ئابدۇۋەلى ئايۇپ : قاماقتا يۇلۇنغان كۆچەت

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 29– نۇيابىر

ئەركىنلىك بولمىغان يەردىمۇ مۇھەببەت بولغاندەك، قۇياش پارلىمىغان يەرلەردىمۇ ئاپتاپتەك قەلبلەر ئۇچراپ تۇرىدىكەن. ھەقىقەتەن، بېشىمىزغا كەلگەن ھەر مۇسىبەتكە بىر خەيرىيەت يوشۇرۇنغان بولىدىكەن. مەن قاماقتا گۇندىپايغا «ھالال، ھارام» توغرىلىق لېكسىيە سۆزلەپ ھەپتە قىينالغاندا خۇددى بۇ كۈنلەر مۇشۇنداق داۋام قىلىدىغاندەك، ئاللىقاچان ئېگىلىپ ياشاش ئۈچۈن تەييارلىق كۆرۈپ بولغان ئىكەنمەن. دېمىسىمۇ شۇ بىر ھەپتىدە گەپ قىلمىسام «ناماز ئوقۇۋاتىسەن» دەپ ئۇراتتى، گەپ قىلسام «كىملىكىڭنى ئۇنتۇپ قالدىڭ» دەپ دەپ ۋەھىمە سېلىشاتتى. قۇلۇم پۇتۇمغا چېتىقلىق بولغاچقا ھەرىكەتسىز قېلىپ مۈگدىسەم تېپىك يەيتتىم. قاماقتىكى ئوغرى، قاراقچى، خروئىنكەشلەرگە ئۇرۇش-جېدەل دېگەن ۋاقىت ئۆتكۈزۈشنىڭ تېپىلماس پەيتى ئىدى. خىتاي مەھبۇسلاردىن ئىقتىسادىي سەۋەب بىلەن كىرگەنلەر بۇنداق چاغدا يا چىرايلىق گەپلەر بىلەن توساتتى، ياكى گۇندىپايلارغا خەۋەر قىلىپ قوياتتى.

ئەي ۋېيگۇاڭ شۇ كۈنلەردە مېنى نەچچە قېتىملىق ئوپچە تاياقتىن توسۇپ قىلىشقا تىرىشقان ئىدى. مەشىق كامىرىدا جازالانغان تۇنجى كۈنى سەھەردە ئاغزىم بىلەن جۈمەكنى ئېچىپ بېشىمنى سۇغا تۇتتۇم. بۇ يۈزۈمنى يۇيۇشنىڭ بىردىن بىر چارىسى ئىدى. بېشىمدىن قۇيۇلغان مۇزدەك سۇ مەيدەمگىچە ھۆل قىلدى. شۇ چاغدا بىرى كېلىپ جۈمەكنى ئەتتى ۋە كۆزەينىكىمنى ئېلىۋېتىپ يۈزلىرىمنى سۈرتتى. «بۇ يېڭى لۆڭگە، تېخى ئىشلەتمىگەن،» دېگەن ئاۋازغا ئەگىشىپ كۈلۈمسىرىدىم. ئالدىمدا يېشى 60 تىن ئاشقان بىر خىتاي كۈلۈمسىرەپ تۇراتتى.

مېنىڭ مەشىق كامىرىدىكى جازا مۇددىتىم توشۇپ ئازادە كامىرىغا يۆتكەلگەننىڭ كېيىنكى ھەپتىسى ئەي ۋېيگۇاڭمۇ شۇ كامىرىغا كىرىپ كەلدى. ئۇ مەشىق كامىرىدا كاتىپ ئىدى. كېچىلىك نۆۋەتچىلىك ئورۇنلاشتۇرۇشتا ئۇيغۇرلارغا قىلىنغان ئادالەتسىزلىكلەرگە چىدىماي كامېر باشلىقى بىلەن تاكاللىشىپ ئەمىلىدىن چۈشۈپتۇ. شۇندىن كېيىن كۈنلىرىمىز پاراڭ بىلەن مەنىلىك ئۆتتى. مەن كامىرىدا ئۇيغۇر بالىلارغا خىتايچە يېزىش، ئوقۇشنى ئۆگەتسەم، ئۇ سۆزلەشنى مەشىق قىلدۇراتتى. ئۇ ئەسلى پېنسىيىگە چىققان كادىر بولۇپ، بىر يۇرتلۇقىنىڭ تەكلىپى بىلەن قۇمۇلغا كېلىپ بىر كانغا باشلىق بولغان ۋە «قانۇنسىز كان ئېچىش» بىلەن تۇتۇلغان ئىكەن.

