گېرمانىيە سىياسىي سەھنىسىدە ئۇيغۇرلارغا مۇناسىۋەتلىك يېڭىلىقلار

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ئۆتكەن يىلى 11-ئاينىڭ 6-كۈنى بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى كىشىلىك ھوقۇق كېڭىشى يىغىنىدا ئۇيغۇرلارنىڭ كىشىلىك ھەق-ھوقۇقلىرى مەخسۇس مۇزاكىرىگە قويۇلغان ئىدى. شۇنىڭدىن بىر كۈن ئۆتۈپلا، يەنى 11-ئاينىڭ 7-كۈنى گېرمانىيە پارلامېنتىدا پارلامېنت ئەزالىرى ۋە تەھدىت ئاستىدىكى مىللەتلەر تەشكىلاتىنىڭ مەسئۇلى ئۇلرىخ دېلىئۇس ئەپەندىلەرنىڭ ئىشتىراك قىلىشى بىلەن ھازىرلانغان ئەتىگەنلىك چاي سۆھبىتى نەتىجىسىدە گېرمانىيەنىڭ سىياسىي سەھنىسىدە «ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق ھەپتىسى» باشلانغان ئىدى.

ئۆتكەن يىلى 11-ئاينىڭ 8-كۈنى ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىسى، گېرمانىيە دۆلەت تارىخىدا تۇنجى قېتىم پارلامېنتنىڭ كۈنتەرتىپىگە كىرگۈزۈلۈپ، مەخسۇس مۇنازىرىگە قويۇلغان ئىدى. ئىلتىماستا گېرمانىيە ھۆكۈمىتىنىڭ خىتاي ھۆكۈمىتىنى قايىل قىلىپ، خىتايدىكى ئۇيغۇرلارغا قارىتىلغان چېكىدىن ئاشقان زوراۋانلىق ھەرىكەتلىرىنى دەرھال توختىتىشقا چاقىرىش، خىتاي ھۆكۈمىتىنى بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى بىلەن مۇستەقىل كىشىلىك ھوقۇق كۆزەتكۈچىلىرىنى ئۇيغۇر ئېلىگە بېرىپ مەخسۇس تەكشۈرۈشىگە يول قويۇشقا ماقۇل كەلتۈرۈش، ئۇيغۇر ۋە قازاقلارنى تۈركۈملەپ تۇتقۇن قىلىش ھەرىكەتلىرىنى دەرھال توختىتىش، بارلىق تۇتۇپ تۇرۇش ئورۇنلىرى ۋە جازا لاگېرلارنى تاقاش ۋە قولغا ئېلىنغانلارنى شەرتسىز قويۇپ بېرىش شۇنداقلا يەنە گېرمانىيە ھۆكۈمىتىگە قاراشلىق ھەرقايسى مۇناسىۋەتلىك ئورۇنلارغا مەخسۇس بۇيرۇق چۈشۈرۈپ، سىياسىي پاناھلىق تىلىگۈچى ئۇيغۇرلارنى قايتۇرماسلىق تەلەپ قىلىنغان ئىدى.

تەپسىلاتى...

ئابدۇرەئۇپ مەخسۇم ئىبراھىمى: «ئىستالىننىڭ ئەسلى مەقسىتى ئۆز مېيىمىز بىلەن ئۆز گۆشىمىزنى قورۇش ئىكەن»

