خىتاينىڭ «شىنجاڭغا ياردەم» تەشۋىقاتى ۋە ئۇيغۇرلار (4)

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 18– ئىيۇل

ئانالىزچىلار: «قوش تىللىق» مەكتەپلەر ۋە «كادىر تەربىيىلەش» نىڭ مەقسىتى نېمىدىن ئىبارەت؟

خىتاي تاراتقۇلىرىدا، خىتاي مەركىزى ھۆكۈمىتى ۋە 19 ئۆلكە، شەھەرنىڭ ئۇيغۇر رايونىنىڭ «قوش تىللىق مائارىپ» ۋە «ئاساسىي قاتلام كادىرلىرىنى تەربىيىلەش» كە سالغان مەبلىغى ۋە ئۇنىڭ نەتىجىسى ئالاھىدە ئەسكەرتىلدى. ھالبۇكى، چەتئەللەردىكى ئۇيغۇر پائالىيەتچىلىرى ۋە ۋەزىيەت ئانالىزچىلىرىنىڭ قارىشىچە، «قوش تىللىق مائارىپ» قا مەبلەغ سېلىش «ئۇيغۇرلارنى تىل ۋە مەدەنىيەت جەھەتتىن ئاسسىمىلياتسىيە قىلىش» نى مەقسەت قىلغان بولسا، ئاتالمىش «ئاساسىي قاتلام كادىرلىرىنى تەربىيىلەش» خىتاي ھۆكۈمىتىگە سادىق بىر تۈركۈم ھۆكۈمەت كادىرلىرىنى يېتىشتۈرۈپ، ئۇيغۇر دىيارىنىڭ «مەڭگۈلۈك ئەمىنلىكىگە كاپالەتلىك قىلىش» نى نىشان قىلغان.

خىتاي خەۋەرلىرىدە، يېقىنقى يىللاردا ئۇيغۇر دىيارىدا بارغانچە كۆپەيتىلگەن «قوش تىللىق مائارىپ» قا سېلىنغان مەبلەغ، خىتاي مەركىزى ھۆكۈمىتى ۋە  19 ئۆلكە، شەھەرنىڭ مەبلەغ ياردىمى بىلەن ئۇيغۇر دىيارىدا قۇرۇلغان ھەقسىز «قوش تىللىق يەسلى» لەر ۋە ئوتتۇرا، باشلانغۇچ مەكتەپلەر ئالاھىدە تىلغا ئېلىندى.

تەپسىلاتى...

خىتاينىڭ «شىنجاڭغا ياردەم» تەشۋىقاتى ۋە ئۇيغۇرلار (3)

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 18– ئىيۇل

«ياردەم» نامىدا يەرلەشكەن ئاساسىي قاتلام كادىرلىرى ۋە «مۇقىملىق خىزمىتى» ھەققىدە ئانالىزلار

خىتاي ھۆكۈمەت تاراتقۇلىرىدا داۋاملىشىۋاتقان «شىنجاڭغا ياردەم» تېمىسى ئاستىدىكى خەۋەرلەردە، ئالاھىدە تەكىتلەنگەن يەنە بىر تېما، 20 يىلدىن بۇيان «ياردەم» نامىدا ئۇيغۇر دىيارىدىكى ناھىيە، يېزىلاردا نۇقتىدا تۇرۇپ ئىشلەش ئۈچۈن ئەۋەتىلگەن «ئاساسىي قاتلام كادىرلىرى» ۋە ئۇلارنىڭ ئۇيغۇر دىيارىنىڭ مۇقىملىق خىزمىتىدە كۆرسەتكەن تۆھپىسى. «شىنجاڭغا ياردەم» تەشۋىقاتى ۋە ئۇيغۇرلار ھەققىدىكى يۈرۈشلۈك پروگراممىمىزنىڭ بۈگۈنكى قىسمىدا ۋەزىيەت ئانالىزچىلىرىنىڭ ئاتالمىش «ئاساسىي قاتلام كادىرلىرى» ۋە رايوندا يۈرگۈزۈلۈۋاتقان مۇقىملىق سىياسىتى ھەققىدىكى قاراشلىرىنى ئاڭلايسىلەر.