ئەي ۋېيگۇاڭنىڭ قاماققا ئېلىنىشتىن بۇرۇن ئۇيغۇرلار ھەققىدىكى تەسىراتى «كاۋاپچى، ئوغرى ۋە تېررورچى» دېگەن ئۈچ سۆزگە يىغىنچاقلانغان ئىكەن. ئىككى يىلغا سوزۇلغان كامېر ھاياتىدا ئۇنىڭ ئۇيغۇرلارغا بولغان قارىشى ئۆزگىرىپتۇ. ئۇ ئەتىگەندە يۈزىنى يۇيماي ناشتا قىلىدىغان، تاماقتىن بۇرۇن، ھاجەتتىن كېيىن قول يۇيمايدىغان بىرمۇ ئۇيغۇرنى كۆرۈپ باقماپتۇ. تازىلىقتىكى بۇ سېلىشتۇرمىغا مەنمۇ دىققەت قىلغان ئىدىم. ھەتتا ئۇيغۇر مەھبۇسلارنىڭ ھاجەتتىن كېيىن ئىستىنجا قىلىپ قوپۇش ئادىتى خىتايلارغىمۇ سىڭىپ كەتكەن بولۇپ، مەن ئۈرۈمچىدە ياتقان ئۇچ قاماقخانىنىڭ ھەممىسىدە خىتايلارنىڭ «ئىستىنجا» قىلىشلىرىغا شاھىت بولغان ئىدىم.

تەپسىلاتى...

چەتئەللىك زاتلارنىڭ ئۇيغۇرلار مەسىلىسى ھەققىدە ئېيىتقانلىرى (3)

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 28– نۇيابىر

6-نۆۋەتلىك دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ يىغىنىدا چەتئەللىك سىياسىي ئەربابلار ۋە كىشىلىك ھوقۇق ئاكتىپلىرى خىتاي ھەم ئۇيغۇرلار مەسىلىسى توغرىلىق پىكىرلەر بايان قىلدى.

د ئۇ ق نىڭ 2017-يىلى 11-ئاينىڭ 10-كۈنىدىن 12-كۈنىگىچە گېرمانىيەنىڭ ميۇنخېن شەھىرىدە ئۆتكۈزۈلگەن 6-نۆۋەتلىك پەۋقۇلئاددە قۇرۇلتىيىغا شەرەپ مېھمانلىرى سۈپىتىدە تەكلىپ قىلىنغان ئىتالىيەدىكى زوراۋانسىز رادىكال پارتىيىنىڭ ب د ت دىكى ۋەكىلى لائۇرا خارت خانىم سۆزىنى ئىتالىيە تاشقى ئىشلار مىنىستىرى، پارلامېنت ئەزالىرى ۋە زوراۋانسىز رادىكال پارتىيە باشلىقلىرىنىڭ دولقۇن ئەيسا باشلىق قۇرۇلتاي ۋەكىللىرىگە يوللىغان سالامى بىلەن باشلىدى.

تەپسىلاتى...

ئابدۇۋەلى ئايۇپ : «دوزاخقا كىرمىسۇن دېدىم»

