ئابدۇۋەلى ئايۇپ : «خۇدا ئۇلۇغمۇ، كومپارتىيەمۇ»

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 21– ئىيۇن

قاماقخانىدا كۆزىتىشىمچە كامېردىكى ئۇيغۇر مەھبۇسلار كۆپىنچە سىياسىيغا ۋە چېكىملىككە باغلىنىپ قامالغانلار ئىكەن. كامېردا ئەڭ ئېچىنىشلىق قىينىلىدىغىنىمۇ مۇشۇلار ئىكەن. بەڭگە مەھبۇسلارنى كامېردا خۇمار قىينىسا، سىياسىي مەھبۇسلارنى سوراقخانىدا ساقچى، كامېردا مەھبۇس ۋە گۇندىپاي تەڭلا قىينايدىكەن. خىروئىنكەشلەرنىڭ كۈندە بىرەر قېتىم بەدىنى قىچىشىپ، قول-پۇتى تىترەپ تېنى قىيناققا چۈشسە، سىياسىي مەھبۇسنىڭ روھى ۋە تېنى ھەر مىنۇتتا، ھەر يەردە تەڭلا قىسماققا ئېلىنىدىكەن.

قاماقخانىلاردا گۇندىپايلار يېڭى كىرگەن مەھبۇسلارنى ھەپتىدە بىر ئىنچىكە سوراشتۇرۇپ، خاتىرە قالدۇرۇپ چىقاتتى. بۇنداق چاغلاردا مەن تەرجىمانلىق قىلغاچ ئۆزۈم خالىمىغان بەزى سوئال-سوراقلارغا گۇۋاھچى بولۇپ قالاتتىم. بىر كۈنى يېڭى كىرگەن ئىككى مەھبۇستىن ئەھۋال ئىگىلەنگەن بولۇپ، بىرى خىروئىن يەنە بىرى ئاتالمىش «قانۇنسىز دىنىي كىتاب» ساقلاپ تۇتۇلغان ئىكەن.

خىروئىنكەشنى سوراق قىلىش جەريانىدا گۇندىپاي قانداقتۇر بىر قانۇنىيەتنى بايقىغاندەك ماڭا قاراپ: – بىلەمسەن ئۇيغۇرلارنى ئىككى نەرسە خاراب قىلىدۇ. بىرى زەھەر، يەنە بىرى دىن. بولۇپمۇ ئەڭ يامىنى دىن، دىن دېگەن ئۇيغۇرلارنى ئەسەبىيلەشتۈرىدىغان زەھەر بولماي نېمە! ماركس دىننى ئەپىيۇن دېگەن ئىكەن. ئۇيغۇرلارنىڭ ئەھۋالى ھازىر ئەپىيۇن چېكىپ خاراب بولغان بىر توپ بەڭگىلەردىن پەرقلىنىپ كەتمەيدۇ. قارا، بۇ ئىككى ئۇيغۇر مەھبۇسنى! ئىككىلىسى زەھەرلەنگەن، بىرى دىندىن، يەنە بىرى زەھەرلىك چېكىملىكتىن. بولۇپمۇ دىندىن زەھەرلەنگەن ماۋۇ دارازا ئۆزى زەھەرلەنگەننى ئاز دەپ باشقىلارنىمۇ زەھەرلىمەكچى بولغان تېخى،- دېدى.

تەپسىلاتى...

غۇلامىدىن پاختىنىڭ ھاياتى (6): كەشمىر يولىدا

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 14– ئىيۇن

1949-يىلىنىڭ كەچ كۈز كۈنلىرىدە جاي-جايلاردىن قەشقەر شەھىرىگە توپلانغان كارۋانلار توپى ھىمالايا تېغىنى كېسىپ ئۆتىدىغان ئىككى يول – يەنى تاشقورغان پامىر يولى ياكى قاغىلىق كۆكيار يولى ئارقىلىق كەشمىرگە سەپەر قىلىشقا باشلايدۇ.

خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسى قەشقەرگە يېتىپ كېلىشنىڭ ھارپىسىدا ۋەتەننى تەرك ئېتىپ يات ئەللەرگە ھىجرەت قىلغان بۇ كارۋانلار توپى ئارىسىدا ياش غۇلامىدىن پاختا ۋە ئۇنىڭ قەشقەردىكى ئۇرۇق-تۇغقانلىرىمۇ بار ئىدى.

