«5-ئىيۇل ئۈرۈمچى ۋەقەسى» ۋە بارغانچە كۈچىيىۋاتقان خىتاي مىللەتچىلىكى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

2009-يىلى 7-ئاينىڭ 5-كۈنى ئۈرۈمچىدە ئۇيغۇرلارنىڭ خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ تەڭسىز مىللىي سىياسىتىگە قارشى تىنچ ئۇسۇلدىكى نارازىلىق نامايىشى يۈز بەرگەن ئىدى. ئەينى چاغدا خىتاي ھۆكۈمىتى تەرىپىدىن قانلىق باستۇرۇلغان بۇ نامايىش 12 يىلدىن بۇيان «5-ئىيۇل ئۈرۈمچى ۋەقەسى» دەپ خاتىرىلىنىپ كەلمەكتە.

خىتاي ھۆكۈمىتى مەزكۇر نامايىشنى باستۇرغاندىن كېيىن ئۇيغۇرلارغا قارىتا زور تۇتقۇن ئېلىپ بارغان. ھۆكۈمىتى شۇ قېتىملىق ئۈرۈمچى نامايىشىغا ئوت پىلتىسى بولغان «شاۋگۈەن ۋەقەسى» ۋە 2009-يىلى 7-ئىيۇل كۈنى تاياق-توخماق كۆتۈرگەن خىتايلارنىڭ ئۈرۈمچىدە ئۇيغۇرلارغا ھۇجۇم قىلىش ۋەقەلىرىگە قارىتا ھازىرغا قەدەر ھېچقانداق ئىزاھات بەرمەي كەلمەكتە.

ھالبۇكى، «شاۋگۇەن ۋەقەسى» ۋە «5-ئىيۇل ئۈرۈمچى ۋەقەسى» ھەققىدە يۇتۇپ قاتارلىق خەلقئارالىق تور مۇنبەرلىرىدە ئۆز ۋاقتىدا تورغا قويۇلغان نۇرغۇنلىغان سۈرەتلەر ۋە سىن كۆۈنۈنۈشلىرى ساقلىنىپ كەلمەكتە.

«5-ئىيۇل ئۈرۈمچى ۋەقەسى» نىڭ 12 يىللىقى مۇناسىۋىتى بىلەن رادىيومىز زىيارىتىنى قوبۇل قىلغان ئامېرىكادىكى «پۇقرالار كۈچى تەشكىلاتى» نىڭ باشلىقى ياڭ جيەنلى ئەپەندى «5-ئىيۇل ئۈرۈمچى ۋەقەسى» نى ئاددىي ھالدا «شاۋگۈەن ۋەقەسى» گىلا باغلاپ قويۇشقا بولمايدىغانلىقىنى، بەلكى بۇنى خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ رايوندىكى ئۇزۇن مەزگىللىك تەڭسىز سىياسىتىنىڭ نەتىجىسىدىن كۆرۈش كېرەكلىكىنى تەكىتلەپ ئۆتتى.

تەپسىلاتى...

«5-ئىيۇل ئۈرۈمچى قىرغىنچىلىقى» نىڭ داۋاملىق ئېچىلىۋاتقان ئىچ يۈزى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

2009-يىلى 7-ئاينىڭ 5-كۈنى ئۈرۈمچىدە يۈز بەرگەن ئۇيغۇر ياشلىرىنىڭ نارازىلىق نامايىشى ۋە خىتاي دائىرىلىرىنىڭ نامايىشنى قانلىق باستۇرۇشى ئۇيغۇر ھازىرقى زامان تارىخىدىكى ئۇنتۇلماس زور بىر ۋەقە.

