ئابدۇۋەلى ئايۇپ : ھەقىقىي سىياسىي مەھبۇس

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 9– ئاۋغۇست

قاماقخانا قائىدىسى بويىچە ئۇخلىغاندا مەھبۇسلارنىڭ بېشى، قولى ئوچۇق بولۇشى كېرەك ئىكەن. بەلكىم مۇشۇ سەۋەبتىن بولسا كېرەك، ئۇخلاش ئالدىدا كامېر باشلىقى قارا خالتىنى ئالدۇرۇۋەتتى. سۈيدۈك پۇرىقىدىن باشقا بىر ھاۋانى، قارا رەڭدىن خالى بىر ھاياتنى قايتا كۆرەلىگىنىم ئۈچۈن ئاللاھقا شۈكرىلەر ئېيتتىم. دۇنيانى يېڭىدىن كۆرۈۋاتقاندەك ئەتراپىمغا سەپ سالدىم. مەھبۇسلار يالىڭاچ دېگۈدەك مېڭىپ يۈرۈشەتتى. شۇئان ئېسىمگە ھەممە ئادەم بىر-بىرىگە قارىشىپ، قىپ-يالىڭاچ يۇيۇنىدىغان خىتاينىڭ ئىچكى ئۆلكىلىرىدىكى مۇنچىلار كەلدى. ئۇلارنىڭ مېنى يالىڭاچلاپ، ئۇيالغىنىمنى مازاق قىلىشلىرىنى ئەمدى چۈشەندىم. ئەمما، يالىڭاچلىق ۋە يالىڭاچلاش خىتايغا ئويۇن بولغان بىلەن، ئۇيغۇرغا قىيىن ئىدى. 

تەپسىلاتى...

غۇلامىدىن پاختانىڭ ھاياتى (13): گېرمانىيەگە سەپەر

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 3– ئاۋغۇست

1955-يىلىنىڭ ئاخىرى گېرمانىيەگە بېرىپ ئوقۇش قارارىغا كەلگەن غۇلامىدىن پاختا ئىستانبۇلنىڭ توپقاپى مۇزېيىدىكى خىزمىتىدىن ئىستېپا بېرىدۇ.

ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىن ئۇچقاندەك تەرەققىي قىلىۋاتقان غەربىي گېرمانىيەگە بولغان قىزىقىش، بىلىم ئېلىشقا بولغان ئوتتەك ئىشتىياق شۇنداقلا نامەلۇم كېلەچەككە بولغان ئۈمىد ھاياتىنىڭ نەۋقىران ياشلىق مەزگىلىدە تۇرۇۋاتقان قەشقەرىيەلىك بۇ يىگىتنى ئىستانبۇلنىڭ قايناق ھاياتىدىن ياۋروپانىڭ جىمجىت ۋە سۈرلۈك كوچىلىرىغا ئېلىپ بارىدۇ. 

تەپسىلاتى...

ئۇيغۇرلار دىيارىدىكى توقۇنۇشلار ۋە «ئىككىنچى پەلەستىن» چۈشەنچىسى (1)

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 1– ئاۋغۇسىت

نۆۋەتتە ئۇيغۇرلار دىيارىدا داۋام قىلىۋاتقان سىياسىي ۋەزىيەتنىڭ كەلگۈسى تەرەققىياتى كىشىلەر كۆڭۈل بۆلىدىغان تېمىلاردىن بولۇپ قېلىۋاتقانلىقى مەلۇم. بۇنىڭ بىلەن بىر قىسىم كىشىلەردە «رايون مىقياسىدىكى بۇ خىل يۈزلىنىش ئىككىنچى پەلەستىن ۋەزىيىتىنىڭ شەكىللىنىشىگە يول ئېچىشى مۇمكىن» دەيدىغان قاراشنىڭ شەكىللىنىۋاتقانلىقىمۇ دىققەتكە سازاۋەر بولماقتا.