ئارىدىن 68 يىل ئۆتكەن بۈگۈنكى كۈندە غۇلامىدىن ئەپەندى ئۆزلىرىنىڭ ئەينى ۋاقىتتا قار-مۇز قاپلىغان ھىمالايا تاغلىرىنى 29 كۈندە كېسىپ ئۆتۈپ ھىندىستان كونتروللۇقىدىكى كەشمىرگە يېتىپ بارغانلىقىنى ئەسلەيدۇ.

تەپسىلاتى...

ئابدۇۋەلى ئايۇپ : لاياقەتلىك مەھبۇس

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 14– ئىيۇن

مەشىق كامېرىدىن ئاخىرى قۇتۇلدۇم. خىتايچە يېزىقچىلىق سەۋىيەم زامىن بولمىغان بولسا ئۇنچە ئۇزۇن قالمىغان، مەھبۇسلۇق مەشىقى جەريانىدا يۈز بېرىدىغان خورلاشلارغا، سوراقتا يۈرگۈزۈلىدىغان قىيناشلارغا ھەمىشە شاھىت بولمىغان بولاتتىم. تەرجىمانلىقتىن خەۋىرىم بولمىغان بولسا، كامېردىكى كاتىپ، سوراقچى ۋە كامېر باشلىقىنىڭ پەرمانى بىلەن «سوراق خاتىرە» سى يېزىپ قەلبىمدە كۈلپەت ئارخىپى تۇرغۇزمىغان، پاجىئەلەر ئالدىدا كۆزى ئوچۇق قارىغۇ، قولى بار چولاقتەك ئامالسىز قالمىغان بولاتتىم.

بىر كۈنى سوراقتىن كىرىۋاتسام بىرسى «ھوي، گۈلەن ئاكامغۇ!» دەپ قالدى. تەڭرىتاغ قاماقخانىسىدا تۇنجى قېتىم ھۆرمەتلىنىپ كۆزلىرىمگە ياش كەلدى. توغرا، مەن ئەسلى خىتايچە «ئابۇ» دەپ چاقىرىلىدىغان چۈپرەندە مەھبۇس ئەمەس، «گۈلەن ئاكا، گۈلەن مۇئەللىم» دەپ چاقىرىلىدىغان ھۆرمەتلىك ئوقۇتقۇچى ئىدىم. شۇ كۈنى چۈشتىن كېيىن مەشىق كامېرى بولغان 2-2 دىن ئادەتتىكى كامېر بولغان 2-6 گە ئالماشتۇرۇلدۇم. ئىشىك تۈۋىدە سوزۇلۇپ تېلېۋىزور كۆرۈپ ياتقان كامېر باشلىقى تامغا قارىتىپ تۇرغۇزۇپ قويدى. قاچانغىچە تۇرىدىغانلىقىمنىمۇ دېمىدى. تامغا سىنچىلاپ قاراشقا باشلىدىم، تىرناق بىلەن «مەنزىرە» دېگەن ئىسىم بەك كۆپ يېزىلغان ئىدى. قارىغاندا، مەنزىرە ئىسىملىك مەشۇقىنى سېغىنغان بىر ئاشىقنىڭ ھېكايىسى تامغا ئويۇلغاندەك قىلاتتى. تامغا قاراپ تۇرۇۋەرمەي دەپ «تاماق يەۋالسام بولامدۇ؟» دېدىم. قارامۇتۇق كەلگەن بىر بالا كېلىپ قولۇمغا ئىككى موما، بىر قاچا قايناقسۇ تۇتقۇزۇپ قويدى.

