«جۇڭخۇا چۈشى» سايىسىدىكى ئۇيغۇرلار ۋە ئۇيغۇر تارىخى (2)

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ئۇيغۇرلار دىيارىدىكى ئېغىرلاپ مېڭىۋاتقان سىياسىي ۋەزىيەتنىڭ خەلقئارادىكى چوڭ خەۋەرلەردىن بولۇشىغا ئەگىشىپ، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ «تېررورلۇق ۋە دىنىي ئەسەبىيلىككە قارشى تۇرۇش» ھەققىدىكى بىر يۈرۈش نەزەرىيەلىرى قاتارىدا تارىخ مەسىلىلىرى ھەققىدىكى كونا مۇقاملارنى قايتىدىن بازارغا سېلىۋاتقانلىقى دىققەت قوزغىماقتا.

تەپسىلاتى...

ئۆلۈم گىردابىدىن ھۆرلۈككىچە: خىتاي لاگېرىدىكى پاجىئەلەر (5)

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

خىتاينىڭ جازا لاگېرىدا ئۇدا 3 قېتىم يېتىش جەريانىدىكى قورقۇنچلۇق كەچمىشلىرى قالدۇرغان ئاسارەتتىن تېخى تولۇق قۇتۇلۇپ كېتەلمىگەن ئايال شاھىت مېھرىگۈل تۇرسۇن، ئۆلۈم گىردابىدىن ھۆرلۈككە: خىتاي لاگېرىدىكى پاجىئەلەر سەھىپىمىزنىڭ بۇ سانىدا، مۇخبىرىمىز گۈلچېھرەگە ئۆزىنىڭ ئاخىرقى قېتىم تۇتۇلغاندا ئىلگىرىكى قېتىمقى بەدەن تەكشۈرۈشلەردە كۆرۈپ باقمىغان، ئادەم بويى ئېگىزلىكتىكى ئەينەكلىك، ئاپتوماتىك ئېچىلىپ-يېپىلىدىغان بىر ئالاھىدە يۇقىرى تېخنىكىلىق ئۈسكۈنىدە، يالىڭاچ ھالدا تەكشۈرۈلگەنلىكى قاتارلىق يېڭى ئۇچۇرلارنى ئاشكارىلىدى.

تەپسىلاتى...

تارىخىي ۋەقەلەر شاھىتى: سوۋېت ئىتتىپاقى 1960-يىللىرى ئۇيغۇر قەرتىنى ئويناشقا كىرىشكەن ئىدى (2)

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

مەلۇمكى، كوممۇنىستىك خىتاي ھاكىمىيىتىنىڭ ئۇيغۇر ئېلىدە ئۆتكەن ئەسىرنىڭ 50- ۋە 60-يىللىرى ئېلىپ بارغان تەقىبلەش ھەرىكەتلىرىگە قارشى خەلق نارازىلىقلىرى شەرقىي تۈركىستان خەلق-ئىنقىلابىي پارتىيەسىنىڭ قۇرۇلۇشىغا ئېلىپ كەلگەن ئىدى. مەزكۇر تەشكىلات 1969-يىلى، سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ قوللىشىغا ئىشىنىپ، ئۆز ۋەكىللىرىنى سوۋېتقا ئەۋەتكەن بولسىمۇ، ئەمما بۇنىڭدىن ھېچ جاۋاب ئالالمىغان. لېكىن بۇنىڭدىن خەۋەر تاپقان خىتاي بىخەتەرلىك ئورگانلىرى تەشكىلات ئەزالىرىنى چەتتىن تۇتقۇن قىلىشقا باشلىغان.

تەپسىلاتى...