ئەينى ۋاقىتتا رادىيومىز مۇخبىرلىرىنىڭ ئۇيغۇر دىيارىدىن تېلېفون ئارقىلىق ئىگىلىگەن ئەھۋاللارغا قارىغاندا، ئۈرۈمچىدە ئۇيغۇرلارنىڭ نارازىلىق نامايىشى 2009-يىلى 5-ئىيۇل يەكشەنبە كۈنى چۈشتىن كېيىن سائەت 5 لەردە باشلانغان. شۇ كۈنى مىڭغا يېقىن كىشى ئۈرۈمچى شەھىرىنىڭ دۆڭكۆۋرۈك، جەنۇبىي قوۋۇق، خەلق مەيدانى قاتارلىق جايلاردا توپلىنىپ نامايىش قىلغان. نامايىشچىلار قوشۇنى بارغانچە زورىيىپ، كەچ سائەت 9 لاردا تەخمىنەن بىر قانچە مىڭغا يەتكەن. قاراڭغۇ چۈشكەندە ساقچىلارنىڭ نامايىشچىلارغا ئوق چىقىرىشى بىلەن نامايىش توپى تەرەپ-تەرەپكە تارقىلىپ قالايمىقانلاشقان. نامەلۇم كىشىلەر تەرىپىدىن بەزى جايلاردا ھۇجۇم قىلىش ۋەقەلىرى يۈز بېرىشكە باشلىغان. خىتاي ھۆكۈمىتى قوراللىق ساقچى قىسىملىرىنى ئىشقا سېلىپ، نامايىشچىلارنى كوچا-كوچىلارغا قاپساپ باستۇرغان. شۇ كۈنى قاراڭغۇ چۈشىشى ھامان پۈتۈن شەھەرنىڭ ئېلېكتىر، تور ھەمدە تېلېفون لېنىيىلىرى ئۈزۈۋېتىلگەن. خىتاي قوراللىق ساقچىلىرى كېچىچە كەڭ كۆلەملىك تۇتقۇن ۋە تازىلاش ئېلىپ بارغان.

تەپسىلاتى...

قايتىشىڭ سىر ئەمەس مېھرىئاي

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

مېھرىئاي، سەن قايتقان كۈنۈڭ ئايروپىلاندا تۇرۇپ «دادام ساق بولسا ئۆزىنى، بولمىسا قەبرىسىنى بولسىمۇ كۆرەي» دېگەن ئىدىڭ. شۇئان بىر قەبرە بولۇپ قالمىغىنىمغا ئۆكۈنۈپ كەتكەن مەن. «سەندىن يىراق تۈركىيەدە سېنى توسۇپ قالالمايدىغان ئادەم بولغاندىن ياپونىيەدە سېنى تۇتۇپ قالغۇدەك قەبرە بولغان بولسام، مېھرىئاي مېنى شۇ يات توپراققا يالغۇز تاشلاپ كېتىشكە چىدىماس، كېتىشنى ئويلىماس بولغىيدى» دەپ ئويلىغان ئىدىم.

ياپۇنىيەدە قەھرىمانلىقنىڭ قەبرىسى بار ئىدى. بۇندىن 80 يىل بۇرۇن ئۇيغۇر ئۈچۈن مېلىنى، جېنىنى ۋە ئەۋلادىنى قۇربان قىلغان بىر جەمەتنىڭ بېشى ياپۇنىيەدە ياتقانىدى. ئۇيغۇرغا ياپۇنىيەدە ھۆرلۈك داۋاسى قىلغان تۇرپانلىق موھىتىلار جەمەتىدىن موسۇل موھىتىنىڭ قەبرىسى توكيودا ئىدى. يېنىڭدا بولغان بولسام، زۇلۇمنى ئىسپاتلاش ئۈچۈن كۆيۈپ ئۆلگەن بولسام، موسۇل مۇھىتى ياتقان شۇ قەبرە مېنىڭ بولغان بولسا، ياكى ئۆلۈپ توكيوغا، موسۇل موھىتىنىڭ قەبرىسى يېنىغا كۆمۈلگەن بولسام مېھرىئاي مېنى تاشلاپ كەتمەستى، ئاكامنىڭ قەبرىسىنى دۇئاسىز يالغۇز قويمايمەن دەپ بولسىمۇ ياپۇنىيەدە قالغان بولاتتى. . . دېگەنلەر ئېسىمگە كەچكەنىدى.

تەپسىلاتى...