كامېر يۆتكىلىشنىڭ خەتىرىنى كېيىنكى قاماق ھاياتىمدا قايتا قايتا ھېس قىلدىم. چۈنكى ھەر بىر كامېرنىڭ قائىدىسى ئوخشىمايتتى. ھەر قېتىم ئالماشقاندا يېڭى قائىدىلەرنى يادلاشقا توغرا كەلگەندىن باشقا، كۆپىنچە يېزىقسىز يۈرگۈزۈلىدىغان ماددىلارغا خىلاپلىق قىلىپ ئازار يەيدىغان ئىش چىقاتتى. بۇ كامېردىمۇ شۇنداق بولدى. ئىشنى دەسمال قاتلاشنى ئۆگىنىشتىن باشلىدىم. كامېردا يەر، ھاجەتخانا ۋە ئوچاقنى سۈرتىدىغان دەسماللار ئايرىم بولۇپ، قاتلاش شەكلى ۋە قويۇلىدىغان ئورنىمۇ پەرقلىق ئىدى. بۇيرۇق بويىچە ھاجەتخانىنى سۈرتۈپ بولۇپ قاتلىغان دەسمال كامېر باشلىقىغا يارىماي تېپىك يېدىم. شۇئان يېنىمغا تۇنجى كۈنى ماڭا تاماق سۇنغان دىلمۇرات كېلىپ قاتلىشىپ بەردى. يېڭى كامېردىكى تۇنجى يېگەن تېپىك ئېغىر كېلىپ دەسمال قاتلاۋاتقان قوللىرىم تىترەپ تېخىمۇ قولاشمايتتى. مەن بىر دەسمالنى قاتلاپ بولغۇچە دىلمۇرات دەسماللارنىڭ ھەممىنى قىر چىقىرىپ تەلەپتە ئېيتىلغان «دۇفۇ پارچىسى» دەك قاتلاپ جايى جايىغا تىزىپ بولدى. رەھمەت ئېيتىۋېدىم، سۇس كۈلۈمسىرەپ قويۇپ نېرى كەتتى.

تەپسىلاتى...

ئابدۇۋەلى ئايۇپ : كامېردىكى ئەمەلدارلار

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 7– ئىيۇن

ئادەتتە كامېردا بىر باشلىق، بىر مۇئاۋىن، بىر كاتىپ، بىر سوراقچى، ئىككى ئاشپەز بولاتتى. بۇلار ئەمەلدارلار قاتلىمىغا مەنسۇپ بولۇپ، تاماق تارقىتىشتىن ھاجەت قىلىشقىچە بارلىق پائالىيەت شۇلارنىڭ باشقۇرۇشىدا بولاتتى. بۇ ئەمەلدارلىق پىرامىداسىنىڭ چوققىسىدا كامېر باشلىقى، ئۇلىدا ئۇيغۇر سىياسىي مەھبۇسلار تۇراتتى. كامېر باشلىقى كەچ ۋە ئەتىگەندە سان ئالاتتى. تازىلىق، كېچىلىك نۆۋەتچىلىك ۋە كۈندىلىك مەشغۇلاتقا نازارەتچىلىك قىلاتتى. كۈندىلىك مەشغۇلات دېگەندە ئەتىگەن سائەت 6:30 ناشتا قىلىپ بولۇپ مەھبۇسلۇق مەشىقى قىلىش، سائەت 8 دىن باشلاپ 12 گىچە ۋە چۈشتىن كېيىن سائەت 2 دىن 5 كېچە دىققەتتە قېتىپ ئولتۇرۇشتىن ئىبارەت ئىدى. سائەت بەشتىن كېيىن ئىختىيارى پائالىيەت ۋاقتى بولۇپ ئوندا چىراغ ئۆچۈرۈلگۈچە مەركىزىي تېلېۋىزىيىنىڭ بىرلا قانىلىدا تەشۋىقىي پروگراممىلار كۆرسىتىلەتتى. ئىسمى ئىختىيارى پائالىيەت بولغان بىلەن كىمنىڭ قايسى ئورۇندا قانداق پائالىيەت قىلىشىغا قائىدە بېكىتىلگەن ئىدى. كامېردىكى ئىشلارنىڭ ھەممىسىدە بىر قائىدە بار بولۇپ ھەر بىر مەھبۇس، ھەر مىنۇتتا بىر قائىدىنىڭ ۋە بىر كىشىنىڭ باشقۇرۇشىدا ۋە كامېر باشلىقىنىڭ نازارىتىدە بولاتتى. نەپەسلىنىش ۋە خىيال سۈرۈشتىن باشقا ھەممە ئىشتا بىرىدىن رۇخسەت ئېلىنىشى كېرەك ئىدى. ھەتتا ھاجەت ئۈچۈن ئىشلىتىدىغان تازىلىق قەغەزنىمۇ مەخسۇس بىر كىشى باشقۇراتتى.

