مىچ مەككونېل: «ئۇيغۇرلارنى ئەزگەن خىتاي ئەمەلدارلىرىنى جازالاش قانۇنىنى يېقىندا ئاۋازغا قويىمىز!»

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇرلارنى تولىمۇ خۇرسەن قىلغان، شۇنىڭدەك خىتاي ھۆكۈمىتىنى پۇتى كۆيگەن توخۇدەك پات-پاراق قىلىۋەتكەن «ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق قانۇن لايىھەسى» 2019-يىلى 11-سېنتەبىردە ئامېرىكا كېڭەش پالاتاسىدا بىردەك ماقۇللۇقتىن ئۆتكەنىدى. كېيىنچە بۇنىڭ تۈزىتىلگەن نۇسخىسى ئاۋام پالاتاسىدا ماقۇللانغاندىن كېيىن قايتىدىن كېڭەش پالاتاسىنىڭ ماقۇللىشىغا يوللانغان ھەمدە ھازىرغىچە ئېسىپ قويۇلغان ھالەتتە تۇرۇپ كەلگەنىدى.

7-ماي كۈنى ئامېرىكا كېڭەش پالاتاسىنىڭ رەھبىرى مىچ مەككونېل بۇنىڭ يېقىن كەلگۈسىدە ئاۋازغا قويۇلىدىغانلىقىنى بىلدۈردى. رويتېرس ئاگېنتلىقىنىڭ بۇ ھەقتىكى خەۋىرىدە ئېيتىلىشىچە، ئامېرىكا كېڭەش پالاتاسىنىڭ ئەزاسى ماركو رۇبيو باش بولۇپ تونۇشتۇرغان بۇ قانۇن لايىھەسى ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنى ئۇيغۇرلار دىيارىدىكى زۇلۇمغا جاۋابكار بولغان خىتاي ئەمەلدارلىرىغا جازا بېرىشكە ئۈندەشنى ئاساسىي مەزمۇن قىلىدىكەن. ماركو رۇبيو بۇ قانۇن لايىھەسى ۋاقتىنچە ئېسىپ قويۇلغاندىن كېيىن CBS خەۋەر ئاگېنتلىقىنىڭ بۇ ھەقتىكى سوئاللىرىغا جاۋاب بەرگەندە ئامېرىكا ھۆكۈمىتى بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدا مۇزاكىرە قىلىنىۋاتقان سودا مەسىلىسىنىڭ بۇنىڭغا باغلانماسلىقى لازىملىقىنى ئالاھىدە تەكىتلىگەنىدى. ئۇ شۇ ۋاقىتتا بۇ توغرىلىق سۆز قىلىپ بەزىلەرنىڭ «خىتايغا تېخىمۇ كۆپ تاۋارلىرىمىزنى ئوڭۇشلۇق سېتىشىمىز ئۈچۈن باشقىچە بولغان بەزى چارىلارنىمۇ قوللىنىشىمىز لازىم» دېگەن پىكرىنى قەتئىي قوبۇل قىلمايدىغانلىقىنى بىلدۈرگەن ھەمدە «كىشىلىك ھوقۇقنى ئاياق-ئاستى قىلىش ھازىر شىنجاڭدا ئومۇملىشىپلا قالماستىن يەنە خوڭكوڭغىمۇ كېڭىيىۋاتىدۇ. شىنجاڭدا بولسا خىتاي كومپارتىيەسى ھازىر ئۇيغۇرلارنىڭ مىللىي ۋە دىنىي كىملىكىنى ئۈزۈل-كېسىل يوق قىلىۋېتىش ئۈچۈن تىرىشماقتا» دېگەنىدى.

تەپسىلاتى...

«سېتىلىۋاتقان ئۇيغۇرلار» ناملىق مۇھاكىمىدىكى پىكىرلەر (1)

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ئۇيغۇر دىيارىدىكى «يېڭىچە تۈس ئالغان ئىرقىي قىرغىنچىلىق» دەپ تەسۋىرلىنىۋاتقان سىياسىي باستۇرۇش تاشقى دۇنياغا سىستېمىلىق ھالدا مەلۇم بولغىلى خېلى بولۇپ قالغان ئىدى. ئەمما بۇنىڭ ئەڭ ئاخىرقى نەتىجىسىنىڭ ئۇيغۇرلارنى ئەرزان ئەمگەك كۈچى سۈپىتىدە خىتاي ئۆلكىلىرىدىكى زاۋۇتلارغا تۈركۈملەپ سېتىش بولۇۋاتقانلىقى بۇنىڭدىن بىرنەچچە ئاي ئىلگىرى ئېلان قىلىنغان «سېتىلىۋاتقان ئۇيغۇرلار» ناملىق دوكلاتتا تولۇق ئەكس ئەتتى.

يېقىندا ئاۋسترالىيەدىكى لا تروبى ئۇنىۋېرسىتېتى قارمىقىدىكى ئاسىيا مەركىزى بۇ دوكلاتنى تەييارلاشقا قاتناشقان بىر قىسىم ئالىم-مۇتەخەسسىسلەر ۋە ئاخباراتچىلار بىلەن بۇ ھەقتە مەخسۇس مۇھاكىمە يىغىنى ئاچتى. پۈتۈن دۇنيا تاجسىمان ۋىرۇسى تۈپەيلىدىن نورمال يىغىلىش پائالىيەتلىرىنى ئەمەلدىن قالدۇرۇۋاتقان بولغاچقا بۇ قېتىمقى مۇھاكىمىمۇ تور ئارقىلىق ئۆتكۈزۈلدى.