ئادريان زېنزنىڭ «ئۇيغۇرلارنىڭ نوپۇس ئۈستۈنلۈكىنى ئۆزگەرتىش قۇرۇلۇشى» ناملىق دوكلاتىدىكى دۇنيانى چۆچۈتكەن ئۇچۇرلار (1)

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ئانتروپولوگىيە (ئىنسانشۇناسلىق) ساھەسىدىكى ئالىملاردىن گېرمانىيەلىك دوكتۇر ئادريان زېنز يېقىنقى مەزگىللەردە ئۆزىنىڭ ئۇيغۇر دىيارىدىكى لاگېرلار مەسىلىسى ۋە مىللەتلەر مۇناسىۋىتىگە دائىر تەتقىقاتلىرى بىلەن غەرپ دۇنياسىدىكى كۆپلىگەن ھۆكۈمەت ئورۇنلىرىنىڭ، جۈملىدىن بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى (ب د ت) قاتارلىق تەشكىلاتلارنىڭ سانلىق مەلۇمات «مەنبەسى» بولۇپ كەلمەكتە. بۇنىڭدا ئۇنىڭ ئىلىمگە بولغان ئەستايىدىللىقى بىلەن بىرلىكتە ئۆزى خۇلاسە چىقارغان تېمىلارنىڭ ماتېرىيال ئاساسىنىڭ رەسمىي يوسۇندىكى مەنبەلەردىن كەلگەن بولۇشىنى مۇھىم ئورۇنغا قويۇشى مۇھىم ئورۇن ئىگىلەيدۇ. ئۇنىڭ ئەنە شۇ خىل تەلەپ ئاساسىدا تەييارلاپ چىققان «ئۇيغۇرلارنىڭ نوپۇس ئۈستۈنلۈكىنى ئۆزگەرتىش قۇرۇلۇشى: بېيجىڭ دائىرىلىرىنىڭ جەنۇبىي شىنجاڭدىكى نوپۇسنى ئەلالاشتۇرۇش ئىستراتېگىيىسى ھەققىدە تەھلىل» سەرلەۋھىلىك ئەڭ يېڭى دوكلاتى 3-ئىيۇن كۈنى ئوتتۇرا ئاسىيا تەتقىقاتىدىكى نوپۇزلۇق ژۇرناللارنىڭ بىرى بولغان «ئوتتۇرا ئاسىيا تەكشۈرۈشى» (Central Asian Survey) ژۇرنىلى تەھرىراتىنىڭ رەسمىي تەكشۈرۈپ بېكىتىشىدىن ئۆتكەن. تاپشۇرىۋېلىنغان ماقالىلارغا نورمالدا ئىككى، ئەڭ كۆپ بولغاندا ئۈچ مۇتەخەسسىس باھالاپ تەقرىز يازىدىغان مەزكۇر ژۇرنال تەھرىراتى دوكتۇر ئادريان زېنزنىڭ ئىلمىي ماقالە شەكلىدىكى بۇ دوكلاتىدا يورۇتۇلماقچى بولغان تېما ۋە ئۇنىڭدىكى مەزمۇنلارنىڭ تولىمۇ سەزگۈر ئىكەنلىكىنى نەزەردە تۇتۇپ، ئۇنى تۆت مۇتەخەسسىسكە تەكشۈرۈپ باھالاشقا يوللاپ بەرگەن. بىر-بىرىگە ناتونۇش بولغان تۆتەيلەننىڭ باھالىرى مەزكۇر دوكلاتنى تولۇق مۇئەييەنلەشتۈرۈپ، ئۇنىڭدىكى پىكىرلەرنىڭ ۋە خۇلاسىنىڭ تولۇق ئىلمىي ئاساسقا ئىگە ئىكەنلىكىنى مۇقىملاشتۇرغان.

تەپسىلاتى...

