ۋەتىنىگە قايتقان روھ: مەرھۇم ھۈسەن ھەسەن ئەپەندىنىڭ ھايات بايانى(6)

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 26– ئاپرىل

مەن ۋېيتنامنىڭ خۇجىمىن شەھىرىگە چۈشكەندىن كېيىن تاكسى بىلەن دېيىشكەن جايغا باردىم. بۇ يەر شەھەردىن يىراقراق بولغان بىر يېزا بولۇپ، 3 نەپەر قېرىندىشىمىز بانانزارلىقتا يوشۇرۇنۇپ تۇرغان ئىكەن. يېتىپ  بېرىشىمغا ئۇلار بانانزارلىقتىن چىقىپ مېنىڭ بىلەن كۆرۈشتى.

مەن بۇ 3 نەپەر قېرىندىشىمنى بازار بولىدىغان بىر جايغا تاكسى بىلەن ئېلىپ باردىم. بۇ يەردە ئۇلارغا ساياھەتچىلەر كىيىدىغان كىيىم-كېچەك، قارا كۆزەينەك، كەيمە چاچ قاتارلىق نەرسىلەرنى ئالدىم.

ئۇلار ئەسلىدە قەشقەر، مەكىت ۋە خوتەندە تۇغۇلغان ياشلار بولۇپ، «5-ئىيۇل ۋەقەسى» دىن كېيىن يوشۇرۇنچە قېچىپ چىققانلار ئىكەن.

مەن ئاۋسترالىيەدىكى ۋېيتناملىق تونۇشۇم بەرگەن ھېلىقى تېلېفون نومۇرىغا تېلېفون قىلدىم ھەمدە ياردەم تەلەپ قىلدىم. ئۇ كىشى تاكسىچى بىلەن سۆزلىشىپ، بىزنى ئۆزى تۇرغان جايغا ئېلىپ بېرىشنى تاپىلىدى. بىز بېرىپ كۆرۈشتۇق. ئۇنىڭدىن مېھمانخانىدىن ياتاق ئېلىشىمىزغا ۋە مۇسۇلمانچە ئاشخانا تېپىشىمىزغا ياردەم بېرىشىنى تەلەپ قىلدۇق.

تەپسىلاتى...

ئابدۇۋەلى ئايۇب : «مۇشت-پەشۋا بىلەن ئۆگىتىمىز!»

ر ف ئا يازمىسى
2017 – يىلى 26– ئاپرىل

تەڭرىتاغ قاماقخانىسىدا مەن بىلەن بىر قانچە كۈن تۇرۇلۇپ خىتايچە بىلمىگەنلىكى، ئۇنى ئاز دەپ سىياسىي مەھبۇس بولغىنى ئۈچۈن ھەر كۈنى تاياق يېگەن مەركىتلىك مۇھەممەتنى ئەسلا ئۇنىتالمايمەن.

ئۇنىڭ زادى نېمە سەۋەب بىلەن تۇتۇلغانلىقى ماڭا سىر پېتى قالدى. ۋاقىتلىق قامالغانلاردىن خاتىرە قالدۇرۇلمايتتى. ئەگەر خاتىرە ئېلىنغان بولسا، مەن ئۇنىڭغا تەرجىمانلىق قىلغان بولۇپ بىلىپ قالغان بولاتتىم. مەھبۇسلار كامېرغا كىرىشىگىلا تاياق بىلەن «تەربىيە» قىلىنىپ بولغاندىن كېيىن خاتىرە ئېلىناتتى. كامېردىكى كاتىپ خىتايلاردىن بولاتتى. مەھبۇس كاتىپنىڭ ئالدىدا يەكتىز بولۇپ ئولتۇرۇپ تۇتۇلۇش سەۋەبى، ئائىلە ئارخىپى، بۇرۇنقى جىنايەت خاتىرىسى قاتارلىق سوئاللارغا خىتايچە جاۋاب بېرىشكە مەجبۇر ئىدى.

تەپسىلاتى...