خىتاي ھۆكۈمەت تاراتقۇلىرىنىڭ 13-ئىيۇلدىكى خەۋەرلىرىدە، خىتاي سىياسىي بيۇروسىنىڭ دائىمىي ھەيئىتى، خىتاي مەملىكەتلىك سىياسىي كېڭەشنىڭ رەئىسى يۈ جىڭشېڭنىڭ 9-ئىيۇلدىن 11-ئىيۇلغىچە قەشقەردە ئېچىلغان «6-قېتىملىق شىنجاڭ خىزمەت يىغىنى» دا، «شىنجاڭغا ياردەم» پىلانىنىڭ ئاساسىي مەقسىتى، شى جىڭپىڭ ئوتتۇرىغا قويغان ئىقتىسادىي تەرەققىيات پىلانىنى ئەمەلگە ئاشۇرۇشتا، ئۇيغۇر رايونىدا مۇقىم -تىنچ ۋەزىيىتىگە كاپالەتلىك قىلىش ئىكەنلىكى تەكىتلىگەنلىكى ۋە 20 يىلدىن بۇيان ئۇيغۇر دىيارىغا «ياردەم» نامىدا ئەۋەتىلگەن 20 مىڭغا يېقىن ئاساسىي قاتلام كادىرلىرىنىڭ «مۇقىملىق خىزمىتى ئۈچۈن قوشقان تۆھپىلىرى» گە يۇقىرى باھا بەرگەنلىكى تەكىتلەندى.

تەپسىلاتى...

چەتئەل تارىخشۇناسلىرىنىڭ ئۇيغۇر يېقىنقى زامان تارىخى ھەققىدىكى بايانلىرى (2)

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 14– ئىيۇل

«سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ تەسىرى ھەل قىلغۇچ ئورۇندا بولدى!»

بىرىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىن، بولۇپمۇ 1920-يىللاردىن كېيىن دۇنيا مىقياسىدا ئوتتۇرىغا چىققان بىر قاتار سىياسىي ئۆزگىرىشلەر خىتاي مىلىتارىستلىرىدىن شېڭ شىسەي بېسىپ ياتقان ئۇيغۇرلار دىيارىغا ھەر خىل ئىدىيەلەرنى ئېلىپ كىرگەنلىكى مەلۇم.

بۇنىڭ بىلەن سوۋېت ئىتتىپاقى، ئوسمان ئىمپېرىيەسى ۋە خىتاي دېموكراتچىلارغا خاس ئىدىيەلەر ئۇيغۇرلار ئارىسىدا تارقىلىشقا باشلىغان. بۇ ھەقتىكى سۆھبىتىمىزگە قاتناشقان تارىخشۇناسلاردىن دېيۋىد بروفىي ۋە ئوندرېي كلېمىس بۇ ھەقتە ئۆزلىرىنىڭ كۆزقاراشلىرىنى بىز بىلەن ئورتاقلاشتى.

تەپسىلاتى...

چەتئەل تارىخشۇناسلىرىنىڭ ئۇيغۇرلار تارىخى ھەققىدىكى بايانلىرى (1)

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 14– ئىيۇل

«1930-يىللار ئۇيغۇر تارىخىدىكى پەۋقۇلئاددە دەۋر ئىدى!»