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

تارىخىي مەنبەلەرگە ئاساسلانغاندا، 1944-يىلى، 12-نويابىر كۈنى قۇرۇلغان شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىنىڭ رەئىسى ئەلىخان تۆرە باشچىلىقىدىكى شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى ھۆكۈمەت ئەزالىرى 1945-يىلى، 22-ئاپرېل كۈنى ئىستالىنغا ياردەم سوراپ خەت ئەۋەتكەن شۇنىڭدەك سوۋېت ئىتتىپاقى ئىچكى ئىشلار خەلق كومىسسارى لاۋرېنتى بېرىيا بىلەن تاشقى ئىشلار خەلق كومىسسارى ئاندرېي ۋىشىنسكىيمۇ شۇ يىلى 29-ئاپرېل كۈنى سوۋېت ئىتتىپاقى ئالىي رەھبەرلىرىدىن ئىستالىن ۋە مولوتوفقا دوكلات يوللاپ، شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىنى ھەربىي ۋە باشقا جەھەتلەردىن قوللاشنى ھەم ياردەم بېرىشنى تەلەپ قىلغان بولسىمۇ، بىراق ئىستالىن 1945-يىلى، 2-ئاينىڭ 11-كۈنىدىكى يالتا كېلىشىمىدە ئېرىشكەن مەنپەئەتلىرىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىش ئۈچۈن خىتاي تەرەپنىڭ سوۋېت ئىتتىپاقى بىلەن كېلىشىم تۈزۈشىنى كۈتۈپ، يۇقىرىقىلارنىڭ شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىگە كەڭ دائىرىدە ياردەم كۆرسىتىش تەلەپ ۋە لايىھەلىرىنى بىردىنلا تەستىقلىمىغان ئىدى.

ئەنقەرەدىكى ھاجىتەپپە ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ تارىخ دوتسېنتى، دوكتور ئەركىن ئەكرەمنىڭ قارىشىچە، ئىستالىن ئۈچۈن يالتادا ئېرىشكەن مەنپەئەتلەر ناھايىتى مۇھىم بولۇپ، ئۇ خىتاي تەرەپ بىلەن ئايرىم شەرتنامە تۈزۈش ئارقىلىق بۇ مەنپەئەتلىرىنى كۈچكە ئىگە قىلىشقا بەكرەك ئىنتىلگەن. ۋەھالەنكى، جاڭ كەيشى ئىستالىن بىلەن كېلىشىم تۈزۈش يولىغا ئاسانلىقچە ماڭمىغان ئەھۋالدا، ئاخىرى ئىستالىن ھۆكۈمىتى 4 ئايلىق كۈتۈشتىن كېيىن شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىنىڭ خىتاي قوشۇنلىرىغا قارشى ئومۇمىي ھۇجۇمغا ئۆتۈشىگە ياردەم كۆرسىتىش تاكتىكىسىنى قوللاندى. سوۋېت مەخپىي ئارخىپلىرىدىن ئاشكارىلىنىشىچە، ئىستالىن رەھبەرلىكىدىكى رۇسىيە كوممۇنىستلار پارتىيەسى سىياسىي بيۇروسى جاڭ كەيشىگە بېسىم قىلىش ئۈچۈن 1945-يىلى، 22-ئىيۇن كۈنى شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى ئارمىيەسىنى 15مىڭ كىشىگە يەتكۈدەك دەرىجىدە قورال-ياراق ۋە ئوق-دورا بىلەن تولۇق قوراللاندۇرۇش، ياردەم ئۈچۈن قىزىل ئارمىيەدىن ئوتتۇرا ئاسىيا مىللەتلىرىدىن بولغان 2000 ئەسكەر ۋە 500 ئوفىتسېرنى ئەۋەتىش ھەم شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىنىڭ قوراللىق كۈرەشنى جەنۇبقا ۋە ئوتتۇرا، شىمالى يۆنىلىشلەرگە كېڭەيتىشىگە ياردەم كۆرسىتىش قاتارلىقلارنى قارار قىلدى.

تەپسىلاتى...

ستالىننىڭ ئەلىخان تۆرىگە ياردەم بەرمەسلىكىنىڭ ئارقا كۆرۈنۈشىدىكى يالتا كېلىشىمى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