يۇقىرى قاتلامغا مەنسۇپ ئەمەلدارلار كېچىلىك نۆۋەتچىلىك، كۈندىلىك تازىلىق، ھەپتىلىك چوڭ تازىلىق قاتارلىق ئىشلارغا يېقىن يولىمايتتى. ھاجەتخانىدىن يىراق، ئىشىككە يېقىن، كامېرغا شامال كىرىدىغان يەردە ئۇخلايتتى ۋە تاماقلىناتتى. كامېر باشلىقى ئىشىكنىڭ يېنىدىكى ئورۇندا خالىسا ئولتۇرۇپ خالىسا ياتاتتى، بەزىدە ئۇنى بۇنى باشقۇرغان بولۇپ ئىچ پۇشۇقى قىلاتتى. ئۇنىڭ مۇئاۋىنى مەھبۇسلارنى ھەر خىل ۋاسىتىلەرنى قوللىنىپ غوجىسىغا ئېگىلدۈرەتتى. كاتىپ ئۈچىنچى قول باشلىق بولۇپ كامېرغا كىرگەن-چىققان مەھبۇسلارنى خاتىرىلەش، كۈندۈزلۈك ۋە كېچىلىك نۆۋەتچىلىك ئەھۋالىدىن دوكلات يېزىش، كادىرلار تامىقى دېيىلىدىغان پۇللۇق ئالاھىدە تاماقنى بۇيرۇتۇش قاتارلىقلارغا مەسئۇل ئىدى. ئاشپەز قاچا يۇيۇشقا، تاماق تەقسىملەشكە، يېمەكلىك باشقۇرۇشقا ئىگە ئىدى. كامېر باشلىقىنىڭ يۈزىنى، پۇتىنى يۇيىدىغان سۇ، داس، لۆڭگىلەرنىمۇ ئاشپەز تەييار قىلاتتى. بۇلار باشقا مەھبۇسلارنىڭ پۇلىغا كادىر تامىقى بۇيرۇتۇپ يەيتتى. كامېردا قىلىدىغان ئىشى كۆپ، ئەمما ھەق بىلەن ناھەقنىڭ ئارىسىدا سىقىلىشتىن باشقا «پايدا» كۆرمەيدىغان ئەمەل تەرجىمانلىق ئىدى. تارتىدىغان خورلۇقىدىن بۆلەك ھېچ بىر خوۋلۇقى بولمىغان تەرجىماننىڭ كامېردا پەقەت ھوقۇقى يوق ئىدى. ئەپسۇسكى، 15 ئايلىق قاماق ھاياتىمدا ئۇيغۇر مەھبۇسلارنىڭ كۆزىگە سەت كۆرۈنۈپ ئىزچىل تەرجىمانلىققا زورلاندىم.

تەپسىلاتى...

غۇلامىدىن پاختانىڭ ھاياتى (5): بالىلىق ۋە ياشلىق ئەسلىمىلىرىمدىكى قەشقەر

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 7– ئىيۇن

غۇلامىدىن پاختا ئەپەندى ئۆزىنىڭ 87 يىللىق ھايات مۇساپىسىدە قەشقەردە ئۆتكەن بالىلىق ۋە ياشلىق دەۋرىنى، بولۇپمۇ قەشقەرنىڭ 1930-يىللاردىن 1940-يىللارنىڭ ئاخىرىغىچە بولغان داۋالغۇش ئىچىدىكى تارىخىي دەۋرىنى ئەسلا ئۇنتالمايدۇ.

ئۇ مىلىتارىست شېڭ شىسەي ھۆكۈمرانلىق قىلىۋاتقان ئاشۇ تىنچسىز يىللاردا ئۆزىنىڭ قەشقەر نوربېشىدىكى باشلانغۇچ مەكتەپكە ئوقۇشقا كىرگەنلىكىنى، 1937-يىلى گېنېرال مەخمۇت مۇھىتى چەتئەلگە چىقىپ كېتىشكە مەجبۇر بولغاندىن كېيىن قەشقەر ۋەزىيىتىنىڭ پۈتۈنلەي ئۆزگەرگەنلىكىنى، سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيا جۇمھۇرىيەتلىرىدىن مەخپىي ۋەزىپىلەر بىلەن كىرگەن مۇئەللىملەرنىڭ قەشقەردىكى مەكتەپلەرنى كونترول قىلىپ، قىزىل مەپكۇرە بىلەن رۇس مەدەنىيىتىنى تارقىتىشقا باشلىغانلىقىنى ئەسلەيدۇ.