پۈتۈن دۇنيا دېموكراتىيە ۋە تەرەققىياتقا يۈز تۇتۇۋاتقان بىر مەزگىلدە ئۇيغۇرلار دىيارىدا بارغانسېرى كۈچىيىپ مېڭىۋاتقان ئىدېئولوگىيە جەھەتتىكى سىياسىي باستۇرۇشلار ھەمدە ئايىغى چىقماس تەشۋىقات پائالىيەتلىرى ئىجتىمائىي ئاڭ كاتېگورىيەسىگە مەنسۇپ مەزمۇنلارنىڭ، خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارغا قاراتقان قاتتىق قوللۇق ھۆكۈمرانلىقىدا نەقەدەر مۇھىم ئورۇن تۇتۇۋاتقانلىقىنى يەنە بىر قېتىم كۆرسەتمەكتە. ئۇيغۇرلارنىڭ يېقىنقى زامان تارىخىدا بۇ خىلدىكى ئىدېئولوگىيىگە مەنسۇپ ئەھۋاللارنىڭ ئۆز ۋاقتىدىكى ئۇيغۇر جەمئىيىتىگە قانداق تەسىرلەرنى كۆرسەتكەنلىكى ھەققىدە، بىز ئۇيغۇر تارىخى ساھەسىدە يېتىلىۋاتقان ياش تارىخشۇناسلاردىن دېيۋىد بروفىي ۋە ئۆندېرىي كلىمىسنى سۆھبەتكە تەكلىپ قىلدۇق.
20-ئەسىرنىڭ باشلىرى ئۇيغۇرلار دىيارىنىڭ سىياسىي مۇھىتى بوران-چاپقۇنغا تولغان بىر مەزگىلنى باشتىن كەچۈردى. تارىخشۇناسلارنىڭ بۇ ھەقتىكى بايانلىرى مۇنداق بىر غايەت زور تەسۋىرنى نامايان قىلىدۇ: تارىم ۋادىسىنىڭ غەربىدىكى رۇسىيە ئىمپېرىيىسى بولشېۋىكلەر تەشكىللىگەن 1917-يىلىدىكى «ئۆكتەبىر ئىنقىلابى» دا ئاغدۇرۇلغان بولسا، شەرقتىكى مەنچىڭ خانىدانلىقى بۇنىڭدىن ئىلگىرىرەك، يەنى 1911-يىلى خىتاي تارىخىدا دەۋر بۆلگۈچ قىممەتكە ئىگە بولغان شىنخەي ئىنقىلابىنىڭ خىتاي مىللەتچىلىكى بىلەن يۇغۇرۇلۇپ كەتكەن ھۇجۇمىدا ھالاك بولغان ئىدى. ئۇيغۇرلار دىيارى ئۈچۈن ئۈمىد يۇلتۇزى بولۇپ تۇرۇۋاتقان ئوسمان ئىمپېرىيىسى بولسا 1922-يىلى ئاغدۇرۇلۇپ، ئورنىغا تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى تىكلەندى. بۇ زور ۋەقەلەر جۇغراپىيىلىك جايلىشىشتا ئۇلارنىڭ ئوتتۇرىسىغا توغرا كېلىدىغان ئۇيغۇرلار دىيارىغا ئوخشاش بولمىغان دەرىجىدە ئۆز تەسىرىنى كۆرسەتتى ھەمدە رايوندىكى بەزى تارىخىي ھادىسىلەرنىڭ كېيىنكى تەرەققىياتىغا سىڭىشىپ كەتتى.

بۇ ھەقتىكى سۆھبىتىمىزگە ئىشتىراك قىلغان ياش تارىخشۇناس، چېخ جۇمھۇرىيەتلىك پەنلەر ئاكادېمىيىسىنىڭ تەتقىقاتچىسى دوكتور ئوندرېي كلىمېس بىر قىسىم ئۇيغۇر تورداشلارغا ئۆزىنىڭ «ئۆتكۈر» دېگەن ئۇيغۇرچە ئىسمى ھەمدە راۋان ئۇيغۇرچىسى بىلەن تونۇشلۇق بولغان ياش ئالىملارنىڭ بىرى. ئۇ ئۆزىنىڭ ئۇيغۇر تارىخىغا دائىر ئەسەرلىرى بىلەن بىرگە يەنە، تۈرمىدىكى ئۇيغۇر يازغۇچى نۇرمۇھەممەت ياسىننىڭ «ياۋا كەپتەر» ناملىق ھېكايىسىنى چېخ تىلىغا تەرجىمە قىلىپ، چېخ ئوقۇرمەنلىرىگە ئۇيغۇرلار ھەققىدە بەلگىلىك چۈشەنچە بېرىپ كەلگەن ئىدى.

ئۇ ئۆزىنىڭ تەتقىقات ئەمەلىيىتىگە بىرلەشتۈرگەن ھالدا، راۋان ئۇيغۇر تىلىدا 20-ئەسىرنىڭ باشلىرىدىكى تارىخىي باسقۇچنىڭ پۈتۈن دۇنيا مىقياسىدا بىر زور ئۆزگىرىش دەۋرى بولغانلىقىنى، بۇنىڭ ئۇيغۇرلار تارىخىدىمۇ بىر مۇھىم دەۋر ھېسابلىنىدىغانلىقىنى تەكىتلىدى.

تەپسىلاتى...