1944-يىلى، 12-نويابىر كۈنى قۇرۇلغان شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىنىڭ 1945-يىلى، 2-ئاينىڭ بىرىنچى ھەپتىسىگىچە ئىلى ۋىلايىتىنى تولۇق ئازاد قىلىش بىلەن پۈتۈن ئىنقىلابنى ئۇيغۇر ئېلىنىڭ ھەممە يېرىگە كېڭەيتىش، يەنى پۈتۈن شەرقىي تۈركىستاننى ئازاد قىلىش شوئارلىرىنى ئوتتۇرىغا قويدى. بىراق، مىللىي ئازادلىق ئىنقىلابنىڭ قاينام-تاشلىق بۇ يۆنىلىشى فاشىزمغا قارشى 2-دۇنيا ئۇرۇشىنىڭ ئاخىرقى غەلىبىسىنى قولغا كەلتۈرۈش ئۇرۇشلىرى ئاخىرقى باسقۇچقا كىرگەن پەيتكە توغرا كەلگەن بولۇپ، ئەنە شۇ ئىلى ۋىلايىتى شەرقىي تۈركىستان پارتىزانلىرى تەرىپىدىن ئازاد قىلىنىپ، بىر ھەپتىدىن كېيىن، يەنى 1945-يىلى، 2-ئاينىڭ 4-11-كۈنلىرى ئامېرىكا پرېزىدېنتى روزېۋېلت، سوۋېت ئىتتىپاقى رەھبىرى ستالىن، ئەنگلىيە باش مىنىستىرى چېرچىل 2-دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىنكى دۇنيانىڭ يېڭى تەرتىپىنى ئورنىتىشنىڭ پىلانلىرىنى قىرىم يېرىم ئارىلىدىكى يالتادا مۇزاكىرىلىشىپ بېكىتتى.

مانا شۇنداق دۇنيانىڭ ئەڭ قۇدرەتلىك ئۈچ دۆلىتىنىڭ رەھبىرى خىتاينى بىر چەتكە قايرىپ قويۇپ، يالتا مەخپىي كېلىشىمى ئىمزالاپ، كېلىشىم بويىچە ئىش باشلىغاندا ئىلى ۋادىسىدىكى شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى قوراللىق پارتىزان ئەترەتلىرى مۇنتىزىملىشىش يولىغا مېڭىش، شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى دۆلەت ئاپپاراتلىرىنى تەڭشەپ تەرتىپكە سېلىش، ھەربىي تەييارلىقلارنى كۈچەيتىپ، ئىنقىلابنى تارباغاتاي، ئالتاي، ئۈرۈمچى ۋە جەنۇبتىكى ۋىلايەتلەرگە كېڭەيتىشكە تەييارلىق قىلىشقا كىرىشمەكتە ئىدى.

لېكىن، مىللىي ئارمىيەنىڭ يېڭىدىن قۇرۇلغان پولكلىرى، مۇستەقىل باتاليونلىرى قورال-ياراق ۋە ئوق-دورا جەھەتتىن ئاجىز بولۇپ، ئۇلار ئاساسلىقى خىتاي قوشۇنلىرىدىن ئولجا ئېلىنغان قوراللار ۋە سوۋېت ئىتتىپاقىدىن سېتىۋېلىنغان بىر قىسىم قوراللار بىلەن قوراللانغان ئىدى. شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى ھۆكۈمىتى باش كاتىپى ئابدۇرەئۇپ مەخسۇم ئىبراھىمىنىڭ ھايات ۋاقتىدا، يەنى 2003-يىلى ئاشۇ جەريانلارنى ئەسلىشىچە، مىللىي ئارمىيە ۋە خەلقنىڭ ئىنقىلاب قىزغىنلىقى، بولۇپمۇ پۈتۈن ئۇيغۇر دىيارىنى ئازاد قىلىش قىزغىنلىقىمۇ ناھايىتى يۈكسەك پەللىگە چىققان ئىدى. ئازادلىق تەشكىلاتىنىڭ خەلق ئىچىدىكى ئابرۇيىمۇ يۈكسەك بولغان ئىدى.

مانا شۇنداق كۆپ تەرەپلەرنى نەزەرگە ئالغان شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى رەئىسى ئەلىخان تۆرە 1945-يىلى، 22-ئاپرېل كۈنى ستالىنغا مەكتۇپ ئەۋەتىپ، ئۇنىڭ كۆرسەتكەن ياردەملىرىگە رەھمەت ئېيتىش بىلەن بىرگە سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ «شەرقىي تۈركىستاننىڭ تولۇق ئازاد بولۇشىنى تېخىمۇ قوللىشى» نى تەلەپ قىلدى.