تەپسىلاتى...

غۇلامىدىن پاختانىڭ ھاياتى (4): قەشقەردىكى ئاخىرقى كۈنلەر ۋە ھىجرەت سەپىرى

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 31– ماي

غۇلامىدىن پاختا ئەپەندى ئۆزىنىڭ قەشقەردە ئۆتكۈزگەن بالىلىق ۋە ئۆسمۈرلۈك يىللىرىنى ئەسلىگىنىدە ئۇيغۇر دىيارىنىڭ 1940-يىللاردىكى داۋالغۇپ تۇرغان تارىخىي ۋەزىيىتىنى بىر-بىرلەپ كۆز ئالدىغا كەلتۈرىدۇ.

ئۇ ئۆزىنىڭ قەشقەردىكى ئاشۇ قىسقىغىنا ھاياتىدا جاللات شېڭ شىسەينىڭ سوۋېت ھامىيلىقىدا يۈرگۈزگەن مۇستەبىت ھۆكۈمرانلىقىنى، ئارقىدىن گومىنداڭ ھۆكۈمرانلىقى ۋە «11 بىتىم» دىن كېيىنكى بىرلەشمە ھۆكۈمەت دەۋرىنى شۇنداقلا 1949-يىلىنىڭ كەچ كۈز مەزگىلىدە ئۇيغۇر دىيارىغا باستۇرۇپ كىرگەن خىتاي ئازادلىق ئارمىيەسىنىڭ ۋەھىمىسىنى بېشىدىن ئۆتكۈزگەنلىكىنى ئەسلىمە قىلىدۇ.

غۇلامىدىن ئەپەندى 1947-يىلى دادىسى ئەخمەت پاختانىڭ تۈركىيەدە ھايات ئىكەنلىك خەۋىرىنى ئالغاندىن كېيىن كېيىن، دادىسى بىلەن يۈز كۆرۈشۈپ تۈركىيەدە ئوقۇش ئۈچۈن گومىنداڭ ھۆكۈمىتىدىن پاسپورت تەلەپ قىلىدۇ. ھالبۇكى، چىرىپ ئاللىقاچان ئۇلى تەۋرەپ قالغان گومىنداڭ دائىرىلىرى ئۇنىڭ بۇ تەلىپىنى رەت قىلىپ، پاسپورت بېرىشنى يىللارچە كەينىگە سوزىدۇ.

ئۇ مىڭ بىر مۇشەققەتلەر بىلەن گومىنداڭ دائىرىلىرىدىن پاسپورت ئالغان ۋە چەتئەلگە مېڭىش تەييارلىقىنى قىلىۋاتقان ۋاقىتتا تارىخ ئاللىقاچان 1949-يىلىنىڭ كۈز مەزگىلىگە كېلىپ قالىدۇ. قەشقەردىكى ئاشۇ ئەڭ ئاخىرقى ساناقلىق كۈنلەردە ياش غۇلامىدىن ھېيتگاھ جامەسىنىڭ ئالدىغا چاپلانغان بىر چوڭ ئۇقتۇرۇشنى كۆرىدۇ.

تەپسىلاتى...

ئابدۇۋەلى ئايۇپ : «ئاللاھ خەلىپە قىلىپ ياراتقان»

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 31– ماي

بىر كۈنى سوراق قىلىنىۋاتسام بىر ساقچى «ئاللاھ بىزنى بۇ زېمىنغا خەلىپە قىلىپ ياراتقان» دېگەن جۈملىدىكى مەنانى سوراپ كىرىپتۇ.