ئۆز مىللىتى ئۈچۈن كۈرەش قاينىمىغا كىرگەن ئىككى ئۇيغۇر كاپىتان (3)

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 14– ئىيۇل

ئۇلار: ئۆز خەلقىنىڭ ئازادلىقىنى ئۈمىد قىلغان ئىدى

1945-1949-يىللىرى ئۇيغۇر دىيارىنىڭ ئىلى، تارباغاتاي ۋە ئالتاي ۋىلايەتلىرىنى بازا قىلغان مىللىي ئارمىيەنىڭ ئىككى ئۇيغۇر ئوفىتسېرى – سوپاخۇن سوۋۇروف ۋە مىرزىگۇل ناسىروف ئەينى ۋاقىتتا مىللىي ئارمىيەدىكى يەرلىك خەلقلەر، بولۇپمۇ ئۇيغۇرلاردىن يېتىشىپ چىققان، مەخسۇس كەسپى ھەربىي تەلىم تەربىيە كۆرگەن ۋە ئۇرۇش مۇساپىلىرىنى باشتىن كەچۈرگەن ئاز ساندىكى ئوفىتسېرلاردىن بولۇپ، ئۇلارنىڭ مىللىي ئارمىيەنىڭ ھەربىي قۇرۇلۇشى، تەلىم-تەربىيەسىدە ئوينىغان رولىنىڭ يۇقىرى بولغانلىقى ئۇلارنىڭ سەپداشلىرى تەرىپىدىن مۇئەييەنلەشتۈرۈلۈپ كېلىنمەكتە.

قازاقىستاندىكى تارىخچى، «ئۇيغۇرلارنىڭ مىللىي-سىياسىي تارىخى» قاتارلىق كىتابلارنىڭ ئاپتورى قەھرىمان غوجامبەدىنىڭ قارىشىچە، مەزكۇر ئىككى ئوفىتسېر ئۆزلىرىنىڭ ئەمەلىي ئىش ھەرىكەتلىرى ۋە قازانغان شەرەپلىرى ئارقىلىق مىللىي ئارمىيەدىكى سىمۋوللۇق شەخسلەر ھېسابلىنىدۇ.

تەپسىلاتى...

ئۆز مىللىتى ئۈچۈن كۈرەش قاينىمىغا كىرگەن ئىككى ئۇيغۇر كاپىتان (2)

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 14– ئىيۇل

ئۇلاردىكى ئورتاقلىق: قورقۇمسىزلىق ۋە باتۇرلۇق

20-ئەسىردىكى مەشھۇر ئۇيغۇر تارىخى شەخسلىرىدىن سوپاخۇن سوۋۇروف ۋە مىرزىگۇل ناسىروف ھەققىدە يېزىلغان ئەسلىمىلىلەردىن ۋە ئۇلارنىڭ كوماندىرلىقىدا ئاقسۇ ئۇرۇش مەيدانلىرىدا ئۇلار بىلەن بىرگە بولغان سابىق جەڭچىلەرنىڭ ئەسلىشىچە، سوپاخۇن سوۋۇروپ ۋە مىرزىگۇل ناسىروف ئۇيغۇر قاتارلىق مىللەتلەرنىڭ 1944-1949-يىللاردىكى مىللى ئازادلىق ئىنقىلابى تارىخى، بولۇپمۇ مىللىي ئارمىيەنىڭ جەڭگىۋار مۇساپىلىرى بىلەن زىچ باغلىنىشلىق ئىككى مەشھۇر ئىسىمدۇر.

بۇ ئىككى ئۇيغۇر ئوفىتسېر ئەسلىدە ئوخشىمىغان ئىككى دۆلەت ئارمىيەسىنىڭ ئوفىتسېرى بولۇپ، مىرزىگۇل ناسىروف مەيلى ئۆز دۆلىتى سوۋېت ئىتتىپاقى تەرىپىدىن غۇلجىغا ئەۋەتىلگەن بولسۇن ۋە سوپاخۇن سوۋۇروف گومىنداڭ تەرەپتىن يۈز ئۆرۈپ، ئىلى ھۆكۈمىتى تەرەپكە ئۆتكەن بولسۇن، بەرىبىر ئۇلارنىڭ ئىككىلىسىلا، ئۆز خەلقىنىڭ مىللىي ئارمىيەسى سېپىدە ئورتاق دۈشمەنگە قارشى، ئازادلىق كۈرىشىگە قاتنىشىش يولىنى تاللىۋالغان ئىدى.

