«بۈگۈنكى ئۇيغۇرلاردا كىملىك كرىزىسى» يىغىنىدىكى لېكسىيەلەر: (1)

ئەركىن ئاسىيا خەۋىرى
2018 – يىلى  29-ماي

رېبېككا كلوزىي: «ئۇيغۇر مەدەنىيىتى كېيىنكى ئەۋلادلارغا يەتكۈزىلىشى لازىم!»

رېبېككا كلوزىي خانىم 2013-يىلىدىن 2015-يىلىغىچە بولغان ئارىلىقتا ئۇيغۇر دىيارىدا ئەمەلىي تەكشۈرۈشتە بولغان ھەمدە ئۆز تەتقىقاتىغا لازىملىق ماتېرىياللارنى توپلىغان. ئۇ بۇ قېتىملىق لېكسىيەسىنى باشلاشتىن بۇرۇن ئۇيغۇر دىيارىدا ئوتتۇرىغا چىقىۋاتقان نۆۋەتتىكى جىددىي ئۆزگىرىشلەرنى چۈشىنىش ئۈچۈن ئالدى بىلەن مەزكۇر رايوننىڭ ئۆتكەن يېرىم ئەسىرلىك تارىخىدا ۋۇجۇدقا كەلگەن بەزى تۈپلۈك ئۆزگىرىش ئەھۋالىنى ئەسلەپ ئۆتۈشنىڭ زۆرۈرلۈكىنى تەكىتلەپ ئۆتتى. بولۇپمۇ ئۇيغۇر دىيارىدىكى خىتاي نوپۇسىنىڭ 1950-يىللاردىكى ئالتە پىرسەنتتىن 1980-يىللارغا كەلگەندە 40 پىرسەنتتىن ئېشىپ كەتكەنلىكى، ئەمما ئۇيغۇرلارنىڭ نوپۇسىنىڭ ئەسلىدىكى 82 پىرسەنتتىن 50 پىرسەنتكە چۈشۈپ قالغانلىقىنى، خىتاي نوپۇسىنىڭ بۇنچە تېز سۈرئەتتە ئېشىپ كېتىشىنىڭ ھۆكۈمەت بىۋاسىتە تەشكىللىگەن نوپۇس يۆتكەش سىياسىتىنىڭ مەھسۇلى بولغانلىقىنى، بۇنىڭ بىلەن ئۇيغۇر دىيارىنىڭ نوپۇس قۇرۇلمىسىدا غايەت زور ئۆزگىرىشنىڭ بارلىققا كەلگەنلىكىنى بايان قىلدى.

تەپسىلاتى...

تىبەت ئايال يازغۇچى ۋوئېسېرنىڭ ئۇيغۇر دىيارى ھەققىدىكى ئەسلىمىسى (2)

ئەركىن ئاسىيا خەۋىرى
2018 – يىلى  29-ماي

بېيجىڭدىكى تىبەت ئايال يازغۇچى ۋوئېسېرنىڭ ئۇيغۇر دىيارى ھەققىدىكى ئەسلىمىسى رادىيومىز خىتاي بۆلۈمىدە ئېلان قىلىنغاندىن كېيىن، ئاپتورنىڭ سەپەر خاتېرىسىدە ئىپادىلەنگەن ئۇيغۇرلارغا بولغان ھېسداشلىق ۋە ئۇيغۇرلار بىلەن تىبەتلەر نۆۋەتتە يۈزلىنىۋاتقان ئىجتىمائىي رېئاللىق ھەققىدىكى سېلىشتۇرمىلار ئوقۇرمەنلەرنىڭ دىققىتىنى قوزغىدى.

ئامېرىكا ئۇيغۇر بىرلەشمىسىنىڭ رەئىسى ئىلشات ئەپەندىنىڭ قارىشىچە، يازۇچى ۋوئىسېرنىڭ 2003-يىلى ئۇيغۇر دىيارىغا سەپەر قىلىشىغا سەۋەب بولغان ئامىلمۇ ئەمەلىيەتتە ئۇنىڭ بىر تىبەت يازغۇچىسى بولۇش سۈپىتى بىلەن ئۇيغۇرلار بىلەن تىبەتلەر يۈزلىنىۋاتقان سىياسىي ۋە ئىجتىمائىي رېئاللىقنى سېلىشتۇرۇپ كۆرۈش ئىستىكى ئىكەن.

