پروفېسسور دېيۋىد تابىن بىلەن سۆھبەت: «خىتاينىڭ غەربىي شىمال چېگراسىنىڭ ئامانلىقى» (2)

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇر دىيارىدا ئىجرا قىلىۋاتقان ھەمدە بىر قىسىم ئالىملارنىڭ قەلىمىدە «21-ئەسىردىكى قىرغىنچىلىق» دەپ تەرىپلىنىۋاتقان سىياسىي تەدبىرلىرى 2020-يىلى نويابىردا نەشردىن چىققان «خىتاينىڭ غەربىي شىمال چېگراسىنىڭ ئامانلىقى: شىنجاڭدىكى كىملىك ۋە مۇقىمسىزلىق» ناملىق ئەسەردىكى ئاساسىي تېمىلاردىن ھېسابلىنىدۇ. گەرچە 2009-يىلىدىكى «5-ئىيۇل ۋەقەسى» دىن كېيىن ئۇيغۇر دىيارىدا باشقا چوڭراق بىرەر قارشىلىق ھەرىكىتى بارلىققا كەلمىگەن بولسىمۇ، خىتاي ھۆكۈمىتى ئۆزلىرىنىڭ ئىزچىل داۋام قىلىپ كەلگەن سىياسىي ئىدارە قىلىش سىستېمىسىنى تېخىمۇ بىر بالداق يۈكسەلدۈرگەن. ئەسەر ئاپتورى، ئەنگلىيەدىكى گلازگوۋ ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ پروفېسسورى دېيۋىد تابىننىڭ ئۈرۈمچى ۋە باشقا جايلاردىكى ئەھۋال ئىگىلەشلىرى ۋە تەكشۈرۈشلىرى جەريانىدا ئۇنىڭغا ئايان بولغان بىر نۇقتا ئۇيغۇرلاردىكى مىللىي كىملىك چۈشەنچىسىنىڭ ئىزچىل خىتاي ھۆكۈمىتى ئۈچۈن بىر چوڭ باش ئاغرىقى بولۇپ كەلگەنلىكى بولغان. لاگېرلار ھەققىدىكى كۆپلىگەن خەۋەرلەر دۇنياغا ئاشكارا بولغاندىن كېيىن بولسا ئۇ ھەيران قالارلىق ھالدا بۇنىڭدىن ئون يىل ئىلگىرىكى ئوقۇتۇش مۇنبەرلىرىدە كۆپلەپ قوللىنىلغان ھەمدە ئۇيغۇر كىملىكىنى ئىنكار قىلىش ئاساسىي مەزمۇن قىلىنغان ماتېرىياللارنىڭ لاگېرلاردىكى مۇنبەرلەردىن ئورۇن ئالغانلىقىنى بايقىغان. ئۇ بۇ ھەقتىكى سۆھبىتىمىز جەريانىدا بۇ توغرىسىدا توختىلىپ، نۆۋەتتە خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ دەل مۇشۇ ھادىسىنى «تەرەققىيات» دەپ شەرھىلەۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىپ ئۆتتى.

«2009-يىللىرى مەن ئۈرۈمچىدە ياشاۋاتقان ھەمدە خىزمەت قىلىۋاتقان مەزگىل بولۇپ، شۇ ۋاقىتتا مېنىڭ ئالاھىدە دىققىتىمنى تارتقان بىر نەرسە ھازىر بىز كۆرۈۋاتقان ‹قايتا تەربىيەلەش دەرسلىك كىتابلىرى› بولدى. چۈنكى بۇ مەزمۇنلار ھازىر لاگېرلاردىكى كىشىلەرگە ئۆتۈلۈۋاتىدۇ. ئۇ ۋاقىتتا بۇ دەرسلىك كىتابلار ئۇنىۋېرسىتېتلاردا ياكى مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى تەربىيەسى ھەققىدىكى ئىمتىھانلاردا قوللىنىلىۋاتقان ئىكەن. شۇ كىتابلاردا ‹نېمە ئۈچۈن شىنجاڭنى ۋەتىنىمىزنىڭ ئايرىلماس بىر قىسمى دەيمىز؟›، ‹ئۇيغۇرلار تۈركمۇ؟›، ‹ئۈچ خىل كۈچلەر جۇڭگونى قانداق خەتەرلەرگە ئىتتەرمەكتە؟› دېگەندەك سوئاللار كۆزگە چېلىقىپ تۇراتتى. بۇ خىلدىكى سوئاللار تېگى-تەكتىدىن ئالغاندا ئۇيغۇرلارنىڭ كىملىك چۈشەنچىسى ئۈچۈن ئېغىر بىر مەسىلە بولۇپ قالغان ئىدى. نېمىشقا دېسىڭىز، بۇ سوئاللارغا جاۋاب بېرىش ئارقىلىق ئۇيغۇرلارنىڭ ئۇيغۇر ياكى جۇڭگولۇق (خىتاي) بولۇشى بەلگىلىنەتتى. يەنە كېلىپ بۇ دەرسلىك كىتابلاردا ئۇيغۇرلارنى تۈرك ياكى ئىسلام ئېتىقادىدىكى كىشىلەر دەپ قاراشنىڭ تېررورلۇق بولىدىغانلىقى ئېنىق تەكىتلەنگەن. بۇنىڭ بىلەن ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆز كىملىكىنى ئىپادە قىلىشىغا ھېچقانداق بوشلۇق قالدۇرۇلمىغان ئىدى. بۇنىڭ بىلەن ئۇيغۇرلار دۆلەت ئۈچۈن بىخەتەرلىكنى بۇزغۇچى ئامىل بولۇپ قالغان ئىدى. شۇ ۋاقىتلاردىكى خىتاي نامايىشچىلار ھۆكۈمەتنىڭ دەل مۇشۇ مەسىلىدە ‹يېتەرلىك› بولمىغانلىقىنى ئەيىبلىگەن ھەمدە ‹ھۆكۈمەتنىڭ ئۆزلىرىنى قوغدىمىغانلىقى›دىن شىكايەت قىلغان بولسىمۇ ئۇلارنىڭ ھېچقايسىسى ئۇيغۇرلارنىڭ ھۇجۇم ۋە ئاسسىمىلياتسىيە تەھدىتىگە دۇچ كېلىۋاتقانلىقىنى ‹كۆرمىگەن› ئىدى. ئۇيغۇرلار بولسا خىتاي پۇقرالىرىنىڭلا ئەمەس، بەلكى ھۆكۈمەتنىڭمۇ ھۇجۇم نىشانى بولغان. شۇنىڭدىن ئۇزۇن ئۆتمەي شى جىنپىڭنىڭ ھاكىمىيەتكە چىقىشى بىلەن ھەرقايسى مەكتەپلەردىكى، ھەتتا تولۇق ئوتتۇرا مەكتەپ دەرسلىك كىتابلىرىدا ‹مىللەتلەرنىڭ يوقىلىشى› دېگەندەك ‹مەدەنىيەت زور ئىنقىلابى› ئۇسلۇبىدىكى ئاسسىمىلياتسىيە ۋە شوۋىنىزم چۇقانلىرى پەيدا بولۇشقا باشلىدى. بۇ دەرسلىكلەردە بالىلارغا مىللەتلەرنىڭ، جۈملىدىن ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ ھەمدە ئۇلارغا خاس مەدەنىيەتنىڭ يوقىلىدىغانلىقىنى چۈشەندۈرۈش ئارقىلىق بۇنىڭ تەبىئىي ھادىسە ئىكەنلىكى، يەنە كېلىپ بۇنىڭ تەرەققىيات ۋە زامانىۋىلىشىشنىڭ نەتىجىسى ئىكەنلىكى تەكىتلەندى.»