تەپسىلاتى...

ئەلىخان تۆرەنىڭ ستالىنغا يازغان مەكتۇپى: ستالىن چۈشىنىڭ بەربات بولۇشى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

1944-يىلى 4-ئاينىڭ 8-كۈنى شەرقىي تۈركىستان مۇنتىزىم مىللىي ئارمىيەسى قۇرۇلۇش بىلەن بۇرۇنقى پارتىزانلىق ئۇرۇشقا خاتىمە بېرىلىگەن.

1944-يىلى 12-نويابىر كۈنى قۇرۇلغان شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى 1945-يىلى 2-ئاينىڭ بىرىنچى ھەپتىسىگىچە غۇلجا شەھىرىدىكى ھەرەمباغ ۋە ئايرودروملارغا كىرىۋالغان خىتاي قوشۇنلىرىنى 84 كۈن قورشاش ئۇرۇشىنى ئاخىرلاشتۇرۇپ، بۇ جايدىكى خىتاي قوشۇنلىرىنى پۈتۈنلەي يوقىتىپ، ئىلى ۋىلايىتىنى تولۇق ئازاد قىلىش بىلەن ئىنقىلابنىڭ يېڭى دولقۇنلىرى يېتىپ كەلدى. نەتىجىدە، ئىلى ۋادىسىدىكى شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى قوراللىق پارتىزان ئەترەتلىرىنى مۇنتىزىملاشتۇرۇش يولىغا مېڭىش، شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى دۆلەت ئاپپاراتلىرىنى تەڭشەپ تەرتىپكە سېلىش، ھەربىي تەييارلىقلارنى كۈچەيتىپ، ئىنقىلابنى تارباغاتاي، ئالتاي، ئۈرۈمچى ۋە جەنۇبتىكى ۋىلايەتلەرگە كېڭەيتىشكە تەييارلىق قىلىشقا كىرىشتى.

4-ئاينىڭ 8-كۈنى شەرقىي تۈركىستان مۇنتىزىم مىللىي ئارمىيەسى قۇرۇلۇش بىلەن بۇرۇنقى پارتىزانلىق ئۇرۇشقا خاتىمە بېرىلىپ، مىللىي قوشۇننىڭ رەسمىي مۇنتىزىم ئۇرۇش قىلىش پەيتى باشلاندى. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا جىڭ ۋە شىخۇدا مۇداپىئە لىنىيەسى قۇرغان خىتاي قوشۇنلىرىنىڭ ئىلىغا ئومۇميۈزلۈك قايتۇرما ھۇجۇم قىلىش خەۋپىمۇ بار ئىدى. خەلقنىڭ ئىنقىلابى قىزغىنلىقى يۈكسەك پەللىگە چىققان ئىدى. مانا شۇنداق ۋەزىيەتتە شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى رەئىسى ئەلىخان تۆرە 1945-يىلى، 22-ئاپرېل كۈنى ستالىنغا مەكتۇپ ئەۋەتىپ، ئۇنىڭ كۆرسەتكەن ياردەملىرىگە رەھمەت ئېيتىش بىلەن بىرگە ئۇنىڭدىن يەنى سوۋېت ئىتتىپاقىدىن شەرقىي تۈركىستان ئىنقىلابىنى تېخىمۇ قوللىشىنى ۋە ياردەم بېرىشىنى تەلەپ قىلدى. ئەلىخان تۆرىنىڭ بۇ مەكتۇپى ئامېرىكىدىكى ۋۇدروۋ ۋىلسون مەركىزى تەرىپىدىن ئىنگلىزچىغا تەرجىمە قىلىنىپ ئېلان قىلىندى. خەتنىڭ رۇسچە تەرجىمە نۇسخىسى مۇتلەق مەخپىي ھۆججەت سۈپىتىدە رۇسىيە فېدېراتسىيەسى دۆلەت ئارخىپىنىڭ 9401-فوندى، ئىككىنچى ئالاھىدە پاپكا، يەنى «ستالىننىڭ ئالاھىدە پاپكىسى» دىكى 2-دېلو خالتىسىدا ساقلانغان. خەت مۇنداق يېزىلغان:

تەپسىلاتى...