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 24– نۇيابىر

مەن لىيۇداۋان قاماقخانىسىغا 2013-يىلى 10-سېنتەبىر قامالغاندىن كېيىن كامىرلار ئۈچ قېتىم ئۇيغۇر تۇتقۇنغا توشۇپ كەتتى. بىرى شۇ يىلىنىڭ 11-ئايلىرىدا، يەنە بىرى 2014-يىلى 3-ئايلاردا بولدى، ئەمما 2014-يىلى مايدىن كېيىن كامىرلار ئۇيغۇر سىياسىي مەھبۇسقا لىق تولدى. بۇرۇندىن بىر كامىرىغا بىرەردىن توغرا كېلىدىغان ئۇيغۇرلار بىراقلا كۆپىيىپ خىتايلار ئازسانلىق بولۇپ قالدى. بۇلارنىڭ ھەممىسىگە شۇ ۋاقىتلاردا يۈز بەرگەن تۈرلۈك «ھۇجۇملار» باھانە بولغان ئىدى. ھالبۇكى، بۇ «سىياسىي» تۇتقۇنلارنىڭ مۇتلەق كۆپچىلىكى شۇنداق ۋەقە بولغانلىقىدىن بىخەۋەر ئىدى. خەۋەردار بولغان پەقەت ئىككىيلەن بولۇپ، بىرى شۇنداق خەۋەرنى ئۈندىداردا تارقىتىپ تۇتۇلغان ئىدى.

2014-يىلى مايدىن باشلاپ مەنمۇ تەرجىمانلىق بىلەن ئالدىراش بولۇپ كەتتىم. چۈنكى ھەر بىر مەھبۇسنىڭ قانداق گۇمان بىلەن تۇتۇلغانلىقى قاماقخانا ئارخىپىدا خاتىرىلىنىشى لازىم ئىكەن. مېنىڭ خىتايچە تەرجىمەم بىر ئاڭسىز خروئىنكەش ياكى ئوغرىنىڭ تەرجىمىسىگە قارىغاندا مەھبۇسلارغا پايدىلىق بولسىمۇ، بەرىبىر بىر ئۇيغۇرنىڭ لىيۇداۋان قاماقخانىسىدا ئېغىر كۈن كۆرۈشىگە سەۋەبكار بولىدىغان بولغاچقا بۇ ئىشتىن ئىزچىل ئۆزۈمنى قاچۇراتتىم. شۇ سەۋەب بىلەن ھەرقانچە خالىمىساممۇ بىر مۇنچە ئۇيغۇرنىڭ كەچمىشىگە شاھىت بولدۇم. بۇلارنىڭ ئىچىدە 2014-يىلى مايدىكى ئەتىگەنلىك بازاردا بولغان پارتىلاشنى رەسىملىك تارقاتقان نۇرمەمەتمۇ بار ئىدى.

نۇرمەمەت گۇمىدىن بولۇپ، ھەر قارىسام ئۇنى مەرھۇم مۇھەممەدئىمىن بۇغراغا ئوخشىتاتتىم. مۇھەممەدئىمىن بۇغرانىڭ يېڭىساردا شېھىت بولغان بىر ئىنىسىنىڭ ئىسمىمۇ نۇرمەمەت ئىدى. ئۇيغۇر گۇندىپاي ئۇنى قامىغان كۈنى مېنى كۆرسىتىپ، «بۇ كىم تونۇمسەن؟» دەپ سوراپ «تونۇيمەن» دېگەن جاۋابنى ئالدى-دە، ماڭا قاراپ، «قارا سەن ئۆزۈڭنى سىياسىي ئەمەس دەيسەن، لېكىن بۇ يەرگە كىرگەن سىياسىيلاردىن سېنى تونۇيدىغانلار چىقىپ سىرىڭنى پاش قىلىپلا تۇرىدۇ،» دەپ قويۇپ چىقىپ كەتكەن ئىدى.

تەپسىلاتى...

غۇلامىدىن پاختانىڭ ھاياتى (28): «تۈركىستان بىرلىك ئاۋازى» مەجمۇئەسىنىڭ نەشر قىلىنىشى

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 24– نۇيابىر

2-دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىن ياۋروپا ئەللىرى ۋە باشقا دۆلەتلەر ئارقىلىق ئامېرىكاغا كۆچمەن بولۇپ كەلگەن تۈركىستانلىق مۇھاجىرلار، يەنى ئۆزبەكلەر، قازاقلار، قىرغىزلار، تۈركمەنلەر ۋە ئۇيغۇرلار بىرلىكتە «ئامېرىكا تۈركىستانلىقلار بىرلىكى» تەشكىلاتىنى قۇرۇپ چىقىدۇ. مەزكۇر تەشكىلاتنىڭ پائالىيەتلىرىگە ئاكتىپ ئىشتىراك قىلغان غۇلامىدىن پاختا ئەينى ۋاقىتتا «ئامېرىكا تۈركىستانلىقلار بىرلىكى» تەشكىلاتىنىڭ قارمىقىدا نەشر قىلىنىش پىلانلانغان «تۈركىستان بىرلىك ئاۋازى» مەجمۇئەسىنىڭ باش تەھرىرلىكىگە تەيىنلىنىدۇ.