ئالدى بىلەن ئاسىيا مەركىزىنىڭ دىرېكتورى بېك ستراتىڭ خانىم سۆز ئېلىپ ئاپتورلارغا ئالاھىدە تەشەككۈر ئېيتىش بىلەن بىرگە نۆۋەتتە ئۇيغۇر دىيارىدا مىليونلىغان كىشىلەر لاگېرلارغا قامالغاندىن كېيىن ئۇلارنىڭ تەقدىرى قانداق بولغانلىقى ھەققىدە بىرەر سىستېمىلىق ئەمگەكنىڭ ئوتتۇرىغا چىقمىغانلىقى، «سېتىلىۋاتقان ئۇيغۇرلار» ناملىق دوكلاتنىڭ بۇ جەھەتتىكى مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە بىر يېڭى ئىلگىرىلەش بولۇپ قالغانلىقىنى تەكىتلەپ ئۆتتى. شۇنىڭدەك بۇ قېتىمقى دوكلاتتا قانداق يېڭىلىقلارنىڭ بارلىقى ھەققىدىكى سوئالنى مۇھاكىمە ئىشتىراكچىلىرىغا سۇندى.

بۇ قېتىمقى دوكلاتنىڭ قەلەم تەۋرەتكۈچىلىرىنىڭ بىرى، ئاۋسترالىيە ئىستراتېگىيىلىك سىياسەت ئىنستىتۇتىنىڭ تەتقىقاتچىسى ۋىكىي شيۇجوڭ شۈ بۇ توغرىسىدا ئالدى بىلەن سۆز ئالدى. ئۇ نۇقتىلىق قىلىپ ئىرقچىلىق سىياسىتىنى چىقىش قىلغان خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ «تېررورلۇققا قارشى ئۇرۇش» نامىدا «تېررورچىلار» دەپ قارىلىۋاتقان، شۇنىڭدەك «خۇراپىي، ئەسەبىي، قالاق، نامرات» دەپ تامغا ئۇرۇلغان ئۇيغۇرلارنى «ئۆزگەرتىش» ئۈچۈن ئۇلارنى مىليونلاپ لاگېرلارغا قامىغاندىن كېيىن يېقىنقى يىللاردا ھۆكۈمەتنىڭ بىۋاسىتە تەشكىللىشى بىلەن «ئېشىنچا ئەمگەك كۈچلىرىنى ئىشقا ئورۇنلاشتۇرۇش» ۋە «دېھقانلارنى بېيىتىش» نامىدا لاگېر مەھبۇسلىرىنى خىتاي ئۆلكىلىرىگە يۆتكەۋاتقانلىقىنى، ئىچكىرىگە يۆتكەلگەن بۇ ئۇيغۇر ئىشچىلار داۋاملىق بېكىنمە شەكىللىك ياتاق رايونىغا ئورۇنلاشتۇرۇلۇپ، نازارەت ۋە مەھكۇملۇق ھالىتىنى داۋام قىلدۇرۇۋاتقانلىقىنى سۆزلەپ ئۆتتى. ۋىكىينىڭ ئېيتىشىچە، بۇ ئۇيغۇر ئىشچىلار خىتاي ئۆلكىلىرىدىكى زاۋۇتلارغا ئىشقا چۈشكەندىن كېيىنمۇ داۋاملىق ھالدا خىتايچە ئۆگىنىش ۋە سىياسىي جەھەتتە مېڭىسىدىكى خەتەرلىك ئىدىيەلەرنى تازىلاشتىن خالاس بولالمىغان. ئۇلارنىڭ ئۆز يۇرتىدا قالغان ئۇرۇق-تۇغقانلىرى بولسا ماھىيەتتە گۆرۈدىكى كىشىلەرگە ئايلىنىپ قالغان. بۇنىڭ بىلەن «زامانىۋى قۇللۇق تۈزۈمى» شەكلىدىكى ئەمگەك كۈچلىرىنى يۆتكەش پائالىيىتىدە 2019-يىلىغىچە ئاز دېگەندىمۇ 80 مىڭ ئىشچى خىتاي ئۆلكىلىرىگە يۆتكەلگەن.

ۋىكىينىڭ بىلدۈرۈشىچە، خىتاي ھۆكۈمىتى يىللاردىن بۇيان بۇ خىل پائالىيەتلەرنى «شىنجاڭغا ياردەم بېرىش» نامىدا ئىجرا قىلىپ كېلىۋاتقان بولۇپ، بۇنىڭدىكى ئاساسلىق ياردەم تۈرلىرىنىڭ بىرى ئۇيغۇر دىيارىغا «سىياسىي جەھەتتە ياردەم بېرىش» نامىدا ھەر دەرىجىلىك ئەمەلدارلار قوشۇنى ئۈچۈن مىڭلاپ خىتاي كادىرلىرىنى ئەۋەتىش؛ «تېخنىكا جەھەتتىن ياردەم بېرىش» نامىدا چىراي تونۇش، ئاۋاز تونۇش ۋە نازارەت تېخنىكىئىسى دېگەندەك زامانىۋى تېخنىكىلارنى ئومۇملاشتۇرىدىغان شىركەتلەرنى ئەۋەتىپ ئۇلارغا ئىقتىسادىي جەھەتتە پايدىلىق بولغان بازار مۇھىتى يارىتىپ بېرىش ھەمدە ساقچى دۆلىتى بەرپا قىلىش؛ ئۇيغۇرلارنىڭ «مائارىپىغا ياردەم بېرىش» نامىدا ئۇيغۇر دىيارىغا يۈزلەپ مىڭلاپ خىتاي تىلى ئوقۇتقۇچىلىرىنى ئەۋەتىش، بۇلار ئارقىلىق يەسلى يېشىدىكى ئۇيغۇر ئۆسمۈرلىرىگە خىتايچە تىل ۋە كوڭزىچە ئىدىيەلەرنى ئۆگىتىش بولۇپ كەلگەن. 2019-يىلىغا كەلگەندە بولسا بۇ خىل «شىنجاڭغا ياردەم بېرىش» چاقىرىقىنىڭ ئەڭ يېڭى شەكلى ئۇيغۇرلارنى «ئىشقا ئورۇنلاشتۇرۇش» نامىدا توپ-توپى بىلەن ئۆز يۇرتلىرىدىن ئايرىپ ئىچكىرىگە يۆتكەش شەكلىدە كۆرۈلۈشكە باشلىغان.

