خىتاي جاسۇسلىرىنىڭ ئۇزارغان تىلى

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 27– ئۆكتەبىر

يېقىندىن بۇيان مۇھاجىرەتتە ياشاۋاتقان ئۇيغۇرلاردا خىتاي جاسۇسلىرىنىڭ تۈرلۈك ئالاقە ۋاسىتىلىرى ئارقىلىق ئالداش، زورلاش ۋە تەھدىتلىرىگە ئۇچراش ئەھۋالى ئېغىرلاشقانلىقى مەلۇم.

ئىگىلىشىمىزچە بۇ ئەھۋاللار ئامېرىكا، تۈركىيە ۋە ياۋروپادا ياشاۋاتقان ئۇيغۇرلاردا ئوخشاش شەكىلدە يۈز بەرگەن. بىز ئاڭلىغۇچىلار تەمىنلىگەن ئاۋازلىق ھۆججەتلەرنى رەتلەپ تۆۋەندىكى ئورتاق نۇقتىلارنى تېپىپ چىقتۇق.

تەپسىلاتى...

ئابدۇۋەلى ئايۇپ : كامېردىكى ھالال ۋە ھارام

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 25– ئۆكتەبىر

شاھمامۇتقا خىتايچە ئۆگىتىشنى داۋام قىلدىم. ئۇنىڭ ئىلگىرىلىشى ئىشەنگۈسىز دەرىجىدە تېز بولدى. بىر كۈنى ئۇ كارىدوردىكى «دۆلىتىڭ بولمىسا ئائىلەڭ بولمايدۇ» دېگەن خىتايچە جۈملىنى چۈشىنىپ ئېغزى يۇمۇلماي قاپتۇ. ئۇنىڭ ئاقسېرىق چىرايىدا پارلىغان بىلىشنىڭ خۇشاللىقىغا جۆر بولدۇم. ئەمما ئۇنىڭغا بىر مىللەتكە باش تىققۇدەك، خەقنىڭ كۆزىگە تەلمۈرمەي ئازادە ئولتۇرغۇدەك بىر ماكاننىڭ نەقەدەر زۆرۈرلۈكىنى دېيىشتىن ۋاز كەچتىم.

ئىككىمىزنىڭ نەزىرىدىكى دۆلەت پەرقلىق ئىدى. مېنىڭ دۆلىتىمدە ئىلىدىكى نەغمىچى ئۇيغۇر قانداق ھۆرمەتلىك بولسا، تارىمدىكى قىرائەتچى ئۇيغۇر ئوخشاش ئىززەتلىك ئىدى، خوتەن چۇقۇ بازاردىكى ۋاھابى ئۇيغۇر قانداق ھۆر بولسا، تۇيۇق مازاردىكى تاۋاپچى ئۇيغۇر شۇنداق ئەركىن ئىدى. شاھمامۇتنىڭ ئىنتىلگىنى بىر مىللەتنىڭ ئەمەس، پۈتۈن ئۈممەتنىڭ دۆلىتى ئىدى. ئۇنىڭچە مۇسۇلمانلارنىڭ بىرلا دۆلىتى بولۇشى كېرەك بولۇپ، ئەكسىچە بولغان دۆلەتلەر ئۇرۇش ئېچىشقا تېگىشلىك ئىدى. ئۇنىڭ قانداقلا رەددىيە بەرسەم بىرلا جاۋابنى تەكرارلىشىغا قاراپ يادىلىۋالدىمىكىن دېگەن ئىدىم. راست دېگەندەك تۈركىيەگە كېلىپ سەيىد قۇتۇپنىڭ «يول بۇ يەردە» دېگەن كىتابىدا ئەينەن شۇ مەزمۇننى كۆردۈم.

تەپسىلاتى...

غۇلامىدىن پەختانىڭ ھاياتى (25): «ئازادلىق رادىيوسى» دا ئۇيغۇر ئاۋازىنىڭ تاقىلىشى

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 25– ئۆكتەبىر

سوغۇق ئۇرۇش يىللىرىدا گېرمانىيەنىڭ ميۇنخېن شەھىرىدىن ئاڭلىتىش بېرىۋاتقان «ئازادلىق رادىيوسى» نىڭ ئۇيغۇر تىلىدىكى ئاڭلىتىشى غەرب دۇنياسىدا ياڭرىغان ئۇيغۇرلارنىڭ بىردىن-بىر ئۇيغۇر ئاۋازى ئىدى.