ئۇيغۇرلار دىيارىدىكى سىياسىي ۋەزىيەتنىڭ جىددىيلىشىپ بېرىشى ھەمدە خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ قاتتىق قوللۇق بىلەن ئىجرا قىلىۋاتقان مىللىي، دىنىي ۋە ئىقىسادىي تەدبىرلىرى بارغانسېرى ئۇيغۇرلار مەسىلىسىنى خەلقئارا ئاخباراتلاردىكى قىزىق نۇقتىلارنىڭ بىرىگە ئايلاندۇرماقتا. سىياسىي جەھەتتىن ئومۇميۈزلۈك قاتتىق قوللۇق بىلەن باشقۇرۇلىۋاتقان رايوندا تىنچلىق ۋەزىيىتىنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىش مەسىلىسى بولسا ھەرقاچان ئانالىزچىلارنىڭ دىققىتىدە بولۇپ كېلىۋاتقانلىقى مەلۇم.

تەپسىلاتى...

مىرزىگۇل ناسىروف: «مەن سىزنىڭ ئەمەس، جۇمھۇرىيەت رەئىسى ئېلىخان تۆرىنىڭ بۇيرۇقىنى ئىجرا قىلىمەن»

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 28– ئىيۇل

1944-1949-يىللاردىكى ئۇيغۇر قاتارلىق خەلقلەرنىڭ مىللىي ئازادلىق ھەرىكەتلىرى تارىخىدا مىللىي ئارمىيىنىڭ 1945-يىلى، 9-ئاينىڭ ئوتتۇرىلىرىدا گومىنداڭ ئارمىيەسىنى جىڭ ۋە شىخودا تارمار قىلىپ، ئۆلكە مەركىزى ئۈرۈمچىنى ئازاد قىلىشقا يۈرۈش قىلىپ ماناس دەرياسى بويىغا كەلگەندە تۇيۇقسىز ھۇجۇمنى توختىتىپ قويۇشى شۇنىڭدەك مىللىي ئارمىيىنىڭ قولىدىكى سوۋېت ئىتتىپاقى تەمىنلىگەن بارلىق ھەر خىل قورال-ياراقلارنىڭ يىغىۋېلىنىپ، ئېلىپ چىقىپ كېتىلىپ، تىنچلىق سۆھبىتى ئۆتكۈزۈلۈشى 20-ئەسىر ئۇيغۇر دىيارى سىياسىي تارىخىدىكى مۇھىم خەلقئارا مۇناسىۋەت خاراكتېرىگە ئىگە ۋەقەلەر ھېسابلىنىدۇ.

تەپسىلاتى...

ئابدۇۋەلى ئايۇپ : خالتا كىيدۈرۈش مۇراسىمى

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 26– ئىيۇل

مېنى تەڭرىتاغ قاماقخانىسىدىن يۆتكىگەن كۈن 2016-يىلى ئونىنچى سېنتەبىر ئىدى.

ئۇ كۈنى مەن قامالغاندىن بېرى تۇنجى قېتىم يۇيۇنۇش پۇرسىتىگە ئېرىشكەن ئىدىم. بۇ يەردە يۇيۇنۇش دېگەنلىك ئادەمنى بەش قولدەك كۆرگىلى بولىدىغان ھاجەتخانا ئىچىدە سوغۇق سۇنى باشتىن بىر قانچە قېتىم تۆكۈشتىن ئىبارەت ئىدى. تۇيۇقسىز ئىسمىم چاقىرىلىپ گۇندىپاي مەھبۇس كىيىمىمنى سېلىشقا بۇيرۇغاندا شاتلىقتىن ۋارقىرىغۇم كەلگەن ئىدى. چۈنكى قويۇۋېتىلىدىغان مەھبۇسلارغىلا شۇنداق دېيىلەتتى. دەرھال ماڭا سېلىنغان پۇللارنىڭ چېكىنى لاياقەتلىك مەھبۇس دىلمۇراتقا ھەدىيە قىلىۋېتىپ، «دوكلات!» دەپ تازا بىر ۋارقىراپ قويۇپ ئىشىكتىن چىققان ئىدىم.