مەركىزىي ئاسىيا رۇسىيە ۋە خىتاينىڭ تەسىرى ئاستىدا قالامدۇ؟

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 24– ئاپرىل

rfa3-24042017

مەلۇم بولۇشىچە، سوۋېت ئىتتىپاقى غۇلاپ، ئۇنىڭ تەركىبىدىكى جۇمھۇرىيەتلەر مۇستەقىللىق ئالغاندىن كېيىن، رۇسىيە ۋە خىتاي ئۆزلىرىنىڭ مەركىزىي ئاسىياغا بولغان سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي تەسىرىنى كۈچەيتىشكە كىرىشكەن.

رۇسىيە مۇستەقىللىقىنىڭ دەسلەپكى يىللىرىدىلا سابىق ئوتتۇرا ئاسىيا سوۋېت جۇمھۇرىيەتلىرىنى ئۆزىنىڭ تەسىر دائىرىسىگە كىرگۈزۈشكە تىرىشقان بولسىمۇ، خىتاي بۇ مەسىلىدە ئۇنىڭ ئاساسىي رىقابەتچىسىگە ئايلانغان. ئۇنداقتا مەركىزىي ئاسىيا رۇسىيە ۋە خىتاينىڭ تەسىرى ئاستىدا قالامدۇ؟ بۇ خىلدىكى تالاش-تارتىشلار ھېلىھەم ئوتتۇرا ئاسىيا ئاخباراتلىرىدا كۈن تەرتىپتە تۇتۇپ تۇرۇلماقتا.

تەپسىلاتى...

شىۋېتسىيەلىك ژۇرنالىست يۇييې ئولسسون بىلەن ئۇيغۇر ۋەزىيىتى ئۈستىدە سۆھبەت

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 24– ئاپرىل

rfa2-24042017

شىۋېتسىيەلىك ژۇرنالىست، يازغۇچى يۇييې ئولسسون، ئۇيغۇرلارنىڭ ۋەزىيىتىگە دىققەت قىلىۋاتقان يازغۇچىلارنىڭ بىرى. ئۇ ئىلگىرى بېيجىڭدا ئۇزۇن يىل خىزمەت قىلغان. يۇييى ئولسسون بۈگۈن رادىئومىزنىڭ زىيارىتىنى قوبۇل قىلىپ، ئۆزىنىڭ ئۇيغۇرلارنىڭ ۋەزىيىتى ھەققىدىكى كۆز قاراشلىرىنى بايان قىلدى.

يازغۇچى يۇييې ئولسسون يېقىندا تەيۋەننىڭ «كۆزەتكۈچى» ژۇرنىلىدا «خىتاينىڭ دىن ۋە ئىرققا قارىتىلغان ھۇجۇملىرى: بىلىنمىگەن ۋە خەۋەر قىلىنمىغانلار» ماۋزۇلۇق بىر ماقالە ئېلان قىلىپ، ئۇيغۇرلارنىڭ ۋەزىيىتى ئۈستىدە تەپسىلىي توختالغان. ئۇ ماقالىسىدە ئاساسلىق ئۇيغۇرلار ئۇچراۋاتقان مىللىي ۋە دىنىي بېسىملار ھەققىدە دۇنيا جامائەتچىلىكىنىڭ يېتەرلىك تونۇشقا ئىگە ئەمەسلىكىنى بىلدۈرۈپ: «ھازىرقىدەك دىنى ۋە ئىرقىي كەمسىتىش دۇنيادا يەنە قايتىدىن باش كۆتۈرۈۋاتقان بىر شارائىتتا ناھايىتى ئاز كىشىلەرلا خىتايدا يۈرگۈزۈلۈۋاتقان دىنىي زىيانكەشلىكنىڭ تولۇق جەريانىنى چۈشىنىشكە مۇۋەپپەق بولالايدۇ» دېگەن ئىدى.

تەپسىلاتى...

ئابدۇۋەلى ئايۇپ : «تاھارەتسىز ناماز ئوقۇماسلىق»

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 20– ئاپرىل

taharetsiz-namaz-20042017

يۈرەككە قۇرت چۈشكەندەك بىئارامچىلىقتا ئاران ئىككى كېچە بىر كۈندۈز ئۆتتى. سەھەردە مېنى قاماقخانىغا تۇتۇپ بېرىپ كەتكەن ساقچى كامېرنىڭ قاچا پاتقىدەك تۆشىكىدىن بىر ۋاراق قەغەزنى كىرگۈزدى. قارىسام، قامىلىش ۋاقتىم قەشقەردە قول قويدۇرۇلغان يەتتە كۈندىن 30 كۈنگە ئۇزارتىلىپتۇ. ئىمزايىمنى قويۇپ بولۇپ سالپىيىپ ئولتۇرغان چېغىم، دۈمبەمگە پەشۋا تەگدى.