1950-يىللارنىڭ ئاخىرلىرىدىن تاكى 1970-يىللارنىڭ ئاخىرلىرىغىچە «ئازادلىق رادىيوسى» نىڭ ئۇيغۇرچە پروگراممىلىرى باشقا قېرىنداش تۈركىي تىللىرىدىكى ئاڭلىتىشلار بىلەن بىللە سابىق سوۋېتلار ئىتتىپاقى ھۆكۈمرانلىقىدىكى ئوتتۇرا ئاسىيا رايونىغا، ھەتتا خىتاي ئىشغالىيىتىدىكى ئۇيغۇرلار ۋەتىنىگە قەدەر ياڭرىغان ئىدى.

كوممۇنىزم لاگېرى بىلەن بولغان بۇ جەرياندىكى ئاخبارات ۋە تەشۋىقات كۈرەشلىرىگە ئۆز كەچۈرمىشلىرى بىلەن شاھىت بولغان غۇلامىدىن پاختا ئەپەندى «ئازادلىق رادىيوسى» دا ئۇيغۇرچە ئاڭلىتىشنىڭ يولغا قويۇلۇشى ۋە سىستېمىلىشىشىدا مۇھىم روللارنى ئوينايدۇ.

تەپسىلاتى...

رابىيە قادىر: مىللەتلەر مەسىلىسى ھەل بولماي تۇرۇپ، خىتاي چوڭ دۆلەت بولالمايدۇ

خەلقئارا ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق ۋە دېموكراتىيە فوندى جەمئىيىتى
2017 – يىلى 24– ئۆكتەبىر

شى جىنپىڭ 3 يېرىم سائەتلىك دوكلاتىدا ئۆز ھاكىمىيىتى دەۋرىدە تېخىمۇ كەسكىنلەشكەن شەرقى تۈركىستان مەسىلىسى ( بەزى خەلقئارا مۇتەخەسسىسلەرنىڭ تىلى بويىچە ئۇيغۇر مەسىلىسى، خىتاي خەلقىنىڭ تىلى بويىچە ”شىنجاڭ مەسىلىسىى“) نى تىلغا ئالمىدى. بۇ ھەقتە پەقەت ئاغدۇرمىچىلىق، بۆلگۈنچىلىك ۋە تېررورلۇققا تېخىمۇ قاتتىق قارشى تۇرىدىغانلىقىنى ئىپادىلەپ قويۇش بىلەنلا كۇپايىلەندى. سەۋەبى دۇنياغا ئېنىق ئەمەس، ئەمما بۇ مەسىلىگە چېتىشلىق ئىككى تەرەپكە، ئۇيغۇر خەلقى ۋە خىتاي ھۆكۈمىتىگە بەش قولدەك ئېنىق. بىز بۇ پۇرسەتتە خىتاينى دۇنيادىن لىدېرلىك تالىشىۋاتقان خىتابلىرىدا سەمىمىي بولۇشقا، مەۋجۇت مەسىلىلەرنى يوشۇرماسلىققا چاقىرىمىز.

تەپسىلاتى...