بۇ قېتىمقى مۇھاكىمىدىكى ئەڭ مۇھىم نۇقتىلارنىڭ بىرى بۇ خىل «زامانىۋى قۇللار» شەكلىدە يۆتكەلگەن ئۇيغۇرلارنىڭ ئەمگىكى بەدىلىگە ھاسىل بولۇۋاتقان مەھسۇلاتلارنىڭ بىر قىسمى دەل خەلقئارادا ھەممىگە تونۇشلۇق بولغان داڭلىق ماركىلارغا چېتىلىدىغانلىقى بولدى. «ۋاشىنگتون پوچتىسى» گېزىتى بېيجىڭ ئىشخانىسىنىڭ مۇدىرى ئاننا فىفىلد بۇ قېتىمقى مۇھاكىمىدە دەل مۇشۇ مەسىلە توغرىسىدا پىكىر بايان قىلدى.

ئاننانىڭ ئالاھىدە مۇخبىرلىق سالاھىيىتى بىلەن خىتايدا تۇرۇپ ئىگىلىگەن مەلۇماتلىرىغا قارىغاندا، چىڭداۋدىكى ئەڭ چوڭ شىركەتلەردىن بىرى بولغان نىكې شىركىتى مۇشۇ تۈركۈمدىكى ئۇيغۇرلارنى كۆپلەپ ئىشلەتكەن. ئەمما بۇ ھەقتىكى تېخىمۇ تەپسىلىي ئىسپاتلارنى يىغىش ئۈچۈن ئانناغا ئۇيغۇر دىيارىغا بېرىپ نەق مەيداننى تەكشۈرۈشنىڭ ئىمكانىيىتى بولمىغانلىقى، بولۇپمۇ خىتاي ساقچىلىرىنىڭ توسقۇنلۇقى ۋە پاراكەندىچىلىكى، چەتئەللىكلەر بىلەن سۆزلەشكەن ئۇيغۇرلارنى لاگېرغا قامىشى دېگەنلەر تۈپەيلىدىن ئۇ نىشاننى ئۆزگەرتىپ چىڭداۋغا بارغان. نىكې شىركىتىنىڭ زاۋۇت رايونىغا بارغاندا ئاننانىڭ كۆرگىنى تىكەنلىك سىم توسۇق بىلەن قاشالانغان زاۋۇت قورۇسى، بۇ جاينىڭ زاۋۇتقا ئەمەس، بەلكى تۈرمىگىلا ئوخشايدىغانلىقى، ئۇيغۇرچە ۋە خىتايچە يېزىقتىكى چوڭ خەتلىك شوئارلار ئاستىدا قوراللىق ساقچىلارنىڭ پوست تۇرۇۋاتقانلىقى، ئۇيغۇر ئىشچىلارنىڭ بىرلا ئىشىكتىن چىراي تونۇش، بارماق ئىزىنى بېسىش دېگەندەك شەكىللەردە تىزىملىتىپ كىرىپ چىقىۋاتقانلىقى، ئۇلار ئاشكارا ھالدا ھەربىيچە باشقۇرۇلۇۋاتقان قورۇدا ئۇيغۇر ئىشچىلارنىڭ ئايرىم ياتاق بىناسىدا تاشقى دۇنيا بىلەن ئالاقە قىلىشى مېنى قىلىنغان ھالدا تۇرۇۋاتقانلىقى بولغان.

بۇ قېتىمقى مۇھاكىمىگە ئىشتىراك قىلغۇچىلارنىڭ يەنە بىرى «سېتىلىۋاتقان ئۇيغۇرلار» ناملىق دوكلاتنىڭ ئاپتورلىرىنىڭ بىرى، لا تروبى ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ پروفېسورى جېيمىس لېيبولد ئىدى. ئۇ خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ «تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش» نامىدىكى بۇ ھەرىكەتنى باشلىشىغا يېتەكچى نوپۇزغا ئىگە بىر تۈركۈم خىتاي زىيالىيلىرىنىڭ، جۈملىدىن ما روڭ، خۇ ئەنگاڭ، خۇ ليەنخې قاتارلىقلارنىڭ خىتاي ھۆكۈمىتى ئىجرا قىلىۋاتقان «ئاز سانلىق مىللەتلەر سىياسىتى» نىڭ سابىق سوۋېت ئىتتىپاقى دەۋرىدىكى مەزمۇنلارنى ئۈلگە قىلغانلىقى، بۇ خىل ۋاقتى ئۆتكەن سىياسەتلەرنى ئەمدى ئىسلاھ قىلمىغاندا ئۇيغۇر دىيارى ۋە تىبەتكە ئوخشاش جايلارنىڭ قولدىن كېتىپ قېلىش ئېھتىماللىقى بارلىقى توغرىسىدا ۋەزخانلىق قىلىشىنىڭ زور تەسىرى بولغانلىقىنى، بۇ مەسىلىلەرنى ئويلاشقان شى جىنپىڭنىڭ «چېگرا رايونلار» نى خىتاي مەركىزىي ھۆكۈمىتىگە تېخىمۇ زىچ باغلايدىغان يېڭى چارىلەر ئۈچۈن ئىزدەنگەنلىكى، نەتىجىدە تېزلا دۇنياغا مەلۇم بولۇۋاتقان «قايتا تەربىيەلەش لاگېرى»، مەجبۇرىي ئەمگەككە ئورۇنلاشتۇرۇشتەك ئۇسۇللارنىڭ ئوتتۇرىغا چىققانلىقىنى سۆزلەپ ئۆتتى.