لاگېردىن تىرىك قالغان يېرىم جانلار (1)

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ئۆزلىرىنىڭ خىتاي ھۆكۈمىتى قۇرغان لاگېرلاردا بېشىدىن ئۆتكۈزگەن قورقۇنچلۇق كەچمىشلىرىنى ئاڭلىتىش ئارقىلىق، ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنى جۈملىدىن بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان كىشىلىك ھوقۇق ئورگانلىرى ھەمدە خەلقئارالىق مەتبۇئاتلارنى، خىتاينىڭ ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەتلىرى ھەققىدە بىرىنچى قول دەلىل ئىسپاتلار بىلەن تەمىنلىگەن لاگېر شاھىتلىرى گەرچە ئەركىن ئەللەردە ياشاۋاتقان بولسىمۇ، لېكىن ئۇلارنىڭ ئىلگىرى لاگېردا بېشىدىن ئۆتكۈزگەن رەھىمسىز قىيىن-قىستاق، نامەلۇم دورا ۋە ئوكۇللارنى ئىشلىتىش شۇنداقلا مەجبۇرىي تۇغماس قىلىش تەدبىرلىرىنىڭ يامان تەسىرلىرى ھەمدە ئېغىر ئاقىۋەتلىرىنىڭ ئازابلىرىنى ھازىرمۇ چېكىۋاتقانلىقى مەلۇم.

گەرچە ئامېرىكىغا كەلگىنىگە 3 يىل بولاي دېگەن بولسىمۇ، بارغانچە ئوخشىمىغان كېسەللىك ئالامەتلىرى پەيدا بولۇۋاتقان، جىسمانىي ۋە روھىي جەھەتتىكى ئېغىر بەدەللەر تۆلەۋاتقان لاگېر شاھىتلىرىنىڭ بىرى، 2018-يىلى سېنتەبىردە، ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنىڭ ياردىمىدە قوش كېزەك پەرزەنتلىرى بىلەن ۋاشىنگتونغا كېلىپ يەرلەشكەن مېھرىگۈل تۇرسۇندۇر.

تەپسىلاتى...

قاماقتا رامىزان باشلانغان كۈنى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

2014-يىلى رامىزاننىڭ 28-ئىيۇن يەكشەنبە كۈنى باشلىنىدىغانلىقىنى ھەپتە بۇرۇن بىلگەن ئىدىم. كامېردىكى تامغا تىرناقلار بىلەن سىزىپ چىقىلغان كالېندار بار ئىدى. ھەر كۈنى كىمگە كېچە سائەت بىردە نۆۋەتچىلىك ۋەزىپىسى كەلسە شۇ مەھبۇس كونا بىر كۈننى ئۆچۈرۈپ ماڭاتتى. ئۆتۈپ كەتكەن شۇ بىر كۈننى ئۆچۈرۈشنى مەھبۇسلار بىر بىرىدىن تالىشاتتى، قىزغىنىشاتتى، شۇ پۇرسەتكە ئېرىشكەن كىشى ئۆزىنى تەلەيلىك ھېس قىلاتتى. كالىنداردىن بىر كۈننى ئۆچۈرۈش بىر مەھبۇس ئۈچۈن جازا مۇددىتىدىن بىر كۈننى توشقۇزۇش، ھۆرلۈكتىن مەھرۇم كۈنلەرنىڭ بىرىدىن قۇتۇلۇشتىن دېرەك بېرەتتى. مەن ئۆزۈمنى مۇددەتسىز كېسىلىپ كېتىدىغاندەك ھېس قىلىدىغان بولغاچقا كالىندارغا قىزىقمايتتىم، نۆۋىتىم كەلگەندىمۇ ئۆتكەن كۈننى ئۆچۈرۈشنى ئ‍ۇنتۇپ قالاتتىم.