خىتايدا چوڭ بولغان ئامېرىكىلىق تېرىسانىڭ ئۇيغۇرلار ھەققىدىكى تەسىراتلىرى (2)

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

تېرىسا: «بېيجىڭدا 8 يېشىمدا يەكلەشكە ئۇچرىدىم، 21 يېشىمدا ئۇيغۇرلارنىڭ مېھىر-مۇھەببىتىگە ئېرىشتىم»

ئامېرىكىلىق ئايال يازغۇچى تېرىسا بۇكزاكى خانىم بىلەن ئۆتكۈزۈلگەن سۆھبىتىمىزنىڭ ئالدىنقى سانىدا ئۇ خىتاي كوممۇنىست ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇر دىيارىنى بېسىۋالغاندىن بۇيان دىنىي ئېتىقادى ۋە ئۆرپ-ئادىتى خىتايلارغا ئوخشىمىغان ئۇيغۇرلارنى قاتتىق باستۇرۇپ، مىليوندىن ئارتۇق ئۇيغۇرنى لاگېرلارغا قامىشىنى «ناتسىستلارچە قىلمىش» دەپ ئەيىبلىگەن ئىدى.

سۆھبىتىمىزنىڭ بۈگۈنكى قىسمىدا تېرىسا خانىم بېيجىڭدا ئۆتكەن بالىلىق ۋە ئۆسمۈرلۈك دەۋرىدىلا ئائىلە كېلىپ چىقىشى سەۋەبلىك ئۈزلۈكسىز كەمسىتىلىپ، كۈرەش نىشانىغا ئايلانغانلىقى ھەققىدىكى ئاچچىق ئەسلىمىلەرنى بايان قىلدى. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا ئۇ يەنە مارالبېشى ناھىيەسىگە يېقىن بولغان بىڭتۇەننىڭ 3-دېۋىزىيەسىدە سۈرگۈندە ئۆتكەن 9 يىللىق ھاياتى ھەققىدە توختىلىپ، بىڭتۇەندىكى خىتايلارنىڭ كەمسىتىشىگە ۋە زۇلۇم سېلىشىغا ئۇچرىغانلىقىنى، ئەمما بۇنىڭ ئەكسىچە دىنىي ئېتىقادى كۈچلۈك بولغان ئۇيغۇرلارنىڭ ياردىمىگە ئېرىشكەنلىكىنى بىلدۈردى. ئۇ ئۇيغۇر دېھقانلىرىدىكى كۈچلۈك دىنىي ئېتىقاد، مىللىي ئەخلاق، ئادىمىلىك ۋە تەبىئەتنى سۆيىدىغان ئېسىل پەزىلەتلەرنى مەدھىيەلىدى.

تەپسىلاتى...

خىتايدا چوڭ بولغان ئامېرىكىلىق تېرىسانىڭ ئۇيغۇرلار ھەققىدىكى تەسىراتلىرى (1)

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

تېرىسا: «خىتاي مىليونلىغان ئۇيغۇرنى لاگېرلارغا قاماپ، ئۇلارنى ئۆز ئېتىقادى ۋە كىملىكىدىن ۋاز كېچىشكە مەجبۇرلاۋاتىدۇ»