مىرزىگۇل ناسىروفنىڭ ئالماتا شەھىرىدە ياشايدىغان ئوغلى، ئالماتا چىش كېسەللىكلىرى ئىنىستىتۇتىنىڭ ئوقۇتقۇچىسى مىرشېكەر ناسىروفنىڭ ئېيتىشىچە، مىرزىگۇل ناسىروف 1920-يىلى، سابىق سوۋېت ئىتتىپاقى قازاقىستان جۇمھۇرىيىتى ئالماتا ئوبلاستىنىڭ ئۇيغۇر ناھىيەسى تەۋەسىدىكى تۈگمەن يېزىسىدا 1881-1882-يىللىرى ئارىسىدا ئىلى دىيارىدىن كۆچۈپ كېلىپ ماكانلاشقان ئۇيغۇر دېھقان ئائىلىسىدە دۇنياغا كەلگەن. ئۇ، 1942-1944-يىللىرى ئارىسىدا سوۋېت قىزىل ئارمىيەسىنىڭ ئوفىتسېرى سۈپىتىدە گىتلېر فاشىست ئارمىيىسىگە قارشى كۆپلىگەن جەڭلەرگە قاتنىشىپ تاۋلانغان. ئۇ جەڭ مەيدانىدىن چاقىرتىلىپ، سوۋېت ئىتتىپاقى ھۆكۈمىتى تەرىپىدىن غۇلجىدا قوزغالغان مىللىي ئازادلىق ئىنقىلابىغا ياردەم بېرىشكە ئەۋەتىلگەن شۇنىڭدەك تاكى 1946-يىلى، 7-ئايدا بۇيرۇق بويىچە ئۆز ۋەتىنىگە قايتىپ كەتكۈچە مىلى ئارمىيەنىڭ ئايرىم ئاتلىق دىۋىزىيونىنىڭ كوماندىرى بولغان.

تەپسىلاتى...

ئۆز مىللىتى ئۈچۈن كۈرەش قاينىمىغا كىرگەن ئىككى ئۇيغۇر كاپىتان (1)

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 14– ئىيۇل

1949-1944-يىللاردىكى ئۇيغۇر، قازاق، قىرغىز ۋە باشقا مىللەتلەرنىڭ ئىلى، تارباغاتاي ۋە ئالتاينى ئاساس قىلغان كەڭ كۆلەملىك مىللىي ئازادلىق ھەرىكىتى جەريانىدا قۇرۇلغان مىللىي ئارمىيە تەركىبىدە ھەر مىللەت پەرزەنتلىرىدىن يېتىشىپ چىققان قابىل ئوفىتسېرلار مىللىي ئارمىيىنىڭ جەڭگىۋار مۇساپىلىرىدە ئۆز رولىنى جارى قىلدۇرۇپ، ئىنقىلابقا تېگىشلىك ھەسسىسىنى قوشقانلىقى ئۇيغۇر تارىخى شاھىتلار تەرىپىدىن تىلغا ئېلىنىپ كەلمەكتە.

سابىق مىللىي ئارمىيە قوماندانلىق شتابىنىڭ 1946-1949-يىللىرى ئارىسىدىكى سىياسىي بۆلۈمىنىڭ باشلىقلىرى توختى ئىبراھىم ۋە زاھىر ساۋدانوف قاتارلىقلار ئۆزلىرىنىڭ مىللىي ئارمىيىنىڭ ئۆسۈپ-يېتىلىش مۇساپىلىرى ھەققىدە يازغان ئەسلىمىلىرىدە مىللىي ئارمىيىنىڭ كۆپلىگەن ئۇيغۇر،قازاق، قىرغىز، تاتار، رۇس، ئۆزبېك، تۇڭگان، شىبە، موڭغۇل ئوفىتسېرلىرىنى تىلغا ئالىدۇ. ئەنە شۇلارنىڭ قاتارىدا مىللىي ئارمىيىنىڭ ئىككى نەپەر جەڭگىۋار ئوفىتسېرى سوپاخۇن سوۋۇروپ بىلەن مىرزىگۈل ناسىروفنىڭ نامى ئۇيغۇرلارنىڭ ئارىسىدا دائىم ئىپتىخار ۋە قايىللىق تۇيغۇلىرى بىلەن ئەسلىنىدۇ.

مەزكۇر ئىككى ئوفىتسېرنىڭ بىرى سوپاخۇن سوۋۇروپ ئۆزى ھايات ئەسلىمىسىنى قالدۇرغان بولۇپ، ئۇنىڭ «مەن كەچكەن كېچىكلەر» ماۋزۇلۇق ئەسلىمىسى 2010-يىلى نەشر قىلىنىپ ئوقۇرمەنلەرنىڭ ھاۋالىسىگە سۇنۇلدى.