قامالغاندىن بېرى تۇنجى بولۇپ قولۇمغا ئىشكەل سېلىنماي كامېرىدىن چىقىشىم بولغاچ، ئىشكەلگە كۆنگەن قولۇمنى دەماللىققا نەگە قويۇشۇمنى بىلمەي تۇرسام، بېشىمغا قارا خالتا كىيدۈرۈشتى. مەن نېمە بولغاننى ئاڭقىرىپ بولغۇچە قولۇمغا قايتا ئىشكەل سېلىپ مېڭىشقا بۇيرۇدى.

تەپسىلاتى...

غۇلامىدىن پاختانىڭ ھاياتى (12): ئىستانبۇلدىكى توپقاپى مۇزېيىدا ئىشلىگەن ئىككى يىل

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 26– ئىيۇل

تۈركىيە مائارىپ مىنىستىرىنىڭ ئالاھىدە تەستىقى بىلەن 1952-يىلى ئەنقەرەدىكى ئېلېكتر ئېنېرگىيە ۋە تېخنىك ئىنستىتۇتىغا قوبۇل قىلىنغان ياش غۇلامىدىن پاختا ئوقۇش باشلاشتىن ئاۋۋال مەزكۇر ئىنستىتۇتنىڭ بىر يۈرۈش سىناق ئىمتىھانلىرىغا دۇچ كېلىدۇ. ئۇ ئۆزىنىڭ ئوتتەك ئوقۇش قىزغىنلىقى ۋە قەشقەردە ئۆگەنگەن بىلىمىگە تايىنىپ ئىمتىھاندىن ئۆتىدۇ. تېخنىك ئىنستىتۇتىدىكى ئىككى يىل ئۇنىڭغا ئىلىم دۇنياسىنىڭ چەكسىز سىر-تۈگۈنلىرىنى ۋە پەن-تېخنىكىنىڭ كۈچ-قۇدرىتىنى ھېس قىلدۇرىدۇ.

ئۇ ئەنقەرەدىكى ئىككى يىللىق ئوقۇشىنى ئەلا نەتىجە بىلەن تاماملايدۇ. ئوقۇش پۈتتۈرۈش ئالدىدا غۇلامىدىن پاختا مەزكۇر ئىنستىتۇتتىكى 500 نەپەر ئوقۇغۇچى ئىچىدىن تاللىنىپ، ئەينى ۋاقىتتىكى تۈركىيە جۇمھۇرىيىتىنىڭ رەئىس جۇمھۇرى جالال بايارنىڭ قوبۇل قىلىشىغا مۇيەسسەر بولىدۇ. ئەنقەرەدىكى مائارىپ مىنىستىرلىقى ئۇنىڭدىن قەيەرگە بېرىپ خىزمەت قىلىش ئارزۇسى بارلىقىنى سورىغىنىدا ياش غۇلامىدىن قىلچە ئىككىلەنمەستىن «تۈرك ۋەتىنى ئەڭ ئېھتىياج بولغان جايغا، مەيلى ئۇ تاغ ياكى باغ بولۇشىدىن قەتئىي نەزەر بارىمەن!» دەپ جاۋاب بېرىدۇ. ئۇنىڭ جاۋابى مائارىپ مىنىستىرىنى يەنە بىر قېتىم تەسىرلەندۈرىدۇ.

تەپسىلاتى...