قاماقتا مېنى ئەڭ زېرىكتۈرگەن ئىشلارنىڭ بىرى مۇشۇنداق ھەر كۈنى ئەتىگەندىن چۈشكىچە، چۈشتىن كەچكىچە قېتىپ ئەسكەرچە ئولتۇرۇش ئىدى. ئەمدى تېخى ئىككى كۈن ئۆتكەن ئىدى. 30 كۈن دېگەن بىلەن ئوتتۇزىنچى كۈنىمۇ ئاخىرقى كۈن بولۇشى ناتايىن ئىدى.

مەن قامالغان كامېر كۆندۈرۈش كامېرى بولۇپ داۋاملىق يېڭى تۇتقۇنلار كىرىپ تاياق يەپ تۇراتتى. ياڭيوڭ زېرىككەن ھامان پەرھاتقا: – ئىچىمىز پۇشتى، كىنو قويمامسەن، پائېرخا! – دەپ ۋارقىرايتتى. پەرھات يېڭى مەھبۇسلارنى كۆندۈرگەن بولۇپ ھېلى بۇيرۇقنى خىتايچە بېرىپ، چۈشەنمىسە تىللاپ ئۇراتتى، ھېلى بۇيرۇقنى ئۇيغۇرچە بېرىپ خىتايچە جاۋاب بېرىشكە قىستايتتى.

تەپسىلاتى...

ۋەتىنىگە قايتقان روھ: مەرھۇم ھۈسەن ھەسەن ئەپەندىنىڭ ھايات بايانى (5)

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 20– ئاپرىل

wetinige-qaytqam-roh-5

ۋەتەن ۋە مىللەتكە خىزمەت قىلىشنى كۆڭلىگە پۈككەن بىر ئىنسان ۋەتىنى ۋە مىللىتىگە خىزمەت قىلىشنىڭ ھەرقانداق پۇرسىتىنى قولدىن بەرمەيدۇ، ئەلۋەتتە.

بىر پەيشەنبە كۈنى ئىدى. سىدنېينىڭ ئوبېن دېگەن رايونىغا باردىم. بۇ يەردە خۇددى ئىستانبۇلنىڭ سۇلتان ئەھمەد جامەسىگە ئوخشاش ھەيۋەتلىك سېلىنغان بىر تۈرك جامەسى بار ئىدى. كىشىلەر ئۇنى ئوبېن جامەسى دەپ ئاتايتتى. بۇ يەردە تۈرك فېدېراتسىيونى (تۈرك بىرلىكى) دېگەن چوڭ بىر تەشكىلاتنىڭ ئىشخانا بىناسى بار ئىدى. بىنا ئالدىدىكى قاتار بايراق خادىلىرىغا ئاۋسترالىيە، تۈركىيە، ئەزەربەيجان، قازاقىستان، قىرغىزىستان قاتارلىق دۆلەتلەرنىڭ بايراقلىرى ئېسىقلىق تۇراتتى. ھەر قېتىم بۇ بايراقلارنى كۆرگىنىمدە ئىچىمدە بىر تۈرلۈك ئۈمىد، بىر تۈرلۈك ئۆكۈنۈش ۋە ھەتتا بىر تۈرلۈك ھەسەتكە ئوخشاپ كېتىدىغان تۇيغۇلار پەيدا بولۇپ، مېنى قىينايتتى. نېمىشقا بىزنىڭ ئاي-يۇلتۇزلۇق كۆك بايرىقىمىز مۇشۇ بايراقلار قاتارىدىن ئورۇن ئالالمايدۇ، دەپ ئۆز-ئۆزۈمگە سوئال قوياتتىم.

تەپسىلاتى...