رىياسەتچى بۇ مەسىلىگە سوئال قويۇپ بەزىلەر نۆۋەتتە ئۇيغۇرلار دۇچ كېلىۋاتقان ھادىسىنى «مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقى» دەپ تەسۋىرلەۋاتقاندا لاگېرغا قامالغان مىليونلىغان كىشىنىڭ تەقدىرى يېقىن كەلگۈسىدە قانداق بولۇشى مۇمكىن، دەپ سورىدى. جېيمىس لېيبولد بۇنىڭ تولىمۇ خەتەرلىك بىر «سىياسىي ئويۇن» ئىكەنلىكىنى، مەيلى ناتسىستلار گېرمانىيەسى دەۋرىدىكى يەھۇدىيلار بولسۇن ياكى سوۋېت دەۋرىدىكى گۇلاگ سىستېمىسى بولسۇن ۋە ياكى يېقىنقى مەزگىلدىكى روھىنگا مۇسۇلمانلىرىنىڭ تەقدىرى بولسۇن بۇلارنىڭ بىردەك قانلىق تارىخ بولۇپ يېزىلغان ۋەقەلەردىن بولۇپ قالغانلىقىنى، ئەمدىلىكتە بولسا «قالاق»، «ئەسەبىي»، «تېررورچى» دېگەندەك بارلىق سەلبىي ئىبارىلەر بىلەن تەسۋىرلىنىۋاتقان ئۇيغۇرلار دۇچ كېلىۋاتقان «ئىجتىمائىي قايتا قۇرۇش قۇرۇلۇشى» نىڭ ئاستا سۈرەتلىك «مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقى» نىڭ ئاقىۋەتلىرىدىن باشقا ئاقىۋەت ئېلىپ كەلمەيدىغانلىقىنى تەكىتلىدى.

بۇ پروگراممىنىڭ داۋامىغا قىزىقساڭلار دىققىتىڭلار كېيىنكى ئاڭلىتىشىمىزدا بولسۇن.

تەپسىلاتى...

مەسىلىگە ئايلانغان ئىلھام توختى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ئۇيغۇرلارنىڭ كوممۇنىست خىتايلارغا مەھكۇم بولغان تارىخىدا سۆزى سەۋەبلىك خورلانغان، قامالغان ۋە ھەتتا قەتلە قىلىنغان سەردارلىرى ئىزچىل چىقىپ تۇردى. ئەمما ھەقنى سۆزلىگەنلىكى ئۈچۈن تەقىب قىلىنغان، قاماققا ئېلىنغان شۇ قەھرىمانلار ئىچىدە ئىلھام توختىدەك دۇنيانىڭ دىققىتىگە سازاۋەر بولغانلىرى يوق. ھەمدە ئىلھام توختىغا ئوخشاش ئۇيغۇرنىڭ دەردىنى بىر تەتقىقاتچىنىڭ كۆزى بىلەن كۆزىتىپ، ئىلمىي تىل بىلەن بايان قىلىپ، ھەل قىلىش چارىلىرىنى ئوتتۇرىغا قويغانلىرىمۇ بولغان ئەمەس.

ئىلھام توختىنىڭ يېزىقچىلىق ئارقىلىق، سۆز ئارقىلىق قىلغان كۈرەشلىرىگە خەلقئارا تەشكىلاتلاردىن تارتىپ خەلقئارالىق سىياسىي گەۋدىلەرگىچە مەدەتكار بولدى. دۇنيادىكى زىيالىي ئالىملاردىن ناخشىچى سەنئەتكارلارغىچە ئىلھام توختىغا ئاتالغان پىدائىيلىقلىرىنى توختاتمىدى. ھازىر ئۇلار بىردەك خىتاي ھۆكۈمىتىدىن ئۇنىلا ئەمەس قاماققا ئېلىنغان مىليونلىغان مەھبۇسلارنىڭ قويۇپ بېرىلىشىنى تەلەپ قىلماقتا. ئىلھام توختى بۈگۈنكى كۈندە ئۇيغۇر داۋاسىنىڭ سىمۋولىغا ئايلاندى. ئۇنىڭ ناھەق قاماققا ھۆكۈم قىلىنغانلىقى قاماققا مەھكۇم قىلىنغان مىليونلىغان ئىنساننىڭ بىگۇناھلىقىغا ئىسپات بولۇپ كېلىۋاتىدۇ.
ئىلھام توختى ئۇيغۇر خەلقىنىڭ بوغۇلغان ئاۋازىنى 90-يىللاردىن باشلاپ خوڭكوڭدا چىقىدىغان مەتبۇئاتلار ۋە بېيجىڭدىكى ئىلمىي ژۇرناللاردا خىتايچە ئېلان قىلغان. ئۇنىڭ ئۇيغۇرلاردىكى ئىشسىزلىق مەسىلىسى، ئۇيغۇر شەھەرلىرىدىكى نوپۇسنىڭ خىتايلىشىش مەسىلىسى، ئىشلەپچىقىرىش قۇرۇلۇش ئارمىيەسىنىڭ يەرلىك ئۇيغۇرلارنىڭ بايلىق مەنبەلىرىنى تارتىۋېلىش مەسىلىسى، ئۇيغۇر مائارىپىدىكى سېلىنما كەمچىللىك مەسىلىسى، ئۇيغۇرلار بىلەن خىتايلارنىڭ ھوقۇقتا باراۋەرسىزلىك مەسىلىسى، قوش تىللىق مائارىپتا ئۇيغۇر تىلىنىڭ ئورنى مەسىلىسى، ئۇيغۇرلارنىڭ مەدەنىيەت ھوقۇقى مەسىلىسى قاتارلىقلارنى قەلەمگە ئالغان ئىدى.