كونا توقماقنىڭ يېڭى ساداسى؛ خىتاينىڭ تارىخ ساھەسىدىكى «پانتۈركىزم ۋە پانئىسلامىزم» توقمىقىنى قايتا ئىشقا سېلىشى (2)

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

بۈگۈنكى خىتاي سىياسىيونلىرىنىڭ پانتۈركىزملىق تارىخى تەنقىد قارىشى بولسا تۈركىيە تۈركلىرى بىلەن ئۇيغۇرلارنىڭ، ئۇيغۇرلار بىلەن قازاق، تاتار، ئۆزبېك، قىرغىز ۋە باشقا تۈركىي خەلقلەرنىڭ ئېتنىك باغلىنىشلىق مۇناسىۋەتلىرىنى ئىنكار قىلىشتۇر، يەنى، ئۇلارنىڭ ئورتاق ئېتنىك مەنبەداشلىققا ئىگە «تۈركىي مىللەت ئەمەسلىكى»، ئۇلارنى «تۈركىي مىللەت دېيىشكە بولمايدىغانلىقى»، ئۇلارنى تۈركلەر دەپ ئاتاشقا ۋە «ئۇيغۇرلارنى تارىختىكى تۈركلەرنىڭ ئەۋلادى» دېيىشكە بولمايدىغانلىقى ھەم باشقىلارنى تەرغىب قىلىشتىن ئىبارەتتۇر.

خىتاي تارىخچىلىرىدىن تيەن ۋېيجياڭ ۋە مۇرات بىرلىشىپ يېزىپ خىتاينىڭ «نۇرگېزىتى» دە ئېلان قىلغان ماقالىسىدە «شىنجاڭدىكى ھەر مىللەت» نىڭ «جۇڭخۇا مىللىتىنىڭ قانداشلىق مۇناسىۋەتكە ئىگە ئائىلىسىنىڭ ئەزاسى ئىكەنلىكى» نى مەركىزى نۇقتا قىلىش بىلەن قەدىمكى تۈركلەر بىلەن قەدىمكى ئۇيغۇر قەبىلىلىرىنىڭ مۇناسىۋىتى ھەققىدە توختىلىپ، قەدىمكى ئۇيغۇر، تۈرك قاتارلىق قەبىلىلەرنىڭ بىرلىكىنى، تۈركىي خەقلەرنىڭ ئېتنىك جەھەتتىكى بىرلىكىنى تەرغىب قىلىشنى پانتۈركىزم ئىدىيەسىگە باغلاپ ئەيىبلەيدۇ. ئۇلار ماقالىسىدە: «يېقىنقى زاماندىن بۇيان، بەزى پانتۈركىزمنى تەرغىب قىلغۇچىلار كۆز بويامچىلىق قىلىش ئۇسۇلىنى قوللىنىپ، قەستەن تىل ئائىلىسى بىلەن مىللەت ئۇقۇمىنى ئارىلاشتۇرۇپ، تۈركىي تىلى ئائىلىسىدىكى تىللاردىكى مىللەتلەرنى تۈركلەر دەپ ئاتىدى، بۇ پۇت تىرەپ تۇرالمايدۇ. ئەمەلىيەتتە، تىل ئائىلىسى بىلەن مىللەت ماھىيەت جەھەتتە پەرقلىنىدۇ»، «تۈركىي تىلى ئائىلىسىدىكى تىللارنى ئىشلىتىش بىلەنلا ئۇلارنى تۈركلەر دەپ ئاتاشقا بولمايدۇ» دەپ ئوتتۇرىغا قويدى.

تەپسىلاتى...

كونا توقماقنىڭ يېڭى ساداسى: خىتاينىڭ تارىخ ساھەسىدە «پانتۈركىزم ۋە پانئىسلامىزم» توقمىقىنى قايتا ئىشقا سېلىشى (1)

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

تەتقىقاتچىلارنىڭ قارىشىچە، سابىق سوۋېت ئىتتىپاقى قاتارلىق كوممۇنىستىك ئىدېئولوگىيە ھۆكۈمرانلىق قىلغان كۆپ سانلىق تۈركىي ۋە مۇسۇلمان خەلقلىرى ياشايدىغان ئەللەردە ئاتالمىش «پانتۈركىزم ۋە پانئىسلامىزم» توقمىقى بىلەن زىيالىيلار ۋە ئاڭلىق قاتلامنى جازالاش، سوۋېت ئىتتىپاقى يىقىلىپ، مۇستەقىل تۈركىي جۇمھۇرىيەتلەر پەيدا بولۇپ، 21-ئەسىرگە كەلگەندە ئاللىبۇرۇن كونىراپ كەتكەن ۋە مودىدىن قالغان سىياسىي زەربە بېرىش ۋاسىتىسىگە ئايلىنىپ قالغان. بىراق ئىدېئولوگىيە ساھەسىدىكى زەربە بېرىش تېخىمۇ كۈچەيتىلىۋاتقان ئۇيغۇر دىيارىدا ئۆتكەن يىلىدىن بۇيان «پانتۈركىزم ۋە پانئىسلامىزمغا زەربە بېرىش» تىن ئىبارەت بۇ توقماق كىشىلەرنىڭ بېشىدا پۇلاڭلاشقا باشلىدى.