ئابدۇۋەلى ئايۇپ : قاماقتىكى شاھمامۇت

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 18– ئۆكتەبىر

2013-يىلى نۇيابىردىن باشلاپ قاماقخانىدا ئۇيغۇر مەھبۇسلار كۆپلەپ قالدى. پۈتۈنلەي دېگۈدەك خىتايلاردىن بولغان ئوغرى، قاتىل، پاراخور، كاززاپ قامىلىدىغان قاماقخانا كارىدورىدا ئانچە-مۇنچە ئۇيغۇرنىڭ سايىسى كۆرۈنىدىغان بولدى. ئۇيغۇرلار كۆپەيگەنچە تۈزۈم چىڭىيىپ باراتتى. زۇلۇمنى ئەگەشتۈرۈپ كەينى-كەينىدىن كىرىۋاتقان بۇ بالىلارنى سىياسىي مەھبۇس دېسە پەقەت ئىشەنگۈم كەلمەيتتى. ئۇلار ئۇيغۇرلار تارىختا قۇرغان دۆلەتلەردىن ئەمەس، غۇلجا ۋە قەشقەردە قۇرۇلغان ئىككى جۇمھۇرىيەتتىنمۇ بىخەۋەر ئىدى. ئەمەلىيەتتە ئۇلار ئۈرۈمچىدە ئانچە-مۇنچە دىندىن ساۋاق ئېلىپ قالغان چاغدا نان ياقىدىغان، رېمۇنتچىلىق قىلىدىغان، بىنا چاقىدىغان ياشلار ئىدى.

تەپسىلاتى...

غۇلامىدىن پاختانىڭ ھاياتى (24): «ئامېرىكا تۈركىستانلىقلار بىرلىكى» دىكى پائالىيەتلىرىم

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 18– ئۆكتەبىر

غۇلامىدىن پاختا ئەپەندى ئامېرىكىغا كېلىپ يەرلەشكەن 1960-يىللارنىڭ ئاخىرلىرىدا پۈتۈن ئامېرىكادا ئۇيغۇر مۇھاجىرلار تۇرماق، ھەتتا تۈركىستان جۇغراپىيەسىدىن تۈرلۈك يوللار بىلەن ئامېرىكاغا كېلىپ ئولتۇراقلاشقان كىشىلەرمۇ ناھايىتى ئاز ئىدى.

1950-يىلى كەشمىردىكى «شەرقىي تۈركىستان مۇھاجىرلار جەمئىيىتى» تەرىپىدىن ئامېرىكاغا ئوقۇشقا ئەۋەتىلگەن 4 نەپەر ئۇيغۇر ياشنىڭ 3 نەپىرى ئۆز دەۋرىدە تۈركىيەگە قايتىپ كەتكەن بولۇپ، ئۇلاردىن پەقەت بىر نەپىرى، يەنى داۋۇت ئوسمان شۇ يىللاردا ئامېرىكادىكى بىردىن-بىر ئۇيغۇر ھېسابلىناتتى. غۇلامىدىن پاختا 1960-يىللارنىڭ ئىككىنچى يېرىمىدا ئامېرىكاغا يەرلەشكەن ئىككىنچى ئۇيغۇر بولۇش سۈپىتى بىلەن ئۆزبېك مۇھاجىرلار تەرىپىدىن نيۇ-يوركتا قۇرۇلغان «ئامېرىكا تۈركىستانلىقلار بىرلىكى» نىڭ ئاكتىپ ئەزالىرىدىن بىرىگە ئايلىنىدۇ. 

تەپسىلاتى...

يازغۇچى ئېزرا كرونفېلد: «ئۇيغۇر دىيارىدىكى زىيانكەشلىك فاشىزم دەۋرىنى ئەسلىتىدۇ!»

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 13– ئۆكتەبىر

ئۇيغۇر دىيارىدىكى ئېغىر سىياسىي بۇرۇقتۇملۇق ۋە ئۇيغۇرلار باشتىن كەچۈرۈۋاتقان مۈشكۈلاتلار ھەققىدە ھەرقايسى ئاخبارات ۋاسىتىلىرى ئېلان قىلغان ئۇچۇرلار ئۆز نۆۋىتىدە بىر قىسىم كىشىلەرنى ئۇيغۇرلار ھەمدە ئۇلارنىڭ ھازىرقى ئەھۋالى ھەققىدە مۇئەييەن ساۋاتلارغا ئىگە قىلىۋاتقانلىقى مەلۇم. ئىسرائىلىيەلىك يازغۇچى ئېزرا كرونفېلد (Ezra Kronfeld) ئەنە شۇلارنىڭ بىرىدۇر. 

تەپسىلاتى...