تەپسىلاتى...

ۋاڭ لىشۇڭنىڭ قەلىمىدىكى «شىنجاڭلىق خىتايلار» ۋە ئۇلارنىڭ مۇستەملىكىچىلىك ئىدىيەسى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

بېيجىڭدا ياشايدىغان خىتاي يازغۇچىسى ۋاڭ لىشۇڭنىڭ 2019-يىل 11-ئايدىن باشلاپ ئېلان قىلىنىۋاتقان «شىنجاڭ ساياھەت خاتىرىلىرى» ناملىق چاتما زىيارەت خاتىرىسىنىڭ 7-قىسمى 27-ئاپرېل كۈنى ئەركىن ئاسىيا رادىيوسىنىڭ خىتاي بۆلۈمى تەرىپىدىن ئېلان قىلىندى.

خىتاي يازغۇچىسى ۋاڭ لىشۇڭ مەزكۇر ساياھەت خاتىرىسىدە ئۆزىنىڭ قەشقەر سەپىرىدە پويىزدا ئۇچراتقان ئۇيغۇر رايونىدا تۇغۇلۇپ چوڭ بولغان، ئەجدادى شەندۇڭدىن كەلگەن بىر خىتاي بىلەن بولغان قىسقا سۆھبەت ئارقىلىق، ئۇيغۇر دىيارىدىكى كۆچمەن خىتاي ئاھالىلىرىنىڭ «مۇستەملىكىچىلىك ئىدىيەسى» نى يورۇتۇپ بەرگەن.

ئۆزىنى «شىنجاڭلىق» دەپ تونۇشتۇرغان بۇ خىتاي كىشى ئاۋۋال قەشقەردە ئۇزۇن يىل ساقچى بولۇپ ئىشلىگەندىن كېيىن پېنسىيەگە چىقىپ، يۇرتى شەندۇڭنىڭ چىڭداۋ شەھىرىدە ئۆي سېتىۋالغان بولسىمۇ، ئەمما شەندۇڭغا كۆنەلمىگەنلىكى ئۈچۈن، يەنىلا بالىلىرى ئىشلەۋاتقان شىنجاڭغا قايتىپ، تىجارەت قىلىۋاتقانلىقى قاتارلىق ئەھۋاللارنى بايان قىلىدۇ.

تەپسىلاتى...

دوكتور ئاندېرس كور: «خىتاينى مەغلۇپ قىلىشنىڭ زۆرۈرىيىتى ۋە ئۇنىڭ بەش تۈرلۈك ئىستراتېگىيىسى» (2)

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئىقتىسادىي جەھەتتىكى يۈكسىلىشىنىڭ تەتۈر رول ئويناپ نۆۋەتتە دۇنيا ئۈچۈن بىر زور بالايىئاپەتتىن دېرەك بېرىۋاتقانلىقى نۆۋەتتە غەرب دۇنياسىدىكى بارغانسېرى كۆپلىگەن ساھەگە مەلۇم بولۇۋاتقان بىر ھادىسە بولۇپ، بۇ ھالنىڭ نۆۋەتتە دۇنياۋى ئاپەتكە ئايلىنىۋاتقان تاجسىمان ۋىرۇسى تۈپەيلىدىن تېخىمۇ زور دىققەت قوزغاۋاتقانلىقى مەلۇم.

ئامېرىكادىكى سىياسىي ئانالىزچى، يىللاردىن بۇيان خىتاي ئىشلىرىغا مۇناسىۋەتلىك ساھەدە ئىزدىنىپ كېلىۋاتقان دوكتور ئاندېرس كور يېقىندا بۇ مەسىلە ھەققىدە تەپسىلىي مۇھاكىمە يۈرگۈزۈپ: «خىتاينىڭ مۇشۇ خىل ماھىيىتى مۇشۇ قېتىملىق تاجسىمان ۋىرۇسىنى غەرەزلىك ھالدا دۇنياۋى ۋاباغا ئايلاندۇرۇۋەتتى،» دەپ كۆرسەتتى.