خىتايدا ئۇيغۇرلاردىن كېلىۋاتقان تېررور تەھدىتى مەۋجۇتمۇ؟

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 18 – ئاپرىل

34145021-905b-4eae-beaa-ba0a65d02195

يېقىنقى تۈرلۈك ئاخبارات ۋاسىتىلىرىنىڭ مەلۇماتلىرىغا قارىغاندا خىتاي دائىرىلىرى ئۇيغۇرلار دىيارىدا جىددىي رەۋىشتە ساقچى ۋە ھەربىي كۈچىنى ئاشۇرۇۋاتقان بولۇپ، خىتاي دائىرىلىرى بۇنىڭ ئۇيغۇرلار ئارىسىدىكى ئاتالمىش «ئۈچ خىل كۈچ» كە، جۈملىدىن تېررورچىلارغا تاقابىل تۇرۇشتىكى زۆرۈر تەدبىرلەر ئىكەنلىكىنى تەكىتلىمەكتە. بۇ مۇناسىۋەت بىلەن بىر قىسىم مۇتەخەسسىسلەر بۇ ھەقتە توختىلىپ، خىتايدا ئۇيغۇرلارنىڭ تېررور تەھدىتى ياكى ئەمەسلىكى ھەققىدە ئۆز قاراشلىرىنى ئوتتۇرىغا قويدى.

ئالدىنقى ئايدا سۈرىيەدىكى قوراللىق تېررورچىلار بىلەن ئالاقىدار بولۇشى مۇمكىن، دەپ قارىلىۋاتقان بىر تۈركۈم ئۇيغۇر قوراللىقلارنىڭ «خىتايدا ئەمدى دەريا كەبى قان ئاققۇزىمىز» دېگەن مەزمۇندىكى سىن كۆرۈنۈشلىرى تورلاردا پەيدا بولغاندىن كېيىن خىتاي ھۆكۈمىتى بۇنى «ئۇيغۇر تېررورچىلارنىڭ تېررورلۇق ھەرىكەتلىرى قوزغايدىغانلىقى ھەققىدىكى ئىسپات» سۈپىتىدە خىتاي باشقۇرۇشىدىكى ھەرقايسى ئاخبارات ۋاسىتىلىرىدە كۆپلەپ تارقاتتى. ئارىدىن ئۇزۇن ئۆتمەي ئۇيغۇرلار دىيارىدا تېررورلۇق ۋە بۆلگۈنچىلىككە قارشى سىياسىي تەشۋىقاتلار دولقۇنى كۆتۈرۈلۈپ، بۇنىڭ ئەڭ يېڭى پەللىسى 1-ئاپرېل ئېلان قىلىنغان «ئەسەبىيلىككە قارشى تۇرۇش نىزامى» نىڭ تارقىتىلىشىدا يەكۈنلەندى.

تەپسىلاتى...

8-ئاپرېل مىللىي ئارمىيە كۈنى: مىللىي ئارمىيىگە 72 يىل (2)

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 14 – ئاپرىل

8ef01efb-d0e4-481f-bfc2-59664cab7b60

ئۇيغۇر دىيارىنىڭ 20-ئەسىرنىڭ بىرىنچى يېرىمىدىكى كەڭ كۆلەملىك مىللىي ئازادلىق ھەرىكىتىدە ھەل قىلغۇچ رول ئوينىغان، زامان ئۇيغۇر دىيارى تارىخىدىكى يەرلىك مىللەتلەردىن تۈزۈلگەن زامانىۋى مۇنتىزىم قوشۇن – مىللىي ئارمىيىنىڭ بېسىپ ئۆتكەن بەش يىللىق تارىخى مۇساپىسى ھازىرغىچە ئۇيغۇر، قازاق ۋە باشقا مىللەتلەر تەرىپىدىن ياد ئېتىلمەكتە.

مەلۇمكى، 1944-يىلى،7-نويابىر كۈنى پارتلىغان غۇلجا قوزغىلىڭىنىڭ دەسلەپكى غەلىبىسى نەتىجىسىدە 12-نويابىر كۈنى قۇرۇلغان شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى ۋاقىتلىق ھۆكۈمىتى 1945-يىلى، 8-ئاپرېل كۈنى ئۆزىنىڭ مۇنتىزىم مىللىي ئارمىيەسىنى قۇرۇپ، ئىلگىرىكى پارتىزانلىق ئۇرۇش ھالىتىگە خاتىمە بېرىپ، گومىنداڭ ئارمىيىسىگە قارشى مۇنتىزىم ئۇرۇش باسقۇچىغا كىردى.