خىتاينىڭ «شىنجاڭغا ياردەم» تەشۋىقاتى ۋە ئۇيغۇرلار (5)

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 19– ئىيۇل

ياردەم قۇرۇلۇشىدىكى قاتناش قاتارلىقلارغا سېلىنغان مەبلەغ ئۇيغۇرلارغا نېمە ئېلىپ كېلىدۇ؟

خىتاي تاراتقۇلىرىدا داۋاملىشىۋاتقان «شىنجاڭغا ياردەم» تەشۋىقاتىدا مەركىزىي ھۆكۈمەت ۋە 19 ئۆلكە، شەھەرنىڭ 20 يىلدىن بۇيان ئۇيغۇر رايونىنىڭ قاتناش، سودا، مەدەنىيەت، مائارىپ، داۋالاش قاتارلىق ساھەلىرىگە سالغان مەبلەغلىرى نۇقتىلىق خەۋەر قىلىندى. خەۋەرلەردە يەنە، بولۇپمۇ قاتناشقا سېلىنىۋاتقان مەبلەغنىڭ خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ «بىر بەلۋاغ، بىر يول» ئىقتىسادىي تەرەققىيات قۇرۇلۇشىغا ئاساس سېلىپ، يىپەك يولى تۈگۈنىدىكى ئۇيغۇر قاتارلىق يەرلىك خەلقلەرنىڭ ماددىي، مەنىۋى تۇرمۇشىدا زور ئۆزگىرىشلەرنى ئېلىپ كەلگەنلىكى مەدھىيىلەندى. ئۇنداقتا، ئۇيغۇر دىيارىدا ئېلىپ بېرىۋاتقان تەرەققىيات قۇرۇلۇشى خىتاي ھۆكۈمىتى، خىتاي كۆچمەنلىرى ۋە ئۇيغۇر قاتارلىق يەرلىك خەلقلەرگە نېمىلەرنى ئېلىپ كېلىدۇ؟

خىتاي خەۋەرلىرىدە، 20 يىلدىن بۇيان داۋاملىشىۋاتقان «شىنجاڭغا ياردەم» قۇرۇلۇشىدا ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىدىكى قۇرۇقلۇق ۋە ھاۋا قاتنىشىغا سېلىنغان مەبلەغنىڭ ئاساسىي سالماقنى ئىگىلەيدىغانلىقى تىلغا ئېلىنىپ، ئۇيغۇر دىيارىدا قاتناشنىڭ تورلىشىشى خىتاي رەئىسى شى جىڭپىڭ ئوتتۇرىغا قويغان«بىر بەلۋاغ، بىر يول» قۇرۇلۇش پىلانىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىدىغانلىقى ۋە يىپەك يولى تۈگۈنىدىكى ئۇيغۇر قاتارلىق يەرلىك خەلقلەرنىڭ ماددىي، مەنىۋى تۇرمۇشىدا زور ئۆزگىرىشلەرنى بارلىققا كەلتۈرىدىغانلىقىنى تەكىتلىشى، خەلقئارا تاراتقۇلار ۋە چەتئەللەردىكى ئۇيغۇر پائالىيەتچىلىرى ھەمدە ۋەزىيەت ئانالىزچىلىرىنىڭ جىددىي دىققىتىنى قوزغاۋاتقان يەنە بىر مۇھىم نۇقتا.

تەپسىلاتى...

غۇلامىدىن پاختانىڭ ھاياتى (11): تۈركىيەگە يېتىپ بارغان كۈنلەردە

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 19– ئىيۇل

1951-يىلىنىڭ قۇياش پارلاپ تۇرغان بىر سەھىرىدە بومباي پورتىدىن پاراخوتقا چىققان ياش غۇلامىدىن پاختا ئەرەب دېڭىزىدىكى ھەپتىلەرچە سەپەردىن كېيىن ئىراقنىڭ بەسرە پورتىدا قۇرۇقلۇققا چىقىدۇ. پاراخوتتىكى نەچچە يۈزلىگەن سەپەرداشلىرى بەسرەدە ئۇنىڭ بىلەن خوشلىشىپ، ھەج قىلىش ئۈچۈن ئەرەبىستانغا يول ئالىدۇ. كېلەچەككە بولغان ئۈمىد، تاشقى دۇنياغا بولغان قىزىقىش ۋە ئايرىلغىلى ئۇزاق بولغان دادىسى بىلەن دىدار كۆرۈشۈشكە بولغان ئىنتىلىش ئەمدىلا 20 ياشنىڭ قارىسىنى ئالغان غۇلامىدىن پاختانى چەكسىز ھاياجانغا چۆمدۈرىدۇ.