دوكتور ئاندېرسنىڭ قارىشىچە، نۆۋەتتە غەرب دۇنياسى ئۈچۈن زۆرۈر ئىشلارنىڭ بىرى ئىنسانىيەت دۇنياسىغا غايەت زور خەتەر ۋە بالايىئاپەتنىڭ سايىسىنى تاشلاۋاتقان خىتاي دۆلىتىنى مەغلۇپ قىلىش ئىكەن. ئۇ بۇ ھەقتىكى قاراشلىرىنى شەرھىلىگەندە نۆۋەتتىكى تەبىئىي پەن دۇنياسىدا ئامېرىكانىڭ ئىتتىپاقداشلىرىنىمۇ ھەمكارلىققا جەلپ قىلىش، شۇنداقلا ئۇلاردىن بەزىلىرىنى ھازىر بەكمۇ ئاچقۇچلۇق بولغان يادرولۇق قوراللارغا ئىگە قىلىش لازىم ئىكەن. ئۇنداق بولمىغاندا ھاكىممۇتلەق ھاكىمىيەتلەر، جۈملىدىن خىتاي، رۇسىيە، ئىران دېگەنلەر بۇنىڭدا ئۈستۈنلۈكنى قولغا كەلتۈرۈۋالسا بۇنىڭ دۇنيادىكى دېموكراتىيە قەدەملىرى ئۈچۈن زور خەتەرگە ئايلىنىپ قالىدىغانلىقىنى، شۇنىڭدەك بۇنىڭدا تەبىئىي پەن جەھەتتىكى ئۈستۈنلۈكنىڭ بەكمۇ مۇھىملىقىنى ئالاھىدە تەكىتلىدى.

تەپسىلاتى...

ئانامغا مەكتۇب

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ئەسسالاملەيكۇم قەدىرلىك ئۇز ئانام، ئارىمىزدىكى تېلىفون ئالاقىمىز سىزنىڭ 2017-يىلى 4-ئاينىڭ 25- كۈنى ماڭا:«بالام، بۇندىن كېيىن بىزگە ھۆددەس تېلفون ئالماڭ.» دېگەن ئاخىرقى سۆزىڭىز بىلەن كېسىلگەنلىكىگە مانا بۈگۈن 1095 كۈن، يەنى توپ-توغرا 3 يىل بولدى. سىزنىڭ شۇ چاغدىكى ئاۋازىڭىز خۇددى سىز بىلەن ھازىرلا سۆزلەشكىنىمدىكىدەك ئېسىمدە. سىزنىڭ يىغا-زار قىلىشىڭىز ئېسىمدە. سىزنىڭ شۇنچىۋالا قورقۇپ كەتكەنلىكىڭىز ئېسىمدە. گەرچە شۇ چاغدا زادى نېمە بولغانلىقى ماڭا نامەلۇم بولسىمۇ ئەمما مىسلى كۆرۈلمىگەن بىر زۇلۇمنىڭ ئائىلىمىزگە كەلگەنلىكى ئېنىق ئىدى. جېنىم ئانا، بىز 2001- يىلى گېرمانىيەدە كۆرۈشكەن ۋاقتىمىزدا سىز ماڭا بىر قانچە قېتىم: «بالام، بىز يەيدىغاننى يەپ بولدۇق، كۆرىدىغاننى كۆرۈپ بولدۇق. بىز ئاللاھتىن باشقا ھېچكىمدىن قورقمايمىز. سىز تاللىغان يولىڭىزدا مېڭىۋېرىڭ.» دېگەن ئانام ئىدىڭىز. يىللارچە خىتاي ساقچىلىرىنىڭ ھەر تۈرلۈك ۋاستىلار بىلەن تەھدىت قىلىپ، كۈنلىرىڭلارنى زەھەر قىلغاندىمۇ، جەسۇرانىلىق بىلەن چىداپ، ھېچ پىسەنت قىلماي، بوينىڭىزنى تىك تۇتۇپ كەلگەن جاسارەتلىك ئانام ئىدىڭىز. ئەمدى شۇ كۈنى سىزنى دەھشەتلىك قورقىتىۋەتكىدەك نېمە بولغاندۇ ئەجىبا، ئانا!

تەپسىلاتى...

خىتاي كوللېگىيەسى: خىتاينىڭ ئۇيغۇر DNA ئامبىرىنى قۇرۇشى خەلقئارا ئۈچۈن بىر ئاگاھلاندۇرۇش سىگنالى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

يېقىندا لوندوندىكى «خىتاي كوللېگىيەسى» ناملىق مۇستەقىل ئاممىۋى سوت مۇنبىرى ب د ت باش كاتىپى ئانتونىئو گۇتېررېسقا مەكتۇپ يېزىپ، بىر خىتاي دىپلوماتىنىڭ يېقىندا ب د ت كىشىلىك ھوقۇق كېڭىشىنىڭ مەسلىھەتچىلەر كومىتېتىغا تەيىنلىگەنلىكىگە قارىتا تەكشۈرۈش ئېلىپ بېرىشىنى تەلەپ قىلغان. مەزكۇر كوللېگىيە مەكتۇپىدا تەكىتلىشىچە، ب د ت نىڭ مەزكۇر كومىتېتىغا بىر خىتاي دىپلوماتىنىڭ تەيىنلىنىشى مۇسۇلمانلارنى باستۇرۇۋاتقان، ئۇلارنىڭ ئىچكى ئەزاسىنى يىغىش بىلەن ئەيىبلىنىۋاتقان خىتاينىڭ كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكىگە «قارىغۇلارچە ئورتاقلاشقانلىق» ئىكەن.