تەپسىلاتى...

خىتايدىكى ئىسلام ۋەھىمىسى ۋە ئۇيغۇرلارنىڭ دىنىي كىملىكى (2)

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 11– ئاپرىل

67e40eb7-1723-4d96-8031-43f133800c76

تۈرلۈك ئۇچۇرلار ياۋروپا ۋە ئامېرىكا قاتارلىق جايلاردا تېررورلۇق بىلەن باغلىنىپ ئوتتۇرىغا چىقىۋاتقان «ئىسلام ۋەھىمىسى» نىڭ خىتايدا ھازىر بارغانسېرى ئاشكارا قىياپەتتە ئوتتۇرىغا چىقىۋاتقانلىقى ئىشارە قىلماقتا. بۇنىڭ بىلەن ئۇيغۇر ۋە باشقا مۇسۇلمانلارنىڭ ئەنئەنىۋى شەكىلدىكى دىنىي كىملىكى تورلاردا ھۇجۇم نىشانى بولۇپ قېلىشقا يۈزلەنمەكتە. بۇ مۇناسىۋەت بىلەن بىر قىسىم مۇتەخەسسىسلەر خىتايدا «ئىسلام ۋەھىمىسى» نىڭ ئوتتۇرىغا چىقىشى ھەمدە ئۇنىڭ ئۇيغۇر قاتارلىق مۇسۇلمان خەلقلەرگە كۆرسىتىدىغان تەسىرى ھەققىدە ئۆز قاراشلىرىنى ئوتتۇرىغا قويدى. تۆۋەندە مۇخبىرىمىز ئەزىزنىڭ بۇ ھەقتىكى تەپسىلىي مەلۇماتلىرى دىققىتىڭلاردا بولىدۇ.

تەپسىلاتى...

8-ئاپرېل مىللىي ئارمىيە كۈنى: مىللىي ئارمىيىگە 72 يىل (1)

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 10– ئاپرىل

9c78b75a-1b11-4711-bc14-df273525db86

تارىخچىلارنىڭ قارىشىچە، ئۇيغۇر دىيارىنىڭ 20-ئەسىر تارىخى مۇھىم داۋالغۇشلار بىلەن تولدى. 1931-1934-يىللىرى ۋە 1944-1949-يىللىرىدىكى مىللىي ئازادلىق ھەرىكىتى ھازىرقى زامان ئۇيغۇر سىياسىي تارىخىدا چوڭقۇر ئىز قالدۇردى. بولۇپمۇ، 1944-1949-يىللىرىدىكى مىللىي ئازادلىق ھەرىكىتىدە ھەل قىلغۇچ رول ئوينىغان مىللىي ئارمىيىنىڭ قۇرۇلۇشىدىن تاكى ئەمەلدىن قالدۇرۇلۇشىغىچە بولغان بەش يىل جەريانىدا بېسىپ ئۆتكەن كۈرەش مۇساپىلىرى ئۇيغۇر تارىخىدا ھازىرقى كۈنلەرگىچە ئەسلىنىپ كېلىنمەكتە.
بۇ يىل 8-ئاپرېل كۈنى مىللىي ئارمىيە قۇرۇلغانلىقىنىڭ 72 يىللىقى خاتىرە كۈنى بولۇپ، بۇ مۇناسىۋەت بىلەن قازاقىستان، قىرغىزىستان ۋە باشقا ئەللەردىكى ئۇيغۇر جەمئىيەتلىرى، مىللىي ئارمىيە كۈنىنى خاتىرىلەش پائالىيەتلىرى ئۇيۇشتۇرۇپ، ھازىرقى كۈندە سانى ئىنتايىن ئاز قاغان سابىق مىللىي ئارمىيە ئەسكەرلىرىنى تەبرىكلەش بىلەن بىرگە مىللىي ئارمىيىنىڭ كۈرەش مۇساپىلىرىنى ئەسلىمەكتە.

تەپسىلاتى...