ئەمما مىرزىگۈل ناسىروف ئۆزى ئەسلىمە يازمىغان بولسىمۇ، بىراق ئۇنىڭ ھەققىدە قازاقىستاندا بىر قاتار كىتابلار،ئەسلىمىلەر، فىلىم ۋە باشقا مەزمۇندىكى ماقالىلەر ئېلان قىلىنغان ئىدى.

تەپسىلاتى...

خىتاينىڭ «شىنجاڭغا ياردەم» تەشۋىقاتى ۋە ئۇيغۇرلار (2)

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 14– ئىيۇل

«ياردەم» نامىدا ئۇيغۇر دىيارىغا يەرلەشكەن خىتاي شىركەت-كانلىرى، بۇلغانغان مۇھىت ۋە يېرىدىن ئايرىلغان دېھقانلار(2)

بىرنەچچە كۈندىن بۇيان خىتاي ھۆكۈمەت تاراتقۇلىرىدا، 20 يىلدىن بۇيان «شىنجاڭغا ياردەم» نامىدا ئۇيغۇر دىيارىغا يەرلەشكەن خىتاي كۆچمەنلىرىنىڭ ۋە 2010-يىلىدىن باشلاپ ئېچىلىۋاتقان بىرقانچە قېتىملىق «شىنجاڭ خىزمەت يىغىنلىرى» دىن بۇيان «19 ئۆلكىنىڭ ياردىمى» بىلەن رايوندا يېڭىدىن ئېچىلغان كان ۋە قۇرۇلۇۋاتقان خىتاي شىركەت-زاۋۇتلىرىنىڭ ئۇيغۇر قاتارلىق يەرلىك خەلقلەرگە نەپ يەتكۈزۈۋاتقانلىقى ھەققىدىكى مەدھىيە خەۋەرلىرى كۆپەيدى. خىتاي شىركەت-كارخانىلىرىنىڭ ئۇيغۇر دىيارىغا كۆپلەپ يەرلىشىشى ئۇيغۇر قاتارلىق يەرلىك خەلقلەرگە قانداق ئاقىۋەتلەرنى ئېلىپ كەلدى؟

خىتاي ھۆكۈمەت تاراتقۇلىرىنىڭ «شىنجاڭغا ياردەم» قۇرۇلۇشى ھەققىدىكى خەۋەرلىرىدە، ئۇيغۇر دىيارىدا يېقىنقى 20 يىل ئىچىدە ئېلىپ بېرىلىۋاتقان ئىقتىسادىي تەرەققىيات قۇرۇلۇشىنىڭ نەتىجىلىرى سۈپىتىدە، ئۇيغۇر دىيارىنىڭ جەنۇب-شىمالىدا يېقىنقى بىرقانچە يىل ئىچىدە يېڭىدىن قۇرۇلغان ۋە قۇرۇلۇۋاتقان خىتاي شىركەت-زاۋۇتلىرىنىڭ يېزىلاردىكى «ئېشىنچا ئەمگەك كۈچلىرى» گە ئىش پۇرسىتى يارىتىپ بەرگەنلىكى مەدھىيەلەندى.

تەپسىلاتى...

خىتاينىڭ «شىنجاڭغا ياردەم» تەشۋىقاتى ۋە ئۇيغۇرلار (1)

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 14– ئىيۇل

ئۇيغۇر ئېلىغا «ياردەم» نامىدا يەرلەشكەن خىتاي كۆچمەنلىرى ھەققىدە مۇلاھىزىلەر (1)

ئۇيغۇر دىيارىدىكى يېزىلارغا يەرلەشكەن خىتاي كۆچمەنلىرى ۋە «ئۇيغۇرلارغا نەپ يەتكۈزۈۋاتقان خىتاي شىركەت-كارخانىلىرى» ھەققىدىكى مەدھىيە خەۋەرلىرى كۆپەيدى.