مەزكۇر مەجمۇئە تۈركىي تىللىق خەلقلەرنىڭ ھەممىسى چۈشىنەلەيدىغان ئورتاق تىلدا لاتىن ھەرپلىرى بىلەن نەشر قىلىنغان بولۇپ، ئۇنىڭ باشلىقىدا «ئۆزىنى تونىمىغان مىللەت ئۆزگىلەرنىڭ ئوۋ نىشانىدۇر، ئۆز مىللىتىنى سۆيمىگەن كىشى ئىنسانلىقنىڭ دۈشمىنىدۇر» دېگەن سۆزلەر يېزىلغان.

1970-يىللارنىڭ ئاخىرى سوۋېت ئىتتىپاقى ئارمىيىسى ئافغانىستانغا تاجاۋۇز قىلىپ كىرىدۇ. بۇنىڭ بىلەن ئافغانىستان ئۇرۇشى پارتلاپ، 1980-يىللارنىڭ باشلىرىدا ئافغانىستاننىڭ شىمالىدىكى ئۇرۇش رايونىدىن مىڭلىغان ئۆزبەكلەر ئامېرىكاغا كۆچمەن بولۇپ كېلىدۇ. ئۇلار سان جەھەتتىن كۆپ، ئۇزاق مەزگىل ئافغانىستاندىكى پارس-تاجىك مەدەنىيەت مۇھىتىدا ياشىغانلىقى ئۈچۈن ئامېرىكادا نەشر قىلىنىۋاتقان «تۈركىستان بىرلىك ئاۋازى» مەجمۇئەسىنى پارس تىلىدا چىقىرىشنى تەلەپ قىلىپ تۇرۇۋالىدۇ. ھالبۇكى، مەزكۇر مەجمۇئەنىڭ تەھرىراتى ئۇلارنىڭ بۇ تەلىپىنى رەت قىلىپ، مەجمۇئەنى داۋاملىق ئورتاق تۈركىي تىلىدا نەشر قىلىشنى داۋاملاشتۇرىدۇ.

تەپسىلاتى...

چەتئەللىك زاتلارنىڭ ئۇيغۇرلار مەسىلىسى ھەققىدە ئېيتقانلىرى (2)

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 24– نۇيابىر

6-نۆۋەتلىك دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ پەۋقۇلئاددە يىغىنىدا چەتئەللىك سىياسىي ئەربابلار بىلەن خەلقئارادىكى كىشىلىك ھوقۇق ئاكتىپلىرى خىتاي ھەم ئۇيغۇرلار مەسىلىسى توغرىلىق ئۆز پىكىرلىرىنى بايان قىلدى.

د ئۇ ق نىڭ 2017-يىلى 11-ئاينىڭ 10-كۈنىدىن 12-كۈنىگىچە گېرمانىيەنىڭ ميۇنخېن شەھىرىدە ئۆتكۈزۈلگەن 6-نۆۋەتلىك پەۋقۇلئاددە قۇرۇلتىيىغا شەرەپ مېھمانلىرى سۈپىتىدە تەكلىپ قىلىنغان چەتئەللىك زاتلار ئۆزلىرىنىڭ ئۇيغۇرلار مەسىلىسىگە بولغان قاراشلىرىنى ئوتتۇرىغا قويۇپ ئۆتتى ۋە تىلەكلىرىنى بىلدۈردى.