تەپسىلاتى...

تارىخىي ۋەقەلەر شاھىتى: سوۋېت ئىتتىپاقى 1960-يىللىرى ئۇيغۇر قەرتىنى ئويناشقا كىرىشكەن ئىدى (1)

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

1960-يىللاردا سوۋېت-خىتاي مۇناسىۋەتلىرىنىڭ يىرىكلەشكەن مەزگىلىدە ئۇيغۇر، قازاق ۋە باشقا مىللەتلەرنىڭ خىتاي كوممۇنىستىك ھاكىمىيىتىگە قارشى كۈرىشىمۇ داۋام قىلدى. بۇ كۈرەش بولۇپمۇ سوۋېت-خىتاي مۇناسىۋەتلىرى كەسكىنلەشكەن پەيتتە، يەنى 1966-يىللاردىن كېيىن، مەدەنىيەت ئىنقىلابى دەۋرىدە تېخىمۇ ئەۋج ئالدى. ئۇيغۇر دىيارىنىڭ كۆپلىگەن رايونلىرىدا خىتاينىڭ تەقىبلەش سىياسىتىگە قارشى نارازىلىقلار پەيدا بولۇشقا باشلىدى. ئەنە شۇ ۋاقىتتا «شەرقىي تۈركىستان خەلق ئىنقىلابى پارتىيەسى» ناملىق بىر چوڭ تەشكىلات پەيدا بولۇپ، بۇ خىتاي كوممۇنىست ھاكىمىيىتىگە بولغان نارازىلىقلاردىن ۋە سىياسىي مەقسەتلەردىن كېلىپ چىققان ئىدى. بۇ تەشكىلات خىتاي كومپارتىيەسى تەرىپىدىن باستۇرۇلۇش جەريانىدا بىر قىسىم ئەزالىرى سوۋېت ئىتتىپاقىغا قېچىپ كېتىپ ساق قالغان ئىدى.

تەپسىلاتى...

«يۈرىكىمىز قان يىغلايدۇ»: لاگېر مەھبۇسلىرىنىڭ پاجىئەلىك كەچمىشلىرى (4)

ئەركىن ئاسىيا خەۋىرى
2018 – يىلى  12-نۇيابىر

ئابدۇسالام مۇھەممەت: خىتاي «تەربىيەلەش مەركىزى» ئارقىلىق ئۆزىنىڭ زۇلۇمىنى ئادالەت، دەپ ھېس قىلدۇرماقچى.

نۆۋەتتە 1 مىليونىدىن ئارتۇق ئۇيغۇرنىڭ ئاتالمىش «قايتا تەربىيەلەش لاگېرلىرى» غا قاماقلىق ئىكەنلىكى ھەققىدىكى خەۋەرلەر دۇنيا مەتبۇئاتلىرىدا قىزىق تېمىغا ئايلانغان بىر كۈندە مەزكۇر لاگېرلارنىڭ ھەقىقىي ماھىيىتى ۋە ئۇنىڭ قارا دەرۋازىسى ئىچىدىكى سىرلار تېخى تولۇق ئېچىلغىنى يوق.

تەپسىلاتى...