شۇ كۈنى كېچىلىك نۆۋەتچىلىكتە ۋاقتىم سەھەر سائەت بىرگە توغرا كەلگەن ئىكەن، كونا كۈننى ئۆچۈرەي دەپ كالىندارغا قارىسام كىمدۇر بىرى 28-ئىيۇننىڭ ئۈستىگە ئاينى، ئاينىڭ ئۈستىگە بىلىنمەس قىلىپ يۇلتۇزنى سىزىپ قويۇپتۇ. ئاي-يۇلتۇزنى كۆرۈپ خۇددى بىرى كۆرۈپ قالغاندەك يۈرىكىم سېلىپ ئەتراپقا قاراپ كەتكىنىم ئېسىمدە. بۇنداق قاپيۈرەكلىكنى يېڭىدىن تۈركۈم-تۈركۈملەپ كىرىۋاتقان مەھبۇسلار قىلمىسا، مەندەك بىر يىلدىن بۇيان كۆزىتىلىۋاتقان بىر «خەتەرلىك» مەھبۇسنىڭ قىلالىشى مۇمكىن ئەمەس ئىدى. كامېردا قەيەرگە ماڭسام ماڭا توغرىلىنىدىغان ۋە توختىماي «چىرىس-چىرىس» قىلىپ ئاۋاز چىقىرىپ يۈرەكنى قارماللايدىغان «كۆز» مېنى تامغا ئەمەس، مېڭەمدىن بۆلەك ھېچ يەرگە بىر نەرسە يېزىشقا ئىمكان بەرمەييتى.

تەپسىلاتى...

بىر ناتىۋان ئىدى، قەھرىمان بولدى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ئۇيغۇرلار ھەققىدە يېڭى بىر كىتاب يېزىلىپ ئوقۇرمەنلەرنى تەقەززا قىلىۋاتىدۇ. كىتابنىڭ ماۋزۇسى «مۇكەممەل ساقچى دۆلىتىدە» دېيىلدى. كىتابنى يازغۇچى ئامېرىكادا بازارلىق كىتابلىرى بىلەن داڭق چىقارغان يازغۇچى جەفرى كەين. ئۇنىڭ «يۈكسىلىۋاتقان سامسۇڭ» دېگەن كىتابى ئالدىنقى يىلى ئامازوندا بىر قانچە ھەپتە بازارلىق كىتابلار تىزىملىكىدىن ئورۇن ئالغان ئىدى. بۇ كىتابىمۇ بازارلىق بولۇشى، ھەتتا بەلكىم فىلىم قىلىپ ئىشلىنىشى مۆلچەرلىنىۋاتىدۇ. شۇڭا كىتابتا يېزىلغان بەزى تەپسىلات ۋە كىشىلەرنىڭ سىرلىق تۇتۇلۇشىدا بۇ سەۋەبمۇ بار.

مەن جەفرى بىلەن 2018-يىلى ئاۋغۇست ئايلىرىدا تونۇشقانىدىم. ئۇ تۈركىيەگە ئۇيغۇرلار ھەققىدە بىر كىتاب يېزىش ئۈچۈن كەلگەن ئىكەن. ئۇ ماڭا ئالدى بىلەن كىتابقا كىرگۈزۈلمەكچى بولغان تاھىر ھامۇتنىڭ ھاياتىنى تەرجىمە قىلىشنى تاپشۇردى. تەرجىمە جەريانىدا بىز كىتابنىڭ مەزمۇنى، تەركىبى ۋە كىمنى باش تېما قىلىشنى مەسلىھەتلەشتۇق. مەن مۇرەسسەسىز ئۆكتىچى، تىز پۈكمەس ھۆرىيەتچى، يانماس ئازادلىق كۈيچىسىدىن بىر كىشى نامزات بولسا، دېگەن ئازۇدا ئىدىم. ئەمما بۇ ئارزۇيۇمنى ئاپتۇرغا تېڭىشىم مۇمكىن ئەمەس ئىدى، ئەلۋەتتە.

تەپسىلاتى...

لىتۋانىڭ جاسارىتى ۋە ياۋروپانىڭ ھەيرانلىقى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

لىتۋانىڭ خىتاي قۇرغان 17 + 1 مۇنبىرىدىن چېكىنىپ، خىتايغا جەڭ ئېلان قىلىشى ياۋروپالىقلارنى ھەيران قالدۇرغان.