ۋاكالەتسىز مىللەتلەر تەشكىلاتىنىڭ باش كاتىپى مارىنو بۇسداچىن ئەپەندى سۆزىدە مۇنۇلارنى تىلغا ئالدى: «د ئۇ ق نىڭ دولقۇن ئەيساغا ئوخشايدىغان ناھايىتى جۇشقۇن، جەڭگىۋار خادىملىرى بىلەن بۇ يىغىندا بىرگە بولالىغانلىقىمدىن ناھايىتى مەمنۇنمەن. ئۇيغۇرلار كىشىلىك ھەق-ھوقۇق كۈرىشى جەريانىدا، خىتاي ھۆكۈمىتى ئۆزى بەرگەن ئاپتونومىيەلىك ھوقۇقلارنىڭ ئىجرا ھەققىگىمۇ ئېرىشەلمىدى. ئەمما ئۇيغۇرلار ئۆزلىرىنىڭ ئەركىنلىكى، باراۋەرلىكى، ھەق-ھوقۇقى يولىدىكى كۈرىشىدىن ھېچقاچان ۋاز كەچمىدى ۋە ئىزچىل داۋاملاشتۇرۇپ كەلمەكتە. خىتاي رەئىسى شى جىنپىڭنىڭ بۇ يىل 1-ئايدا جەنۋەدىكى خەلقئارالىق يىغىندا ئوتتۇرىغا قويغان ئاتالمىش كىشىلىك ھوقۇق، دېموكراتىيە سەپسەتىسى، خىتاي كوممۇنىست ھاكىمىيىتىنىڭ ماھىيىتىنى پەردازلايدىغان ياكى يوشۇرىدىغان بىر قۇۋلۇقتىن ئىبارەت بولدى. خىتاي ھاكىمىيىتى ئۆزىنىڭ ئىقتىسادىي كۈچىگە، دىپلوماتىك ئۇتۇقلىرىغا، تەشۋىقات ئەۋزەللىكىگە تايىنىپ، كىشىلىك ھوقۇقنىڭ ئەسلى مەنىسىنى پەقەتلا خىتاي ھاكىمىيىتىنىڭ مەنپەئەتى ئۈچۈن خىزمەت قىلىدىغان شەكىلدە ئۆزگەرتىپ چىقىپ، خىتايچە بىر كىشىلىك ھوقۇق ئۇقۇمىنى دۇنياغا تېڭىش ئۈچۈن تىرىشچانلىق كۆرسىتىۋاتىدۇ. ئەمما ئۇ، كىشىلىك ھوقۇق ئەمەس. خىتاي ھۆكۈمىتى كىشىلىك ھوقۇقنىڭ ئەسلى مەنىسىنى بۇرمىلاپ، كىشىلىك ھوقۇقنىڭ ئاساسىي پرىنسىپلىرىدا يەر ئالغان سۆز، مەتبۇئات، ئېتىقاد ئەركىنلىكىنىڭ ئورنىغا قورساق تويغۇزۇش، ئىقتىسادىي مەنپەئەتنى دەسسىتىش ئارقىلىق، ئۆزى ئۈچۈنلا خىزمەت قىلىدىغان بىر ئىدېئولوگىيەنى بازارغا سالماقچى بولۇۋاتىدۇ. بۇ خىل ئىدېئولوگىيە غەرب قىممەت قارىشى تەرىپىدىن قارشى ئېلىنمايدۇ. كىشىلىك ھوقۇق ھاكىمىيەتلەرنىڭ مەنپەئەت قورالى ئەمەس، بەلكى ئىنسانلارنىڭ تۇغما ھەققىدۇر.»

تەپسىلاتى...

ۋايمېر شەھرىدىكى تېپىشماق

تۈركىستان ۋاقتى خەۋىرى
2017 – يىلى 20– نۇيابىر

خىتاي ۋايمېر (Weimar)   شەھرىدىن ئۇلارنىڭ  ئىلھام توختىغا بەرگەن ئىنسان ھەقلىرى مۇكاپاتىنى قايتۇرىۋېلىشىنى تەلەپ قىلغان، ۋايمېر شەھرى بۇنى ئەلۋەتتە رەت قىلغان. ئەمما، شۇندىن بېرى غەلىتە ئىشلار يۇز بەرگەن.

ئاپتور: Kai Strittmatter

تەپسىلاتى...