مەزكۇر كوللېگىيەنىڭ مەسلىھەتچىسى، ئەنگلىيەلىك ئادۋوكات ھامىد سابى 20-ئاپرېل زىيارىتىمىزنى قوبۇل قىلىپ، ئۆزلىرىنىڭ ب د ت باش كاتىپىغا بۇ مەكتۇپنى يېزىشىدىكى سەۋەبلىرىنى چۈشەندۈردى. ھامىد سابى مۇنداق دەيدۇ: «ئەلۋەتتە، خىتاينىڭ بۇنداق بىر مۇھىم ئورۇنغا تەيىنلىنىشىنىڭ قارشىلىققا ئۇچرىشى تۇرغان گەپ. بۇ ئىنتايىن جىددىي مەسىلە. چۈنكى، ئۇ بۇ ئارقىلىق قايسى ۋەقەنى تەكشۈرۈشنى، قانداق ئورۇنغا قايسى تەكشۈرگۈچىنى قويۇشقا ئارىلىشىش پۇرسىتىگە ئېرىشىدۇ. شۇ سەۋەبلىك خىتاينىڭ كەلگۈسى كىشىلىك ھوقۇق پائالىيەتلىرىدە مۇھىم رول ئوينىشىغا بولمايدۇ. ئۇنداق بولمىسا ئۇ كىشىلىك ھوقۇق كېڭىشىنىڭ خىزمىتىگە جىددىي كاشىلا پەيدا قىلىدۇ. شۇڭا بىز بۇ مەكتۇپنى يازدۇق».

تەپسىلاتى...

لاگېر سايىسىدىكى ئاڭلانماس پەريادلار ۋە دۇنيانىڭ سۈكۈتلۈك چۇقانلىرى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ئۇيغۇرلار ھەمدە ئۇيغۇر دىيارى ھەققىدىكى تۈرلۈك خەۋەرلەر غەرب ئاخبارات ساھەسىدە ئوخشىمىغان شەكىللەردە يەر ئېلىۋاتقان بولسىمۇ 2017-يىلىنىڭ ئوتتۇرىلىرىدىن باشلاپ بۇ ھەقتە كىشىلەر ھېچقاچان ئاڭلاپ باقمىغان يېڭىچە خەۋەرلەر ئاڭلىنىشقا باشلىدى. بولۇپمۇ خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ شۇ يىلى ئاپرېل ئايلىرىدىن باشلاپ ئۇيغۇرلار دىيارىدا ئۇيغۇرلارنى مىڭلاپ تۇتقۇن قىلىشنى باشلىۋەتكەنلىكى، بۇ كىشىلەرنىڭ «سىياسىي جەھەتتىن قايتا تەربىيەلەش مەركىزى» نامىدىكى ھەربىيچە باشقۇرۇلىدىغان مۇئەسسەلەرگە قامىلىۋاتقانلىقى، خىتاي دائىرىلىرىنىڭ بولسا ئۇيغۇرلار دىيارىدا «تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش مەشىق بازىلىرى» ۋە «تەربىيەلەش ئارقىلىق ئۆزگەرتىش مەركەزلىرى» بەرپا قىلىۋاتقانلىقى بىرىنىڭ ئارقىدىن بىرى ئوتتۇرىغا چىقىشقا باشلىدى. شۇ ۋاقىتتىكى تۇتقۇننى ئۆز كۆزى بىلەن كۆرگەن شاھىتلاردىن زۇمرەت داۋۇت ئەينى ۋاقىتتىكى ۋەزىيەتنى ئەسلەپ مۇنداق دېگەنىدى:

دۇنيا دەسلەپ بۇ خەۋەرلەرنى ئاڭلىغاندا بۇنىڭدىن ئوخشىمىغان دەرىجىدە گۇمان قىلدى. چۈنكى بىر ھۆكۈمەتنىڭ بىر مىللەت ئەزالىرىنى مىڭلاپ تۇتقۇن قىلىش ۋەقەسى ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشى مەزگىلىدە گىتلېر گېرمانىيەسىدە بىر قېتىم كۆرۈلگەن بولۇپ، شۇنىڭدىن بۇيانقى 70 يىل جەريانىدا دۇنيا بۇنداق ۋەقەنىڭ قايتا يۈز بەرگەنلىكىنى ئاڭلىمىغان ئىدى. دۇنيامۇ «ئەمدى قايتىلانمايدۇ» دېگەن شوئارنىڭ رېئاللىق بولىدىغانلىقىغا ئىشىنىپ كەلگەنىدى. بۇ ھەقتىكى ئۇچۇرلار توغرىسىدا سورالغان سوئاللارغا قارىتا خىتاي ھۆكۈمىتى كەسكىنلىك بىلەن جاۋاب بېرىپ، بۇنىڭ تۆھمەت ئىكەنلىكىنى بىلدۈردى.

تەپسىلاتى...

خىتاينىڭ نازارەت سىستېمىسى بىلەن كۈرەش قىلىۋاتقان مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇر ئاياللىرى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ئەنگلىيەلىك ئوبزورچى ئىزابېل كوكرېلنىڭ «رەقەملىك ھېكايە» تور بېتىدە ئېلان قىلىنغان ماقالىسىدە: «ئۇيغۇر رايونىدا ھەر بىر ئۇچۇر، سۆز ۋە ھەرىكەت قاتتىق نازارەت قىلىنىدۇ. 3000 ئىنگلىز مىلى يىراقلىقتىكى ئىستانبۇلدا ياشاۋاتقان بولسىمۇ، ئەمما خىتاينىڭ نازارەت سىستېمىسىدىن تېخىچە قۇتۇلالمىغان ئۇيغۇر ئاياللىرى ئەقلىي ئىقتىدارلىق تېلېفون ئارقىلىق قايتۇرما ھۇجۇمغا ئۆتتى،» دېيىلگەن.