خىتاي لاگېرىدىكى پاجىئە-ئۆلۈمدىن ھۆرلۈككىچە

ئەركىن ئاسىيا خەۋىرى
2018 – يىلى  1-نۇيابىر

خىتاي دائىرىلىرىنىڭ 2016-يىلىنىڭ ئاخىرلىرىدىن باشلاپ ئۇيغۇرلارنى ۋە باشقا مۇسۇلمان مىللەتلەرنى ئاتالمىش «جازا لاگېرلىرى» غا مىليونلاپ قامىشى، ئاتا-ئانىلىرى لاگېرغا ئېلىپ كېتىلگەن نارەسىدەلەرنىڭ «تىرىك يېتىم» لەرگە ئايلىنىۋاتقانلىقى، ئۇيغۇر زىيالىيلىرى ۋە سەرخىللىرىنىڭ ئارقىمۇ-ئارقا تۇتقۇن قىلىنىشى ياكى ئىز-دېرەكسىز يوقاپ كېتىشى، ئاتالمىش قايتا تەربىيەلەش مەركەزلىرىدە يۈز بېرىۋاتقان سەۋەبسىز ئۆلۈم ۋەقەلىرى پۈتۈن دۇنيا كۆڭۈل بۆلۈۋاتقان بىر مەسىلىگە ئايلاندى.

تەپسىلاتى...

خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارنى ئاسسىمىلياتسىيە قىلىشى ۋە قارشىلىقنىڭ سۇسلىشىشى

ئەركىن ئاسىيا خەۋىرى
2018 – يىلى  1-نۇيابىر

خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ «بىز لاگېر قۇرمىدۇق» دېگەن مەزمۇندىكى ئىنكار باياناتلىرى خەلقئارانىڭ مەسخىرىسىگە دۇچ كەلگەندىن كېيىن، ئۇلار تېزلا مۇقامىنى ئۆزگەرتىپ «تېررورلۇق ۋە ئەسەبىيلىكنىڭ ئالدىنى ئېلىش» ئۈچۈن ئۆزلىرىنىڭ «كەسپىي تېخنىكا مەكتىپى» ئاچقانلىقىنى، بۇ مەكتەپلەردە ئىدىيەۋى جەھەتتىكى «كېسەللىك» كە گىرىپتار بولغانلارنى داۋالاۋاتقانلىقىنى جاكارلىدى. ئەمما دوكتور جاستىن جاكوبسنىڭ قارىشىچە، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ بۇ تەشۋىقاتى ئۇلارنىڭ پۈتكۈل ئۇيغۇر مىللىتىنى سىستېمىلىق يوقىتىش نىشانى قىلىۋاتقانلىقىنىڭ پەردازلانغان تەسۋىرى، خالاس.

تەپسىلاتى...

خىتاي ھۆكۈمىتى ئۇيغۇر مىللىي كىملىكىنى يوقىتىش مەقسىتىگە يېتەلەمدۇ؟

ئەركىن ئاسىيا خەۋىرى
2018 – يىلى  1-نۇيابىر

خىتاي ھۆكۈمىتى ئۇيغۇر ئېلىدە يۈرگۈزۈۋاتقان لاگېر سىستېمىسى ۋە شۇنداقلا ئۇيغۇر مىللىي كىملىكىنى يوقىتىشنى مەقسەت قىلغان سىياسەتلىرى خەلقئارادا كۈچلۈك تەنقىدىگە ئۇچراۋاتقان بىر پەيتتە، ئۇيغۇر رايونلۇق پارتكومنىڭ سېكرېتارى چېن چۈەنگو بىر يىغىندا سۆز قىلىپ، ئۇيغۇر ئېلىدە مەڭگۈلۈك ئەمىنلىك بەرپا قىلىش ئۈچۈن ھازىرقى سىياسەتلەرنى 200 يىللىق كۈرەش نىشانى بويىچە قەتئىي داۋاملاشتۇرىدىغانلىقىنى جاكارلىغان. ئۇيغۇر ئېلىدىكى ۋەزىيەتنى كۆزىتىپ كېلىۋاتقان كۆزەتكۈچىلەر خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ بۇنداق ئۇسۇللار ئارقىلىق ئارزۇ قىلغان نىشانىغا يېتەلمەيدىغانلىقىنى بىلدۈرمەكتە.

تەپسىلاتى...