تەپسىلاتى...

تىبەت ئايال يازغۇچىسى ۋوئېسېرنىڭ ئۇيغۇر دىيارى ئەسلىمىسى

ئەركىن ئاسىيا خەۋىرى
2018 – يىلى  29-ماي

تونۇلغان تىبەت يازغۇچىسى ۋوئېسېر خانىم بۇ ھەپتە ئەركىن ئاسىيا رادىئوسىدا ئۇيغۇر دىيارىغا قىلغان زىيارەت خاتىرىسىنى ئېلان قىلىپ، بىر تىبەت زىيالىيسىنىڭ ئۇيغۇرلارغا بولغان ھېسداشلىقىنى ئىپادىلىدى. ۋوئېسېر خانىم مەشھۇر ئۇيغۇر زىيالىيسى ئىلھام توختىنىڭ بېيجىڭدىكى قوللىغۇچىلىرىدىن بىرى ئىدى.

ۋوئېسېر خانىم يېقىندا ئۆزىنىڭ 2003-يىلى سېنتەبىردە ئېرى يەنى تونۇلغان خىتاي يازغۇچىسى ۋاڭ لىشڭۇڭ ئەپەندى بىلەن بىللە ئۇيغۇر دىيارىنىڭ جەنۇبىغا قىلغان 13 كۈنلۈك سەپەر خاتىرىسىنى ئېلان قىلدى.

تەپسىلاتى...

ئابدۇۋەلى ئايۇپ : شادىمان مەھبۇس

ئەركىن ئاسىيا خەۋىرى
2018 – يىلى  23-ماي

2014-يىلى كەچكۈزنىڭ بىر ئاخشىمى كامېرغا كۈلۈمسىرەپ يېڭى بىر مەھبۇس كىرىپ كەلدى. ھەممە بېرىلىپ تېلېۋىزور كۆرۈۋاتقان بولغاچقا كاتىپلىق ماڭا بۇيرۇلدى. گەۋدىلىك، ئېگىز، قاڭشارلىق كەلگەن بۇ ئادەمنىڭ سېرىق سىياسىي كىيىم ئىچىدە قەددىنى تىك تۇتۇپ كۆزۈمگە تىكىلىپ قاراپ سۆزلەشلىرى ھۆرمىتىمنى قوزغىدى. ماڭا ئۇنىڭ كامېرغا مېھمانغا چاقىرىلغاندەك كىرىپ كېلىشى ۋە ئىچىدىن ئېچىلىپ كۈلۈشلىرى ئىسسىق كۆرۈندى. ئىسمىنى ئاۋلىراخۇن دېۋىدى تۈزەتتىم.

تەپسىلاتى...

ئابدۇۋەلى ئايۇپ : چاغانلىق مەكتۇپ

ئەركىن ئاسىيا خەۋىرى
2018 – يىلى  16-ماي

مەن ئۆمرۈمدە چاغانلىق مەكتۇپ يازمىغان. خىتاينىڭ ئىچكىرى شەھەرلىرىدە 11 يىلدىن ئارتۇق ياشاپ بىر قېتىممۇ چاغان ئۆتكۈزۈپ باقمىغان. ئەمما 2014-يىلى 1-ئاينىڭ 31-كۈنى ئىچكىرىدە ئەمەس، بەلكى ئۈرۈمچىدە چاغانغا داخىل بولدۇم. تۈگرە تۈگدۈم، ئەمما قىيمىدىكى نېمىنىڭ گۆشى، دېگەن سوئالنى مېڭەمدىن ھەيدەپ بولالماي يۈرىكىم قىيما قىلىنىۋاتقاندەك سوغۇق تەرلەپ كەتتىم. ئارىدا تۇبېركۇليوز ۋە ب-تىپلىق جىگەر كېسىلىگە گىرىپتار بولغان ئىككى مەھبۇسمۇ بىز بىلەن تۈگكەن دەلدەڭ قۇلاقلارنى تۈگرىدەك تۈگۈلۈپ ئولتۇرۇپ يېدىم.