غۇلامىدىن پاختانىڭ ھاياتى (23): مەن ئامېرىكىغا نېمە ئۈچۈن كەلدىم

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 12– ئۆكتەبىر

1966-يىلى غۇلامىدىن پاختانىڭ ئامېرىكاغا كېلىشى ئۇنىڭ مۇھاجىرەتتىكى ھاياتىغا يېڭى سەھىپە ئاچىدۇ. گېرمانىيەدىكى ئون نەچچە يىللىق مۇھاجىرەت ھاياتىدىن كېيىن غەرب دۇنياسىنىڭ سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي مەركىزىگە ئايلانغان ئامېرىكادا ئۇيغۇر ئاۋازىنى ئاڭلىتىش ئارزۇسى ياش غۇلامىدىن پاختانىڭ كۆڭلىگە پۈككەن نىشانلىرىدىن بىرى ئىدى. ئۇ ئامېرىكاغا كەلگەن دەسلەپكى مەزگىللىرىدە بىر تەرەپتىن «ئازادلىق رادىيوسى» نىڭ ئۇيغۇرچە ۋە ئۆزبېكچە ئاڭلىتىشى ئۈچۈن ھەپتىدە ئىككى قېتىمدىن خەۋەر تەييارلىسا، يەنە بىر تەرەپتىن پان-ئامېرىكا ھاۋا يوللىرىدا تېخنىك خادىم بولۇپ خىزمەت قىلىدۇ. 

تەپسىلاتى...

ئابدۇۋەلى ئايۇپ : باراڭدىكى لەغمەن

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 12– ئۆكتەبىر

كامېردىكى ئورنۇمنىڭ مۇزدەك سېمۇنت يەردىن كارىۋاتقا ئالماشقىنى تاسادىپىيلىق ئەمەس ئىكەن. تەڭرىتاغ رايونلۇق تەپتىش مەھكىمىسى «جىنايىتىم» نى قانۇنسىز مەبلەغ توپلاش دەپ بېكىتىپتۇ. دېمەك، ئەمدى سىياسىي جىنايەتچى ئەمەس ئىدىم. بۇ خەۋەردىن كېيىن گۇندىپايلارنىڭ مۇئامىلىسىدىمۇ ئۆزگىرىش بولدى. بۇنداق ئۆزگىرىش كامېر ھاياتىمغا بەزى يېڭىلىقلارنى بەخش ئەتكەن بولدى. ئەمدى مەن قاماقخانىدا ئېتىلىدىغان پۇللۇق تاماقلارنى بۇيرۇتالايتتىم، ماڭا سېلىنغان، ئەزەلدىن كامېر باشلىقلىرىغا يەم بولۇپ ئۆزۈم خالىغانچە ئىشلىتەلمىگەن پۇللارنى خىراجەت قىلالايتتىم.

تەپسىلاتى...

غۇلامىدىن پاختانىڭ ھاياتى (22): ياۋروپادىن ئامېرىكىغا سەپەر

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 5– ئۆكتەبىر

«ئازادلىق رادىيوسى» نىڭ ئۇيغۇرچە ئاڭلىتىشى رەسمىي تەسىس قىلىنغاندىن كېيىن، 1960-يىللارنىڭ ئاخىرىدىن 1970-يىللارنىڭ باشلىرىغىچە بولغان جەرياندا ئۇيغۇر بۆلۈمىنىڭ ئادەم كۈچى تەدرىجىي كۆپىيىدۇ ۋە رادىيو پروگراممىلىرىمۇ خىللىشىدۇ.

1966-يىلىنىڭ ياز ئايلىرىدا، يەنى يىراقتىكى ئۇيغۇرلار ۋەتىنىدە خىتاي كومپارتىيەسىنىڭ رەھبىرى ماۋ زېدوڭ قوزغىغان «مەدەنىيەت زور ئىنقىلابى» نىڭ قارا پەردىسى يېيىلغان بىر مەزگىللەردە غۇلامىدىن ئەپەندى تۇنجى قېتىم ئامېرىكانى زىيارەت قىلىش پۇرسىتىگە ئېرىشىدۇ. شۇ يىلى يازدا باش شتابى ميۇنخېندىكى «ئازادلىق رادىيوسى» غۇلامىدىن ئەپەندىنى بىر ئايلىق مۆھلەت بىلەن ئامېرىكانى زىيارەت قىلىشقا ئەۋەتىدۇ.

تەپسىلاتى...