ئامېرىكىلىق يازغۇچى تېرىسا بۇكزاكى خانىمنىڭ 30 يىللىق ھاياتى خىتايدا ئۆتكەن. ئۇ خىتايدا ياشىغان يىللىرىدا خەن شيۇ دېگەن خىتايچە تەخەللۇسنى ئىشلەتكەن. ئۇنىڭ دادىسى خىتايدا ئۇزۇن يىل تۇرغان ئامېرىكا دىپلوماتى بولۇپ، ئانىسى خىتاي مىللىتىدىن ئىكەن. مۇشۇنداق بىر ئائىلىدە تۇغۇلغان تېرىسا خانىم 1948-يىلى بىر يېرىم ياشقا كىرگەن ۋاقتىدىن تارتىپ تاكى 1978-يىلغىچە خىتايدا 30 يىل ياشىغان. «مەدەنىيەت ئىنقىلابى» يىللىرىدا ئۇيغۇر دىيارىنىڭ جەنۇبىدىكى «ئىشلەپچىقىرىش قۇرۇلۇش ئارمىيەسى» يەنى بىڭتۇەننىڭ پولك مەيدانلىرىغا سۈرگۈن قىلىنىپ، ئېغىر كۈنلەرنى باشتىن كەچۈرگەن. ئۇ ئۆزىنىڭ ئۇيغۇر دىيارىدا باشتىن كەچۈرگەن ئاچچىق كەچمىشلىرىگە بىرلەشتۈرۈپ، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ نۆۋەتتە ئۇيغۇرلارغا سېلىۋاتقان زۇلۇملىرىغا بولغان كۈچلۈك تەنقىدىنى بىلدۈردى. تۆۋەندە مۇخبىرىمىز مېھرىباندىن بۇ ھەقتىكى مەخسۇس پروگراممىنىڭ بىرىنچى قىسمىنى ئاڭلايسىلەر.

تەپسىلاتى...

لاگېرغا تاشلانغان چەتئەل پۇقراسى: گۈلباھار جېلىلوۋا لاگېردا كۆرگەن قارا كۈنلەر (4)

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

گۈلباھار جېلىلوۋا ئۇيغۇر جەمئىيىتىدىكى بىر قىسىم داڭلىق شەخسلەر بىلەنمۇ بىر كامېرىدا ياتقان 

لاگېردىن قۇتۇلۇپ چىققان قازاقىستانلىق شاھىت گۈلباھار جېلىلوۋانىڭ سۆزلەپ بېرىشىچە، ئۇ 2017-يىلى-5 ئايدىن، 2018-يىلى 9-ئايغىچە بولغان 15 ئاي لاگېر ھاياتىدا ئۇيغۇر جەمئىيىتىدە كۆزگە كۆرۈنگەن بەزى ئادۋوكات، يازغۇچى، تېلېۋىزىيە دىكتورى، دوختۇر ۋە ئىگىلىك تىكلىگەن بەزى ئۇيغۇر ئاياللار بىلەنمۇ كامېرداش بولغان. ئۇنىڭ ئېيتىشىچە، ئۇ تۈرمە دوختۇرخانىسىدا بولسا بەزى كېسەل تۇتقۇنلارنىڭ ئۇخلىتىشقا ئېلىپ كېتىلىپ ئىككىنچى قايتىپ كىرمىگەنلىكىگە شاھىت بولغان. ئۇنىڭ كامېرداشلىرىدىن ئاڭلىشىچە، بۇ ئۇخلىتىش ئادەتتىكى ئۇخلىتىش بولماستىن، ئۇلارغا ئوكۇل ئۇرۇپ ئۇخلىتىش ئارقىلىق ئۆلۈم جازاسى ئىجرا قىلىشتىن دېرەك بېرىدىكەن.

تەپسىلاتى...

لاگېرغا تاشلانغان چەتئەل پۇقراسى: گۈلباھار جېلىلوۋا لاگېردا كۆرگەن قارا كۈنلەر (4)

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

گۈلباھار جېلىلوۋا ئۇيغۇر جەمئىيىتىدىكى بىر قىسىم داڭلىق شەخسلەر بىلەنمۇ بىر كامېرىدا ياتقان 