ياش غۇلامىدىن مۇھاجىرەتتىكى ۋەتەنداشلىرىنىڭ تەۋسىيەسى بويىچە باغداتقا بېرىپ، ئۇ يەردە ئولتۇراقلىشىپ قالغان بىر ئۆزبېك قېرىندىشىنى ئىزدەپ تاپىدۇ. بالىلىقىدا «مىڭ بىر كېچە» نىڭ ھېكايەتلىرىدىن ئاڭلىغان سىرلىق باغدات شەھىرى ئۇنىڭ كۆز ئالدىدا نامايان بولىدۇ. ئۇ باغداتتىكى كۈنلىرىدە تۇنجى قېتىم قەھۋەنىڭ تەمىنى تېتىپ كۆرىدۇ. ئۇ ئەرەب قەھۋەسىنىڭ قىرتاق تەمى ۋە ئىچىپ بولغاندىن كېيىن قاچا ئاستىدا قالىدىغان قويۇق دۇغى بىلەن باغلانغان قىزىق بىر كەچۈرمىشىنى ھېلىھەم ئەسلەيدۇ.

تەپسىلاتى...

فىرانسىيە مۇخبىرىنىڭ كۆرگەنلىرى – «خىتايدىكى ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرى ساقچى دۆلىتى تۈزۈمىدە ئىزتىراپ چەكمەكتە»

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 18– ئىيۇل

ھۆرمەتلىك رادىئو ئاڭلىغۇچىلار، فىرانسىيە ئاگېنتلىقى پەيشەنبە كۈنى ئۇيغۇر ئېلىدا ئېلىپ بېرىلغان بىۋاسىتە زىيارەت ئاساسىدا بىر پارچە خەۋەر ماقالىسى ئېلان قىلغان ئىدى. مەزكۇر ماقالىگە «خىتايدىكى ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرى ساقچى دۆلىتى تۈزۈمىدە ئىزتىراپ چەكمەكتە» دەپ ماۋزۇ قويۇلغان بولۇپ، ماقالىدە ئۇيغۇر ئېلىدىكى كۈچلۈك تەقىب ۋە بېسىم سىياسەتلىرى ئەتراپلىق يورۇتۇلغان.

ھۆرمەتلىك رادىئو ئاڭلىغۇچىلار، «خىتايدىكى ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرى ساقچى دۆلىتى تۈزۈمىدە ئىزتىراپ چەكمەكتە» ناملىق بۇ خەۋەر ماقالىسى فىرانسىيە ئاگېنتلىقى مۇخبىرى بەن دۇلىنىڭ قەشقەر، يەكەن ۋە خوتەن قاتارلىق جايلاردا ئېلىپ بارغان زىيارىتى ئاساسىدا يېزىلغان بولۇپ، بۇ جايلاردا ئېلىنغان ھەددىدىن زىيادە بىخەتەرلىك تەدبىرلىرى، تەقىب سىستېمىلىرى مۇخبىرنىڭ كۈچلۈك دىققىتىنى قوزغىغان.
ئۇ ماقالىسىنى مۇنداق دەپ باشلىغان: «خىتاينىڭ ئۇزاق غەربىدىكى قەشقەردە مەسچىتكە كىرىدىغانلار مۇز چىراي ساقچىلارنىڭ مېتال تەكشۈرۈش ئەسۋابى ئارقىلىق زەن قويۇپ تەكشۈرۈشلىرىدىن جىمجىت ھالدا ئۆتۈۋاتاتتى. مۇسۇلمان ئۇيغۇرلارغا بارغانسېرى قاتتىق ئىجرا قىلىنىۋاتقان چەكلىمىلەر، بۇرۇت قويۇش قىسمەن

تەپسىلاتى...