بىرنەچچە كۈندىن بۇيان خىتاي ھۆكۈمەت تاراتقۇلىرىدا، 20 يىلدىن بۇيان «شىنجاڭغا ياردەم بېرىدىغان ئاساسىي قاتلام كادىرلىرى» نامىدا ئۇيغۇر دىيارىدىكى يېزىلارغا يەرلەشكەن خىتاي كۆچمەنلىرى ۋە «ئۇيغۇرلارغا نەپ يەتكۈزۈۋاتقان خىتاي شىركەت-كارخانىلىرى» ھەققىدىكى مەدھىيە خەۋەرلىرى كۆپەيدى. ئۇنداقتا، ئۇيغۇر دىيارىغا تۈركۈم-تۈركۈملەپ يۆتكىلىۋاتقان خىتاي كۆچمەنلىرى نېمە مەقسەتتە يەرلەشتۈرۈلدى؟

تەپسىلاتى...

غۇلامىدىن پاختانىڭ ھاياتى (10): بومبايدا ئۆتكەن بىر يىلىم

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 12– ئىيۇل

1950-يىلىنىڭ ئەتىياز ئايلىرىدىن تاكى 1951-يىلىنىڭ كەچكۈز ئايلىرىغىچە بولغان جەرياندا ھىندىستان كونتروللۇقىدىكى كەشمىر رايونى نەچچە مىڭلىغان ئۇيغۇر ۋە قازاق مۇھاجىرلار بىلەن تولىدۇ. كوممۇنىست خىتاي ھاكىمىيىتىنىڭ تەھلىكىسىدىن قېچىپ، ۋەتىنىنى تەرك ئەتكەن ئاشۇ مىڭلىغان ئۇيغۇر مۇساپىرلار ئارىسىدا ئەمدىلا 20 ياشنىڭ قارىسىنى ئالغان ياش غۇلامىدىن پاختامۇ بار ئىدى.

ئۇ ئۆزىنىڭ ئۇيغۇر مۇساپىرلار بىلەن بىللە كەشمىردە يېرىم يىلدىن كۆپرەك تۇرغانلىقىنى ھەمدە بۇ جەرياندىكى ئاجايىپ كەچمىشلەرگە شاھىت بولغانلىقىنى تىلغا ئالىدۇ.

غۇلامىدىن ئەپەندىنىڭ تەكىتلىشىچە، كەشمىرگە توپلانغان ئۇيغۇر ۋە قازاق مۇساپىرلار كېيىنچە ئۈچىنچى بىر دۆلەتكە بېرىپ ئولتۇراقلىشىشنىڭ ئامالىنى ئىزدەيدۇ. ئۇلارنىڭ ئارىسىدىكى پۇلى ۋە يولى بارلىرى ھەج قىلىش باھانىسى بىلەن سەئۇدى ئەرەبىستانغا كېتىدۇ. ئىقتىسادىي ئىمكانى بولمىغان مۇتلەق كۆپ قىسىم مۇساپىرلار مۇھەممەتئىمىن بۇغرا ۋە ئەيسا يۈسۈپ ئالىپتېكىنلەرنىڭ تىرىشچانلىق كۆرسىتىشى ئارقىسىدا تۈركىيەگە بېرىپ ئولتۇراقلىشىش يولىنى تاللايدۇ. يەنە بىر قىسىم مۇساپىرلار ۋەزىيەتتە ياخشىلىنىش بولغاندا ۋەتەنگە قايتىش ئۈچۈن كەشمىردە ۋاقىتلىق ئولتۇراقلىشىپ داۋاملىق پۇرسەت كۈتمەكچى بولىدۇ.

غۇلامىدىن پاختا كەشمىردىكى يېرىم يىللىق مۇساپىرەتتىن كېيىن ئىستانبۇلدىكى دادىسى بىلەن ئالاقىلىشىپ ۋىزا رەسمىيىتىنى بېجىرىش ۋە تۈركىيەگە كېتىش ئۈچۈن بومبايغا كېلىدۇ. ھالبۇكى، 1950-يىلىدىن كېيىن ھىندىستان بىلەن پاكىستان ھۆكۈمىتى كوممۇنىست خىتاي ھۆكۈمىتى بىلەن دىپلوماتىك مۇناسىۋەت ئورنىتىپ، تەيۋەنگە چېكىنگەن گومىنداڭ ھۆكۈمىتىنىڭ پاسپورتىنى تونۇمايدۇ. قولىدا تېخىچە گومىنداڭ ھۆكۈمىتىنىڭ پاسپورتى بولغان غۇلامىدىن پاختا ئامالسىز قېلىپ، بومبايدا بىر يىلدەك تۇرۇپ قالىدۇ.

تەپسىلاتى...