«گېرمانىيە دولقۇنلىرى» رادىيوسىنىڭ ئوبزورچىسى كونىستانتىن ئېگگېرتنىڭ قەلىمى بىلەن 6-ئاپرىل ئېلان قىلىنغان «لىتۋا خىتايغا جەڭ ئېلان قىلدى، گەرچە خەتەر چوڭ بولسىمۇ، بۇ يەنىلا ئاقىلانە ھەرىكەت» ناملىق ئوبزور دىققەت قوزغىماقتا.

ئوبزوردا بايان قىلىنىشىچە، لىتۋا جۇمھۇرىيىتى بېيجىڭ بىلەن بولغان ھەمكارلىقنى رەت قىلىپ، تەيۋەن بىلەن بولغان مۇناسىۋەتنى كۈچەيتىشنى قارار قىلغان. بۇنىڭ ئۈچۈن خىتاي ھۆكۈمىتى 2012-يىلى قۇرۇپ چىققان 17 + 1 مۇنبىرىدىن چېكىنىپ چىقىدىغانلىقىنى جاكارلىغان.

بۇنىڭدىن ئىلگىرى لىتۋا پارلامېنتى «خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارنى مىللەت سۈپىتىدە يوقىتىشتەك ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەتلىرىگە سۈكۈت قىلىپ تۇرالمايدىغانلىقىنى»، 22-ئاپرىل لىتۋا پارلامېنتىدا جازا لاگېرلىرى توغرىلىق گۇۋاھلىق بېرىش يىغىنى ئۇيۇشتۇرىدىغانلىقىنى بىلدۈرگەن ئىدى. مەزكۇر ئوبزوردا ئەسكەرتىلىشىچە، لىتۋا جۇمھۇرىيىتى ئامېرىكا بىلەن بىر سەپتە تۇرۇپ، خىتاي مۇستەبىتلىكىگە قارشى كۈرەش قىلىش ئىرادىسىنى ئوچۇق ئاشكارىلىغان. لىتۋانىڭ بۇ قارارى پۈتۈن ياۋروپانى ھەيران قالدۇرغان. بولۇپمۇ ۋېنگىرىيەگە ئوخشاش خىتاينىڭ قوينىغا ئۆزىنى ئاتقان بەزى غەرب دۆلەتلىرىنى تېخىمۇ ھەيران قىلغان.

تەپسىلاتى...

1947-1946-يىللىرىدىكى خىتاي جاسۇسلىرى ۋە كاتتىۋاشلىرىنىڭ نەزىرىدىكى ئەخمەتجان قاسىمى ۋە شەرقىي تۈركىستان ۋەكىللىرى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

1946-يىلى 11-ئاينىڭ 14-كۈنىدىن 1947-يىلى 1-ئاينىڭ 11-كۈنىگىچە ئەخمەتجان قاسىمى باشچىلىقىدىكى خىتاينىڭ ئاساسىي قانۇن قوبۇل قىلىدىغان خەلق قۇرۇلتىيىغا قاتناشقان شەرقىي تۈركىستان ۋەكىللىرى خىتاي پايتەختى نەنجىڭدىن باشقا يەنە بىرقىسىم شەھەرلەرنى زىيارەت قىلىپ، 14-يانۋار كۈنى ئۈرۈمچىگە قايتىپ كەلدى.

قۇرۇلتاي جەريانىدا خىتايلار ئۇلارنى «شىنجاڭ ۋەكىللىرى» دېگەن، ئەمما ئۇلار ئۆزلىرىنى «شەرقىي تۈركىستان ۋەكىللىرى» دەپ ئاتىغانىدى.