ئىككى تەرەپتىن 24 سائەت كۆزىتىپ تۇرىدىغان كامېرا مېنى تۈگرىلەرنى يېيىشكە زورلىدى. يېمىسەمچۇ؟ ماڭا «دىنىي ئەسەبىيلىك» قالپىقى بىلەن جازا تەييار ئىدى. چاغانلىق دەپ شۇ بىرلا قېتىم زەھەردەك قىممەت سېتىلغان قورۇمىلار، مېۋىلەر ۋە ئىچىملىكلەر پۇللۇق بولغان بىلەن بۇ تۈگرە ھەقسىز ئىدى. بىزنىڭ «ئاشقۇن» ياكى ئەمەسلىكىمىزنى ئايرىيدىغان بۇ سىياسىي تۈگرەنى يېدىم، ئەمما ھەر قانچە بەرداشلىق بەرسەممۇ بوغۇزۇمغا يېنىپ ئۇزاق قۇستۇم. قىزىلئۆڭگىچىم قاناپ كەتتى بولغاي ئاخىرى قۇسۇق ئەمەس، قان ياندى. خالانىڭ ئوچىقىدىن چىقىۋاتقان سېسىقچىلىق، ئاغزىمدىن ئېقىۋاتقان قان، كۆزۈمدىن قۇيۇلۇۋاتقان ياشلار تېلېۋىزوردا ياڭراۋاتقان شادىيانە چاغانلىق سادالار بىلەن پۈتۈنلەي زىت ئىدى. 

تەپسىلاتى...

ئابدۇۋەلى ئايۇپ : «ئاخىرقى تەلىپىم – كۆزەينەك»

ر ف ئا خەۋىرى
2018 – يىلى  28-ئاپرىل

كامېردا ھېيت ھەققىدە قىلغان مۇنازىرە سەۋەبلىك ئوپچە تاياق يەپ كۆزەينەكتىنلا ئەمەس، مېنى خوش قىلىدىغان رەڭلەر دۇنياسىدىنمۇ ئايرىلىپ قالدىم. كامېردا تام ئاق، ئىشىك ۋە ھاۋادان كۈلرەڭ، كىيىملەر بولسا سېمونتتەك بەدرەڭ ئىدى. كۆزەينىكىم بار چاغلاردا ھېچ بولمىسا تېلېۋىزوردىن كۈندە بىر قېتىم بولسىمۇ يېشىل، كۆك، سېرىق ۋە سۆسۈن رەڭلەرنى كۆرەلەيتتىم. دىققەتتە ئولتۇرىدىغان ۋاقىت توشۇپ يېرىم سائەت ئارام، ئاندىن يېرىم سائەتلىك تاماقلىنىش ۋاقتى بېرىلەتتى. تاماقتىن كېيىن ئىككى سائەت تېلېۋىزور تەشۋىقاتى قويۇپ بېرىلەتتى. خىتاي مەركىزىي تېلېۋىزىيەسىنىڭ قاڭقىرىقاڭ قىلغان مۇزىكىسى ماڭا خۇددى نورمال بىر ھاياتنىڭ گۈدۈكىدەك بىلىنىپ ھاياجانلىنىپ كېتەتتىم.

تەپسىلاتى...

ئابدۇۋەلى ئايۇپ : قاماقتىكى «جىن»

ر ف ئا خەۋىرى
2018 – يىلى  28-ئاپرىل

ئىككىنچى قېتىملىق سوت كۆڭۈللۈك ئۆتتى. دېلودا ئۇتالمىغان بىلەن كۆزەينەكنى «ئۇتقان» ئىدىم. كۈن ساناپ كۆرۈشنى ئارزۇ قىلغان رەڭدار دۇنيا كۆز ئالدىمدا سۈزۈلۈپ زالدا ماڭا قاراپ تۇرغان قاپ-قارا قوي كۆزلەرگە ۋە قوڭۇر، سارغۇچ، ئاق چاچلارغا تويماي قاراپ كەتتىم. ئاكام بىز كۆرۈشمىگەن بۇ ئايلاردا بىراقلا قېرىپ دادامغا ئوخشاپ قالغاندەك كۆرۈندى. كەڭ پېشانە، ياشاڭغىراپ قىزارغان كۆزلەر مۇڭلۇق ئىدى. ئۇ يۈزىنى تېخىمۇ قىرلىق ۋە سوزۇنچاق كۆرسىتىپ تۇرغان قىڭراقتەك قاڭشىرى دادامغا قۇيۇپ قويغاندەك ئوخشايتتى. ئاكامغا قاراپ تۇرغان شۇ دەقىقىدە «دادامنىڭ تۈگەپ كەتكىنى بىر ھېكمەت ئىكەن. بولمىسا دادام پۇت قولۇم زەنجىرلەنگەن بۇ ھالىمنى كۆرۈپ يېرىلىپ كېتەتتى. ياقا يىرتىپ پەرياد ئۇراتتى، يارىدار شىردەك ھۆركىرەپ ساقچىلارغا ئېتىلاتتى،» دېگەنلەرنى ئويلىدىم.