چەتئەللىك زاتلارنىڭ ئۇيغۇرلار مەسىلىسى ھەققىدە ئېيتقانلىرى (1)

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 20– نۇيابىر

دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ 6-نۆۋەتلىك پەۋقۇلئاددە قۇرۇلتىيىدا چەتئەللەرنىڭ سىياسىي سەھنىلىرىدىكى زاتلار ۋە كىشىلىك ھوقۇق ئاكتىپلىرى ئۇيغۇرلار مەسىلىسى ھەققىدە توختالدى.

د ئۇ ق نىڭ 2017-يىلى 11-ئاينىڭ 10-كۈنىدىن 12-كۈنىگىچە گېرمانىيەنىڭ ميۇنخېن شەھىرىدە ئۆتكۈزۈلگەن 6-نۆۋەتلىك پەۋقۇلئاددە قۇرۇلتىيىغا ئامېرىكا، ياۋروپا ئەللىرىدىكى بىر قىسىم سىياسىي ئەربابلار، پارلامېنت ئەزالىرى ۋە تونۇلغان كىشىلىك ھوقۇق ئاكتىپلىرى شەرەپ مېھمىنى سۈپىتىدە تەكلىپ قىلىنغان ئىدى. قۇرۇلتاينىڭ ئېچىلىش مۇراسىمىدا سۆزگە چىققان بۇ زاتلار ئۆزلىرىنىڭ ئۇيغۇر مەسىلىسىگە بولغان قاراشلىرىنى ئوتتۇرىغا قويۇپ ئۆتتى ۋە تىلەكلىرىنى بىلدۈردى.

تەپسىلاتى...

ئۇيغۇرلار دىيارىدىكى «ئامانلىق» تەدبىرلىرى ۋە زورىيىۋاتقان ۋەھىمە

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 16– نۇيابىر

«تېررورلۇق» ۋە «ئەسەبىيلىك» كە قارشى تۇرۇش نامىدا ئۇيغۇرلار دىيارىدا جىددىي كېڭىيىۋاتقان «ئامانلىق» تەدبىرلىرىنىڭ ئۇيغۇرلار دىيارىدىكى كىشىلەرنىڭ ئەقەللىي كۈندىلىك ھاياتىغىمۇ «سىياسىي» لىقنىڭ تامغىسىنى بېسىۋاتقانلىقى كىشىلەرنىڭ دىققىتىنى قوزغاشقا باشلىدى. چەتئەل مۇخبىرلىرىنىڭ ئەمەلىي تەكشۈرۈش پائالىيەتلىرى ئاساسىدا يېزىلغان مەلۇماتلار بولسا بۇ ئەھۋالنى ئوخشاش بولمىغان نۇقتىلاردىن يورۇتماقتا. «پۇل-مۇئامىلە ۋاقتى» گېزىتىدە ئېلان قىلىنغان ئېمىلىي فېڭ ئىمزاسىدىكى ماقالە ئەنە شۇ خىل يازمىلارنىڭ بىرى ھېسابلىنىدۇ.

تارىخشۇناسلارنىڭ يازمىلىرىدا قەيت قىلىنىشىچە، قەدىمدىن بۇيان شەرق بىلەن غەرب ئوتتۇرىسىدىكى مەدەنىيەت ئالاقىسىدە كۆۋرۈكلۈك رولىنى ئويناپ كەلگەن «يىپەك يولى» نىڭ ئۇيغۇرلار دىيارىدىن ئۆتىدىغان بۆلىكى ھەرقاچان تاشقى دۇنياغا ئۆزىنىڭ ھەممىلا ساھەدە ئېچىۋېتىلگەن ئالاھىدىلىكى بىلەن تونۇلۇپ كەلگەن. ھالبۇكى، بۈگۈنكى كۈندە مەزكۇر رايوننىڭ خىتاي ھۆكۈمىتى ئىجرا قىلىۋاتقان قاتتىق قوللۇق «ئامانلىق» تەدبىرلىرى ئىچىدە قاتمۇ-قات ئىسكەنجىدە تىپىرلاۋاتقانلىقى مەلۇم بولۇشقا باشلىدى.