شەرقىي تۈركىستان ۋەكىللىرى ئاساسلىقى ئەخمەتجان قاسىمى، ئەيسا ئالىپتېكىن، ئابدۇكېرىم ئابباسوف، زىيا سەمەدى، ئابدۇلەخەت مەخسۇم، ئەنۋەر سالىجان ( قازاق)، كەرىم ھاجى ( تۇڭگان)، مەخسۇت تېيىپوف، خەمىت سۇلتان، ئەرتوغرۇل سەبىرى، ئامىنە بۇغرا قاتارلىق ۋەكىللەردىن ئىبارەت بولۇپ، بۇلار ئىچىدە ئاساسلىقى شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىدىن بىرلەشمە ھۆكۈمەتكە قاتناشقان ۋەكىللەر كۆپ ساننى ئىگىلىدى. بۇلاردىن باشقا يەنە يەتتە ۋىلايەتكە تەۋە خىتاي، قازاق، قىرغىز، شىبە ۋەكىللىرىمۇ بولۇپ، جەمئىي 18 ئادەم ئىدى. قۇرۇلتايدا ئاساسلىقى ئۇيغۇر ۋەكىللەر بىردەك مىللەتلەرنىڭ ئۆز تەقدىرىنى ئۆزلىرى بەلگىلەش ھوقۇقىنى، يەنى كونكرېت ھالدا «شىنجاڭنى شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىگە ئۆزگەرتىش» لايىھىسىنى خىتاينىڭ خەلق قۇرۇلتىيىدا ئوتتۇرىغا قويۇشقا سۇندى. بىراق، ئاخىرقى ھېسابتا خادىۋاڭ، جياۋ جيەنفېڭ، مۇ جىڭا، مادامبېك قاتارلىق قازاق، خىتاي، شىبە، قىرغىز ۋەكىللەرنىڭ بەزىلىرىنىڭ باشتا ئىمزا قويۇپ كېيىن يېنىۋېلىشى، بەزىلىرىنىڭ قارشى چىقىشى ئارقىسىدا جاڭ كەيشى، جاڭ جىجوڭ، باي چوڭشى ( تۇڭگان)، شاۋ لىزى ۋە باشقىلارنىڭ قارشى تۇرۇشى ھەم ئاستىرتىن بۇنى توسۇش ھەرىكىتى ئېلىپ بېرىشى بىلەن مەزكۇر لايىھە قۇرۇلتايدا ئومۇمىي مۇزاكىرىگە قويۇلۇشقا يول قويۇلماي رەت قىلىۋېتىلدى. نەنجىڭدىكى خىتاي جاسۇسلۇق ئورگانلىرى ۋە جاسۇسلىرى بۇ جەرياندا ئەخمەتجان قاسىمى ۋە باشقا شەرقىي تۈركىستان، يەنى ئۇلارنىڭ ئاتىشى بويىچە «شىنجاڭ ۋەكىللىرى» نىڭ بارلىق سۆز-ھەرىكەتلىرى، ئىدىيەسىنى ئىنچىكە رازۋېدكا قىلىپ، ئۇچۇر توپلاپ مەركىزىي ھۆكۈمىتىگە يوللاپ تۇردى.

تەپسىلاتى...

ئامېرىكا شىركەتلىرى ئۇيغۇرلار ئۇچراۋاتقان زۇلۇمغا قاچانغىچە سۈكۈت قىلىدۇ؟

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

7-مارت كۈنى «كۈندىلىك خەۋەر» تورىدا ئېلان قىلىنغان بىر ماقالىدە ئامېرىكا ھۆكۈمىتى بىلەن ئامېرىكا سودا ساھەسىنىڭ ئۇيغۇرلار ئۇچراۋاتقان ئىرقىي قىرغىنچىلىق مەسىلىسىگە تۇتقان ئىككى خىل پوزىتسىيەسى تەھلىل قىلىنغان. ماقالىدە تەكىتلەنگەن نۇقتا شۇكى، ئامېرىكا ھۆكۈمىتى خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارغا ئېلىپ بارغان جىنايىتىنى «ئىرقىي قىرغىنچىلىق» دەپ جاكارلىغان بولسىمۇ ئامېرىكا سودا ساھەسى بۇ ئىرقىي قىرغىنچىلىق جىنايىتىنىڭ بىر قىسمى بولغان قەبىھ زورۋانلىق ۋە زامانىۋى قۇللۇق مەسىلىسىگە تېخىچە ئىنكاس بىلدۈرمىگەن.

تەپسىلاتى...