شۇئان ئېسىمگە خوتەندىكى لېكسىيەمدە شۇنداق دېگەنلىكىم كېلىپ ئەندىكىپ كەتتىم. سوراقچىلار ماڭا قارىدى. مەن سەگەكلىشىپ ئۇ جۈملىدىكى خەلىپە دېگەن سۆزنى «ۋاكالەتچى»، زېمىن دېگەن سۆزنى «يەر شارى» دېگەن مەنىدە خىتايچىغا تەرجىمە قىلىپ بەردىم. ئەلۋەتتە بۇ يەردىكى زېمىن ۋە خەلىپە باشقا مەنىدە ئىدى. سورىغان ئۇيغۇر ساقچى چىقىپ كەتكەندىن كېيىن سوراقچىلار قاقشاپ كەتتى. ئېيتىشىچە يېقىندىن بېرى ئۇيغۇرچە ئۆگەنگەن خىتاي ساقچىلار ۋە خىتايچە ئوقۇغان ئۇيغۇر ساقچىلار كۆپىيىپ كەتكەنمىش، ئۇلار ئۇيغۇرچىنى تۈزۈك بىلمەسمىش، خېتىنى ئوقۇغىلى بولماسمىش. مەن دەرھال پۇرسەتنى چىڭ تۇتۇپ،نېمە ئۈچۈن ئانا تىل مائارىپىنىڭ ۋە تىلىمىزنى قوغداشنىڭ تەخىرسىزلىكىنى قىستۇرۇپ قويدۇم، ئەمما ئىچىمگە بىر قورقۇنچ چۈشتى.

2013-يىلى ماي ئايلىرىدا شەھىدانە خوتەندە لېكسىيە سۆزلىگەن ئىدىم. مەن سۆزۈمنى ئاللانىڭ ئىنساننى زېمىنغا خەلىپە قىلىپ ياراتقانلىقىنى، ئەڭ چىرايلىق سىياق ۋە دەخلىسىز ئىززەت ئاتا قىلغانلىقىنى، ئىسلامدا يەككە ئىنسان ھاياتىنىڭ بارلىق ئىنسانلار ھاياتىغا باراۋەر قىممەتكە ئىگە قىلىنغانلىقىنى، روسۇلىللانىڭ ئىنساننىڭ ھۆرمىتىنى مەككىدىن ئۈستۈن قويغانلىقىنى تەكىتلەپ باشلىغان ئىدىم. ئاندىن ئۇيغۇرلارنىڭ مۇشۇ ئەقىدىگە ئەمەل قىلىپ ياشاپ كەلگەچكە «ئادەم ئادەمگە مېھمان، جان تەنگە» دەپ قارايدىغانلىقىنى، تارىختا بىر موماينىڭ تەۋەررۈك ئۆيىنى چاقماسلىق ئۈچۈن ھېيتگاھنىڭ دەرۋازىسىغا بىر مېھراپنىڭ كەم چىقىرىلغانلىقىنى سۆزلىگەن ئىدىم. مەن يەنە «قۇرئان» دا ئادەمنىڭ تىلى بولغانلىقى ۋە شەيئىلەرنى تەسۋىرلەپ بېرەلىگەنلىكى سەۋەبلىك پەرىشتىلەرنىڭ سەجدىسىگە لايىق ئۈستۈن بولغانلىقى، شۇڭا ئۇيغۇرنىڭمۇ تىلى بىلەن ئىززەتلىك، تىلى بىلەن ئۈستۈن بولمىسا، مىللەت سۈپىتىدە ھۆرمىتىنىڭ بولمايدىغانلىقىنى شەرھلەپ لېكسىيەمنى باشلىغان ۋە شۇنداق خۇلاسە قىلغان ئىدىم.

تەپسىلاتى...

ئابدۇۋەلى ئايۇپ : سوراقتىكى «سەن»

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 25– ماي

ساقچىنىڭ تۇنجى ئىزدىشى 1997-يىلى بېيجىڭدا ئوقۇۋاتقان چېغىمدا بولغان، ئۇ چاغدا ساقچى مۇغەمبەر ۋە سىپايە، مەن ساددا ۋە تۈرگۈن ئىدىم.

ئارىدىن 8 يىل ئۆتۈپ تۈركىيەگە تەتقىقاتقا مېڭىش ئالدىدا سىرلىق بىر «چاي» ئىچتىم. سۆھبەتتە گەنسۇ ئۆلكىلىك بىخەتەرلىك تارماقلىرىدىن كەلگەنلەر مېنى تۈركىيەدىكى ئۇيغۇرلار ھەققىدە مەلۇمات يەتكۈزۈشكە ئاۋۋال ئالداپ، كېيىن قىستىدى. تەھدىت سېلىنغان تارىخىم شۇ چاغدا باشلاندى. شۇندىن كېيىن ئىزدەش، سوراش ۋە تەھدىت سېلىشلار كۆپ بولغاچ كۆنۈپمۇ قالدىم. سايەمدەك ئەگەشكەن ئۇ خىلدىكى «سۆھبەت» ۋە «چاي» لاردا مەن سورۇنغا سىيلىق تەكلىپ قىلىنغۇچى بولغاچقا ھېكايە سۆزلىگۈچى، رىياسەتچى ئىدىم، ئىززەتلىك مېھمان ئىدىم، «سىز، سىلى، ئۆزلىرى» دېيىلەتتىم. 2013-يىلى 19-ئاۋغۇستتىكى تۇتقۇن قىلىشتا مەن «مەھبۇس» قا، تەييار جىنايى ھېكايىنىڭ سەنلەنگەن پېرسوناژىغا، ئۇيغۇر ۋەزىيىتىنى سىياسىيلاشتۇرۇشنىڭ قۇربانىغا ئايلاندىم.