تەپسىلاتى...

ئابدۇۋەلى ئايۇپ : ھېيت قاچان بولىدۇ

ر ف ئا خەۋىرى
2018 – يىلى  5-ئاپرىل

2014-يىلى باش كۈز كۈنلىرى ئىدى. چۈشتىن كېيىن سائەت تۆت يېرىمغىچە دىققەتتە ئولتۇرغاندىن كېيىن ھۆرلۈك مىنۇتلىرىغا ئۇلاشتۇق. يېرىم سائەتلىك دەم ئېلىشتا ئۇيغۇر مەھبۇسلار پەگاھتا مېڭىشقا باشلىدۇق. سېنتەبىرنىڭ بىرىدىن باشلاپ ھاۋالانمىغا ئېچىلغان ئىشىك تاقىۋېتىلگەن بولغاچقا، كامېردىكى 18 ئادەم ئەركىنلىكتىنلا ئەمەس، ساپ ھاۋادىنمۇ ئايرىۋېتىلگەن ئىدۇق. ئارام ۋاقتى كەلگەن ھامان خىتاي مەھبۇسلار كامېرنىڭ ھاۋالانمىغا قارايدىغان ئىشىكىگە چاپلىشىپ يوچۇقتىن كىرىۋاتقان ساپ ھاۋانى تالاشماقتا، چۇرقىراشماقتا ئىدى. كامېرنىڭ كارىدورغا قارايدىغان ئىشىكىگە يېرىم مېتىر كېلىدىغان يەرگە سېرىق سىزىق سىزىلغان بولۇپ گۇندىپاي كېلىپ چاقىرمىسا ئاتلاشقا ئىجازەت يوق ئىدى.

تەپسىلاتى...

ئۇيغۇر ئېلىنىڭ «قىممەتكە توختاۋاتقان» مۇقىملىقى نېمىنى ئىپادىلەيدۇ؟

ر ف ئا خەۋىرى
2018 – يىلى  15-مارت

خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇر ئېلىنىڭ «مۇقىملىقى» ۋە «بىخەتەرلىكى» نى قوغداش نامى ئاستىدا سەرپ قىلىۋاتقان غايەت زور خىراجىتى ئاخبارات ۋاسىتىلىرىدە كەڭ ئورۇن ئالدى. كۆزەتكۈچىلەر، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇر ئېلىنىڭ مۇقىملىقى ئۈچۈن بۇنچە كۆپ مەبلەغ سېلىشىغا سەۋەب بولۇۋاتقان ئامىللار ۋە بۇنىڭ ئاقىۋىتىنى مۇلاھىزە قىلىشماقتا.

تەپسىلاتى...

مۇتەخەسسىسلەر: «ئۇيغۇر رايونىدىكىدەك بىخەتەرلىك پروگراممىسى زور خاتالىقلارغا سەۋەب بولىدۇ»

ر ف ئا خەۋىرى
2018 – يىلى  9-مارت

فلورىدا شتاتىنىڭ پاركلان تولۇق ئوتتۇرا مەكتىپىدە يېقىندا يۈز بەرگەن زور قوراللىق قاتىللىق ۋەقەسى ئامېرىكىدا شۇ سوئالنىڭ ئوتتۇرىغا قويۇلۇشىغا سەۋەب بولدى. بەلكى، ئامېرىكا فېدېراتسىيە تەكشۈرۈش ئىدارىسى گۇماندار نىكولاس كرۇزنىڭ ئامېرىكا ئىجتىمائىي تاراتقۇلىرىدا ئېلان قىلغان سۆزلىرىگە بالدۇرراق دىققەت قىلغان بولسا، گۇماندارنىڭ مۇددىئاسىنى ئالدىنئالا مۆلچەرلەپ، ئاز دېگەندە 17 كىشىنىڭ ئۆلۈشىنى كەلتۈرۈپ چىقارغان بۇ پاجىئەنىڭ ئالدىنى ئېلىش مۇمكىن ئىدى

تەپسىلاتى...