنىپ بولغاندىن كېيىن خاتىرە ئېلىناتتى. كامېردىكى كاتىپ خىتايلاردىن بولاتتى. مەھبۇس كاتىپنىڭ ئالدىدا يەكتىز بولۇپ ئولتۇرۇپ تۇتۇلۇش سەۋەبى، ئائىلە ئارخىپى، بۇرۇنقى جىنايەت خاتىرىسى قاتارلىق سوئاللارغا خىتايچە جاۋاب بېرىشكە مەجبۇر ئىدى.

تەپسىلاتى...