تەپسىلاتى...

غۇلامىدىن پاختانىڭ ھاياتى (3): پاختا ئائىلىسىدىكى 14 يىللىق جۇدالىق

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 25– ماي

غۇلامىدىن پاختا ئەپەندى ئۆزىنىڭ قەشقەردىكى بالىلىق ھاياتىنى ئەسلىگىنىدە 1930-يىللارنىڭ ئوتتۇرىلىرىدا دادىسى ئەخمەت پاختانىڭ ئىز-دېرەكسىز غايىب بولغانلىقىدەك ئائىلە پاجىئەسىنى ئەسلا ئۇنتۇمايدۇ.

14 يىللىق جۇدالىقتىن كېيىن، يەنى 1950-يىللارنىڭ باشلىرىدا يىگىتلىك قۇرامىغا يەتكەن غۇلامىدىن پاختا دادىسى بىلەن ئىستانبۇلدا كۆرۈشكىنىدە بۇ جۇدالىقنىڭ سىرى ئاندىن ئاشكارا بولىدۇ.

غۇلامىدىن ئەپەندىنىڭ دادىسىدىن ئاڭلىغانلىرىغا قارىغاندا، ئەينى ۋاقىتتا قەشقەر دوتىيى تەرىپىدىن تۇتقۇن قىلىنغان ئەخمەت پاختا كېچىدە مەخپىي ھالدا يەكەنگە ئېلىپ بېرىلىدۇ. ئىككىنچى كۈنى تاڭ سەھەردە ئۆلۈم خېتى كېسىلگەن 6 نەپەر ئۇيغۇر مەھبۇس يەكەندىكى خىتاي ئەسكەرلىرىنىڭ گازارمىسىدا مەخپىي ھالدا ئۆلۈمگە بۇيرۇلىدۇ. قىلىچىنى يالىڭاچلىغان جاللات ئۆلۈم جازاسىنى ئىجرا قىلىشقا باشلىغان ئاشۇ مۇدھىش دەقىقىدە ئەخمەت پاختا تاسادىپىي ھالدا ئۆلۈمدىن قۇتۇلۇپ قالىدۇ.

تەپسىلاتى...

خىتايدا مۇسۇلمانلارغا قارشى كەيپىياتنىڭ ئەۋج ئېلىشى ۋە ئۇيغۇرلار دۇچ كېلىۋاتقان مۇئامىلە (2)

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 25– ماي

دۇنيانىڭ باشقا جايلىرىدا ئۆتكەن ئون نەچچە يىلدىن بۇيان باش كۆتۈرۈۋاتقان ئىسلام ۋەھىمىسىنىڭ ھازىر خىتاي تەۋەسىگە يېيىلىۋاتقانلىقى مەلۇم بولماقتا. تېخىمۇ مۇھىمى، خىتايدا مۇسۇلمانلارغا قارشى كەيپىياتنىڭ ئەۋج ئېلىشى بىلەن ئۇيغۇرلار دىيارىدىكى ۋەزىيەتنىڭ باغلىنىپ قېلىۋاتقانلىقى بىر قىسىم ئانالىزچىلارنىڭ دىققىتىنى تارتتى. بۇ مۇناسىۋەت بىلەن خەلقئارادىكى چوڭ مەتبۇئاتلاردا مۇشۇ مەسىلىلەر ھەققىدىكى تەھلىل ماقالىلىرى ئېلان قىلىندى ھەمدە ئالاقىدار مەسىلىلەر مۇھاكىمە قىلىندى.

تەپسىلاتى...