لاگېردىن قۇتۇلۇپ چىققان قازاقىستانلىق شاھىت گۈلباھار جېلىلوۋانىڭ سۆزلەپ بېرىشىچە، ئۇ 2017-يىلى-5 ئايدىن، 2018-يىلى 9-ئايغىچە بولغان 15 ئاي لاگېر ھاياتىدا ئۇيغۇر جەمئىيىتىدە كۆزگە كۆرۈنگەن بەزى ئادۋوكات، يازغۇچى، تېلېۋىزىيە دىكتورى، دوختۇر ۋە ئىگىلىك تىكلىگەن بەزى ئۇيغۇر ئاياللار بىلەنمۇ كامېرداش بولغان. ئۇنىڭ ئېيتىشىچە، ئۇ تۈرمە دوختۇرخانىسىدا بولسا بەزى كېسەل تۇتقۇنلارنىڭ ئۇخلىتىشقا ئېلىپ كېتىلىپ ئىككىنچى قايتىپ كىرمىگەنلىكىگە شاھىت بولغان. ئۇنىڭ كامېرداشلىرىدىن ئاڭلىشىچە، بۇ ئۇخلىتىش ئادەتتىكى ئۇخلىتىش بولماستىن، ئۇلارغا ئوكۇل ئۇرۇپ ئۇخلىتىش ئارقىلىق ئۆلۈم جازاسى ئىجرا قىلىشتىن دېرەك بېرىدىكەن.

تەپسىلاتىنى مۇخبىرىمىز گۈلچېھرەنىڭ شاھىت گۈلباھار جېلىلوۋا بىلەن ئۆتكۈزگەن مەخسۇس سۆھبىتىنىڭ داۋامىدىن ئاڭلايلى.

قازاقىستانلىق ئۇيغۇر تىجارەتچى گۈلباھار جېلىلوۋا ئۈرۈمچىدە خىتاي ساقچىلىرى تەرىپىدىن قانۇنسىز تۇتقۇن قىلىنىپ، چەتئەل پۇقراسى بولغىنىغا قارىماي 15 ئاي لاگېرغا قامالغان ۋە ئۇنىڭدىن چىقالىغان شاھىتلارنىڭ بىرى. ئۇ تۇتقۇنلارنىڭ كۆپلۈكىدىن لاگېر ئورنىدا قوللىنىلىۋاتقان ئۈرۈمچىدىكى 3-، ۋە 2-تۈرمىلەردە ھەم تۈرمىلەر رايونىدىكى تۈرمە مەركىزى دوختۇرخانىسىدا مەھبۇسلۇق ھاياتىنى ئۆتكۈزگەن.

تەپسىلاتى...

«ئۈچ ۋىلايەت ئىنقىلابىمۇ؟» «شەرقىي تۈركىستان ئازادلىق ئىنقىلابىمۇ»؟

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ئۇيغۇر دىيارىنىڭ 20-ئەسىر تارىخىدا، ئىككى قېتىم مۇستەقىل دۆلەتچىلىك تۈزۈمى ئېلان قىلغان 1931-1934-يىللىرى ۋە 1944-1949-يىللىرى كەڭ كۆلەملىك مىللىي ئازادلىق ھەرىكىتى ئېلىپ بېرىلدى. خەلقئارادىكى ئۇيغۇر دىيارى ۋە ئۇيغۇرلار تارىخى بىلەن شۇغۇللانغۇچىلار ئارىسىدا ئاساسەن دېگۈدەك بۇ ئىككى قېتىملىق ئىنقىلابقا ئوخشاشلا مىللىي مۇستەقىللىق ۋە ئازادلىقنى مەقسەت قىلغان قوراللىق قوزغىلاڭ، مىللىي ئازادلىق ۋە ياكى مىللىي مۇستەقىللىق ئىنقىلابى دەپ باھا بېرىلىپ كېلىنمەكتە. ئەلۋەتتە، خىتايدا شۇنىڭدەك سابىق سوۋېت ئىتتىپاقىدا بولسا بۇ ئىككى قېتىملىق ئىنقىلابنىڭ ماھىيىتىگە بېرىلگەن باھا ۋە ئىنقىلابنىڭ نامى مەسىلىسىدە ئاساسەن بىردەكلىك ساقلانغان.