«پۇل-مۇئامىلە ۋاقتى» گېزىتىنىڭ مۇخبىرى ئېمىلىي فېڭ ئۆزىنىڭ قەشقەردە كۆرگەن ۋە ئاڭلىغانلىرىنى 13-نويابىر كۈنى ماقالە شەكلىدە ئېلان قىلدى. ئۇ ماقالىسىدە خىتاي دائىرىلىرى «تېررورلۇق تەھدىتلىرىنىڭ ئالدىنى ئېلىش» دېگەن نامدا ئومۇملاشتۇرۇۋاتقان «ئامانلىق» تەدبىرلىرىنىڭ بۇ جايدىكى خەلقنىڭ تۇرمۇشىنى قايسى دەرىجىدە پالەچ ھالەتكە چۈشۈرۈپ قويغانلىقىنى تەپسىلىي بايان قىلدى.

تەپسىلاتى...

ئابدۇۋەلى ئايۇپ : يالماۋۇزنىڭ قاتىلى

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 16– نۇيابىر

قاماقتا «ھالال ۋە ھارام» ھەققىدە گۇندىپايغا «لېكسىيە» سۆزلەپ مەشىق كامىرىغا سولانغاندىن كېيىن پۇت قولۇم بوغۇلدى. خۇددى قاسساپنىڭ ئالدىدىكى قويدەك يۇلقۇنۇپ يەتتە كۈن يەتمىش يىلدەك تۇيۇلدى. جازا مۇددىتىم توشۇپ يېڭى كامىرىغا يۆتكەلگەندىن كېيىن ئادەمدەك قولىدا تاماق يېيىش، كىيىمىنى سېلىپ ئۇخلاش ۋە ھاجەتتىن پەششاپنى ئۆزى سۈرتۈپ قوپۇشنىڭ ئەسلى نەقەدەر ھۇزۇرلىنىشقا، شۈكۈر ئېيتىشقا، قەدىرلەشكە ئەرزىگۈدەك پۇرسەت ئىكەنلىكىنى چوڭقۇر ھېس قىلدىم.

يېڭى كامېر ئىككىنچى قاتاردا بولۇپ تۈزۈملەر مەن بۇرۇن تۇرغان بىرىنچى قاتاردىكى كامېرلاردىن بوشراق ئىدى. كامېر باشلىقى خىتاي كىتابخۇمار بولۇپ مەھبۇسلارنىڭ كۆزىگە كىرىۋالماي، ئىختىيارىغا قويۇپ بېرەتتى. خىتايچە كىتاب بىلەن تولغان تەكچىدە خالىدە ئىسرائىلنىڭ «كەچمىش»، زوردۇن سابىرنىڭ «ئانا يۇرت»، چوپانىنىڭ «سەمەندەر» دېگەن رومانلىرى «مانا مەن ئۇيغۇرنىڭ» دەپ مەيدىسىنى كېرىپ تۇراتتى. ئۇيغۇرچە سۆزلەش چەكلەنگەن بەش ئايدىن بېرى تۇنجى قېتىم ئۇيغۇرچە كىتاب ئوقۇپ، قورقماي ئۇيغۇرچە سۆزلەپ ئۆزۈمگە ئىشىنەلمەي قالدىم.

كامىرىدىكى بۇ ئۇيغۇرچە كىتابلار «ساراڭ» دەپ قارالغان مەمەتيۈسۈپنىڭ ئىكەن. ئۇ لايىقىدىن مەھرۇم قالغاچقا «نېرۋىسىدىن چاتاق چىقىپ» ئۈرۈمچىدە ئاتمىش نەچچە ياشلىق بىر خىتاينى ئۆلتۈرگەن ئىكەن. ئۇنىڭ كامىرىدا تولا «كېسىلى» تۇتۇپ گۇندىپايلارنى مالال قىلغاچقا كىتاب ئوقۇشقا يول قويۇلۇپتۇ.

تەپسىلاتى...