پروفېسسور ئېلليوت سپېرلىڭنىڭ ئۇيغۇرلار ھەققىدە ئېيتقانلىرى (2)

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 18– ئىيۇل

«‹شىنجاڭ قەدىمدىن تارتىپ خىتاينىڭ بىرقىسمى› دېگەن سۆزنىڭ ئاساسى يوق!»

ئامېرىكىدىكى ئىندىيانا ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ خەلقئاراغا تونۇلغان تىبەتشۇناس پروفېسسورى ئېلليوت سپېرلىڭ ھايات ۋاقتىدا خىتاي ئۆكتىچى زىيالىيسى تاڭ دەنخۇڭ بىلەن مەخسۇس سۆھبەتتە بولغان ھەمدە بۇ جەرياندا ئۇيغۇرلار تارىخىغا دائىر بەزى مەسىلىلەر ھەققىدە ئۆز قارىشىنى ئوتتۇرىغا قويغان ئىدى. يېقىندا تاڭ دەنخۇڭ رادىيومىزنىڭ زىيارىتىنى قوبۇل قىلىپ، شۇ قېتىمقى سۆھبەت ھەمدە باشقا ئالاقىدار مەسىلىلەر ھەققىدىكى بەزى سوئاللىرىمىزغا جاۋاب بەردى.

بۇنىڭدىن ئۈچ يىل ئىلگىرى، خىتاي يازغۇچىسى تاڭ دەنخۇڭ خانىم ئۆزىنىڭ كەلگۈسىدىكى يېزىقچىلىق پىلانى ئۈچۈن ئامېرىكىدىكى ئىندىيانا ئۇنىۋېرسىتېتى مەركىزى ياۋرو-ئاسىيا فاكۇلتېتىنىڭ پروفېسسورى، خەلقئاراغا تونۇلغان تىبەتشۇناس ئالىم ئېلليوت سپېرلىڭ بىلەن ئۇزۇن سۆھبەتتە بولغان ھەمدە سۆھبەتتىن سىن خاتىرىسى قالدۇرغان. ئۇ يېقىندا مەرھۇم ئېلليوت سپېرلىڭنىڭ ئائىلە تاۋابىئاتلىرىنىڭ رۇخسىتى بىلەن ئۆزى سىنغا ئالغان سۆھبەت خاتىرىسىنى بىزگە تەقدىم قىلدى. شۇنىڭ بىلەن مەرھۇمنىڭ ئۇيغۇرلار ھەققىدە ئېيتقان، ئەمما مەتبۇئاتلاردا كۆزگە چېلىقمايدىغان بەزى بايانلىرى بىزگە ئايان بولدى.
ئۇلارنىڭ سۆھبىتى تەبىئىي يوسۇندا تىبەت رايونىغا دائىر مەسىلىلەردىن باشلىنىپ، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ مىللىي سىياسەتلىرىنىڭ قۇربانلىرىدىن بىرى بولۇۋاتقان ئۇيغۇرلار مەسىلىسى ھەققىدىمۇ تېگىشلىك ئورۇن ئالغان. بۇ جەرياندا تاڭ دەنخۇڭ سورىغان سوئاللارنىڭ بىرى، خىتاي ھۆكۈمىتى يىللاردىن بۇيان ئۆز تەشۋىقاتلىرىدا ئىزچىل تىلغا ئېلىپ كېلىۋاتقان «شىنجاڭ ئەزەلدىن جۇڭگونىڭ ئايرىلماس بىر قىسمى» دېگەن بايانات ھەققىدە ئۇنىڭ قانداق كۆزقاراشتا ئىكەنلىكى بولغان.

تەپسىلاتى...