سابىق سوۋېت ئىتتىپاقى، ھازىرقى رۇسىيە ۋە ئوتتۇرا ئاسىيا مەملىكەتلىرىدىكى تارىخچىلار ئارىسىدا 1944-1949-يىللىرىدىكى ئىنقىلاب باشتىن ئاخىرى «مىللىي ئازادلىق ھەرىكىتى» دەپ ئاتىلىپ كېلىنسە، غەرب ئەللىرىدىكى تارىخچىلار ئارىسىدا كۆپىنچە «ئىلى ئىنقىلابى»، «ئىلى قوزغىلىڭى» دېگەندەك ناملار بىلەن ئاتالدى.

خىتايدا بولسا 1944-1949-يىللىرى ئىلى، تارباغاتاي ۋە ئالتاي ۋىلايەتلىرىنى ئاساس قىلىپ، باشقا ۋىلايەتلەردىمۇ ئېلىپ بېرىلغان ئىنقىلاب 1950-يىللاردا شۇنىڭدەك 1980-يىللاردىن كېيىن «ئۈچ ۋىلايەت ئىنقىلابى» نامى ئاستىدا كۆپرەك تەكىتلىنىش بىلەن بۇ: «گومىنداڭ ئەكسىيەتچىلىرىگە قارشى دېموكراتىك ھوقۇقنى قولغا كەلتۈرۈشنى مەقسەت قىلغان ئىنقىلابىي ھەرىكەت» دەپ ئىزاھلاندى. يەنى، ماۋ زېدوڭنىڭ «جۇڭگو دېموكراتىك ئىنقىلابىنىڭ بىر قىسمى» دېگەن باھاسى ئاساس قىلىندى. 

تەپسىلاتى...

خىتاينىڭ ئىسلام دىنىنى «خىتايچىلاشتۇرۇش» پىلانى نېمىنى كۆزلەيدۇ؟

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇر دىيارىدىكى «جازا لاگېرلىرى» مەسىلىسىدە بولسۇن، ياكى ئۇيغۇر ۋە باشقا ئاز سانلىق مىللەتلەرنىڭ دىنىي ئەركىنلىكى ھەم كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكىدە بولسۇن، تاشقى دۇنياغا ئۇنى ھەرخىل ۋاسىتىلەر بىلەن پەردازلاپ كۆرسىتىش تاكتىكىسى ئىزچىل داۋاملىشىپ كېلىۋاتقان ئىدى.

ھالبۇكى، غەرب ئەللىرىدىكى كىشىلىك ھوقۇق ھىمايىچىلىرى ۋە بىر قىسىم سىياسىيونلار ھەرخىل تىرىشچانلىقلارنى كۆرسىتىپ، خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارغا قاراتقان تەقىبلەش سىياسەتلىرىنى داۋاملىق تەنقىد قىلىش ئارقىلىق، خىتاينىڭ بۇ خىل تاكتىكىلىرىنى نەتىجىسىز قالدۇرماقتا. ئانالىزچىلارنىڭ قارىشىچە، بۇلتۇر ئاۋغۇستتىكى ب د ت كىشىلىك ھوقۇق كېڭىشىنىڭ ئۇيغۇر رايونىدىكى بىر مىليوندىن ئارتۇق ئۇيغۇر ۋە باشقا مىللەتلەرنىڭ جازا لاگېرلىرىغا قامالغانلىقىغا ئائىت دوكلاتى، ب د ت ئىرقىي ئايرىمىچىلىققا قارشى تۇرۇش كومىتېتىنىڭ يىغىنىدا مەزكۇر كومىتېتنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى گاي مىكدودوگال خانىمنىڭ ئۇيغۇر تۇتقۇنلار ھەققىدە قىلغان سۆزلىرى شۇنىڭدەك بىر قىسىم ئامېرىكا ھۆكۈمەت رەھبەرلىرى ۋە دۆلەت مەجلىس ئەزالىرىنىڭ خىتايغا قاراتقان تەنقىدلىرى بۇ تىرىشچانلىقلارنىڭ روشەن ئىپادىسى ئىكەن.

تەپسىلاتى...