رابىيە قادىر خانىم: ئېغىر كۈنلىرىمىزدە ئىككى جۇمھۇرىيەتنى قۇرغان ئەجدادلىرىمىزنى ھۆرمەت بىلەن ئەسلەيمىز

IUHRDF خەۋىرى
2017 – يىلى 13– نۇيابىر

بۈگۈن شەرقى تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى قۇرۇلغانلىقىنىڭ 84، شەرقى تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى قۇرۇلغانلىقىنىڭ 63 يىللىق خاتىرە كۈنى. بۇ كۈن شەرقى تۈركىستان تارىخىدىكى پەرقلىق بىر كۈنگە توغرا كەلدى، شۇنداقلا شەرقى تۈركىستاندا ئاز دېگەندە بىر مىليون كىشى يېپىق تەربىيىلەش مەركەزلىرىدە قامىلىپ يېتىۋاتقان، ئۇلارنىڭ نەچچە مىليونلىغان ئائىلە -تاۋابىئاتلىرى پەرىشان بولۇۋاتقان-ئۇيغۇرلار ئۆز تارىخىدا باشتىن كەچۈرۈپ باقمىغان بىر قاراڭغۇ مەزگىلگە توغرا كەلدى. بۇ كۈن،  خەلقىمىز دۆلەتسىزلىكىڭ نەقەدەر بىر بىچارىلىك ئىكەنلىكىنى تونۇپ يەتكەن، مۇستەقىللىقنىڭ بىر مىللەت ئۈچۈن نېمە ئۈچۈن زۆرۈرلۈكىنى كالپۇكلىرىنى چىشلەپ تۇرۇپ ھېس قىلىۋاتقان بىر كۈنگە توغرا كەلدى؛ بۇ كۈن خەلقىمىزنىڭ ، خىتاي ھاكىمىيىتىدىن قۇتۇلۇش ئۈچۈن قانچىلىك بەدەل تۆلىسە ئەرزىيدىغانلىقىنى بىلىپ يەتكەن ، قىسقىسى، خىتايدىن ئۆزىنى قۇتۇلدۇرمىسا، خىتاينىڭ ئۆزلىرىنى مىللەت بويىچە يوقىتىدىغانلىقىنى كۆرۈپ يېتىۋاتقان مەزگىلگە توغرا كەلدى.

خوش بۇ ھالىمىزنى كۆرۈپ تۇرۇۋاتقان ئەجدادلىرىمىزنىڭ روھىي قانچە قورۇنۇۋاتقاندۇ؟ تۆمۆر خەلىپە، سابىت داموللام، خوجا نىياز ھاجىم، ئەلىخان تۆرەم ،ئەخمەتجان قاسىمىلارنىڭ روھى قانچە ئاھ ئۇرىۋاتقاندۇ؟!

غېنى باتۇرلار، فاتىھ مۇسلىملار، رىزۋانگۈللەر، بىزنى مانا بۈگۈنكىدەك كۈنگە قالماسلىقىمىز ئۈچۈن دۈشمەننىڭ ئىستىھكاملىرىغا ئۆزىنى ئاتقان ئىدىغۇ؟ مۇھەممەد ئىمىن بۇغرالار، ئەيسا ئەپەندىلەر، يۈسۈپ مۇخلىسىلار، ھاشىر ۋاھىدىلار، مۇھاجىرەتتە ئۇيغۇرنى دۇنياغا تونۇتىمىز دېگەندە، مىللەتنىڭ خارلىنىشنى بۈگۈنگىچە بۇ باسقۇچقا ئەكەلمەسلىك، خىتايدىن بىر كۈن بولسىمۇ بالدۇرراق قۇتۇلۇشنىڭ يولىنى ئىزدەش ئۈچۈن ئىدىغۇ؟ زەينىدىن يۈسۈپ سەپداشلىرى بىلەن بارىندا قوزغالغاندا ئىسسىق جانلىرىنىڭ مىللىي ئازادلىق ئۈچۈن سەرپ قىلىنىشىنى شەرەپ ھېس قىلغانلىقى ئۈچۈن ئىدىغۇ؟ يېقىنقى يىللاردا، ۋەتەندە ساقچىخانىلارغا پىچاق بىلەن ئېتىلىپ كىرگەن، ، چەتئەلدە تاغ – دالالاردا مۈدۈرۈپ يۈرگەن ئەزىمەتلىرىمىز،خەلقىمىزنى ئەنە ئاشۇ خارلىنىشتىن قۇتۇلدۇرۇشنىڭ مۇمكىن بولغان يوللىرىنى سىناشنىڭ كويىدا ئىدىغۇ!؟

تەپسىلاتى...