نۇرجامال ئاتاۋۇللا خىتاينىڭ ئالاقىلىشىش ۋاسىتىلىرىدىن بىرى بولغان «ئۈندىدار» نى تېلېفونىغا چۈشۈرۈپ ئىشلەتكەندىن كېيىن ئۆيىگە ھەر كۈنى دېگۈدەك ساقچى كېلىدىغان، ھەتتا يېرىم كېچىدە تامدىن ئاتلاپ، ياتاق ئۆيىگىچە تەكشۈرىدىغان بولۇپ قالغان. شۇنىڭ بىلەن 2016-يىلى ئۇ تۈركىيەگە كۆچۈپ كەلگەن ئىكەن. خىتاي دائىرىلىرىنىڭ ئائىلىدىكىلىرىنى «چەتئەل بىلەن ئالاقە قىلغان» دېگەن باھانە بىلەن تۇتۇپ كەتكەنلىكىنى ئاڭلىغاندىن كېيىن «ئۈندىدار» ئارقىلىقمۇ ئالاقە قىلالمىغان.

ئىستانبۇلدا تۇرۇشلۇق قەلبىنۇر تۇرسۇن، ئامىنە ئابدۇۋايىت، مۇيەسسەر مېجىت قاتارلىقلارنىڭمۇ ئوخشاش ھېكايىسى بار بولۇپ، ناماز ئوقۇغانلىقى، بالىلىرىغا قۇرئان ئوقۇشنى ئۆگەتكەنلىكى، كۆپ بالىلىق بولغانلىقى ئۇلارنى مەھەللىدىكى ساقچىلارنىڭ تەكشۈرۈش ئوبيېكتىغا ئايلاندۇرۇپ قويغان. ئۇلارنىڭ دېيىشىچە، ئەگەر ئاياللار تۈرمىگە كىرىپ قالسا دەپسەندىچىلىككە ئۇچرايدىكەن. شۇڭا بالىلىرى ۋە ئائىلىسىنى تاشلاپ كۆچمەن بولۇشقا مەجبۇر بولغان ئىكەن.

تەپسىلاتى...

ئامېرىكادىكى ئۇيغۇر زىيالىيسى ئابلەت مەخسۇت: «بۇ دۇنيادا ئادالەت بارمۇ-يوق؟» (2)

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ئابلەت مەخسۇتنىڭ كورلادىكى ئائىلىسى ھەققىدە بەرگەن گۇۋاھلىقى

بىز ئالدىنقى ئاڭلىتىشىمىزدا ئامېرىكادىكى ئۇيغۇر دورىگەرلىك كەسپىي مۇتەخەسسىسى ئابلەت مەخسۇت ئەپەندىنىڭ كورلادىكى جىيەن قىزى مېھرىگۈل ئابلانىڭ كومپيۇتېرىدا ئۇيغۇرلارنىڭ ئىسلام دىنىغا ئېتىقاد قىلىش تارىخى ھەققىدىكى بىر پارچە ئېلكىتاب چىقىپ قالغانلىقتىن «تېررورلۇق ۋە ئەسەبىيلىككە ئائىت ماتېرىياللارنى ساقلاش» جىنايىتى بىلەن تۇتقۇن قىلىنغانلىقى ۋە 2017-يىلى 6-ئاينىڭ 10-كۈنىدىن ئېتىبارەن ئىككى يىللىق قاماق جازاسىغا ھۆكۈم قىلىنغانلىقى ھەققىدە مەلۇمات بەرگەن ئىدۇق.

ئابلەت مەخسۇت ئەپەندىنىڭ زىيارىتىمىز داۋامىدا بىزگە ئېيتىپ بېرىشىچە، گەرچە جىيەن قىزىنىڭ 2 يىللىق قاماق جازا مۇددىتى 2019-يىلى 6-ئاينىڭ 10-كۈنى توشقان بولسىمۇ، بىراق ئۇ ھازىرغىچە قويۇپ بېرىلمىگەن. ئابلەت ئەپەندى «خىتاي ھۆكۈمىتى ئۆزىنىڭ سوت ھۆكۈمىگە ئۆزى ھۆرمەت قىلمىدى،» دېدى.

ئابلەت ئەپەندىنىڭ ئېيتىشىچە، دائىرىلەر ئۆتكەن يىلى 12-ئايدا مېھرىگۈلنىڭ ئاغرىپ قالغانلىقىنى ئېيتىپ، ئۇنى دوختۇرخانىغا ئەكېلىپ، ئوپېراتسىيە قىلدۇرغان. بىراق ئابلەت مەخسۇت جىيەن قىزىنىڭ زادى نېمە سەۋەبتىن دوختۇرخانىغا ئېلىپ كېلىنگەنلىكىنى بىلەلمىگەن. مېھرىگۈلنىڭ دادىسى قىزى يولۇققان پېشكەللىك سەۋەبىدىن تولا يىغلاپ، بۇ يىل 1-ئايدا جان ئۈزگەن. ئاپىسى ئەس-ھوشىنى بىلمىگەنلىكى ۋە ئۆزىنىڭ ھالىدىن خەۋەر ئالالمىغانلىقى ئۈچۈن ئۇنى ئابلەت ئەپەندىنىڭ كورلادىكى چوڭ ئاكىسى ئۆزىنىڭ يېنىغا ئەكېلىپ بېقىۋاتقان ئىكەن.

تەپسىلاتى...