تەپسىلاتى...

بىر ئادەمنىڭ بىناسى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

قۇربان مامۇت تۇتقۇن قىلىنغانغا ئىككى يىلدىن ئاشتى. ئۇنىڭغا ئوخشاش 400 دىن ئارتۇق سەرخىلنىڭ قاماقلارغا مەھكۇم قىلىنىشى مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇرلاردا ۋە دۇنيا جامائىتىدە كۈچلۈك ئىنكاس قوزغىدى. ئۇيغۇر زىيالىلار 2017-يىلدىكى بۇ ئاممىۋىي تۇتقۇنغا ئۇچراشتىن كېيىن بىر كۈچ سۈپىتىدە دۇنياغا نامەلۇم ئىدى. بۇ ئىككى يىلدا ئۇيغۇرلار دۇنيادا ئ‍ۆزىدىن چىققان تۇتقۇن مۇھەرىرلەر، ئاخباراتچىلار، يازغۇچىلار، شائىرلار، تەتقىقاتچىلار، ئۆلىمالار، كارىخانىچىلار بىلەن تونۇلۇشقا باشلىدى. تۇتقۇن زىيالىلار ۋەتەندە خەلقىگە دۇنيانى، جەمئىيەتنى، تەبىئەتنى، ئەڭ موھىمى ئۆزىنى تونۇتقان بولسا چەت ئەللەردە ئۇلارنىڭ تۇتقۇنلۇق قىسمىتىمۇ ئۇيغۇرنى دۇنياغا تونۇتۇشقا يارىدى.

قۇربان مامۇت خىتايدا قىزىل تۈزۈم ئورنىتىلغاندىن كېيىن يېتىشىپ چىققان، ئەمما قىزىل ھاكىمىيەت ياراتقان شارائىت بىلەن ئۇيغۇرنى يۈكسەلدۈرگەن زىيالىلارنىڭ بىرى. ئۇ خىتاي يول قويغان پىكىر ئەركىنلىكىدىن ئەڭ مۇكەممەل پايدىلانغان زىيالى، خىتاي تەسىس قىلغان تەشۋىقات قورالىنى ئۇيغۇرنىڭ قولىغا پايدىلىنىش، مەنپەئەتلىنىش ۋە مەرىپەتلىنىش ۋاستىسى قىلىپ تەقدىم قىلاللىغان قەيسەر ئىدى. ئۇنىڭ بەرپا قىلغىنى بىر ژورنالنىڭ نوپۇزى ئەمەس، بىر تەپەككۇر بىناسىنىڭ نوپۇزى، بىر ئىجادىيەت بېغىنىڭ ھوسۇلدارلىقى، ئۇيغۇر يۈكسىلىش ھەرىكىتىنىڭ جۇشقۇن مەنزىرىسى ئىدى.

تەپسىلاتى...

پروفېسسور دېيۋىد تابىن بىلەن سۆھبەت: «خىتاينىڭ غەربىي-شىمال چېگراسىنىڭ ئامانلىقى» (1)

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇر دىيارىدىكى سىياسىي باستۇرۇش ھەركەتلىرىنىڭ ئەڭ ئەڭ تىپىك مىساللىرىدىن بولغان لاگېرلار مەسىلىسى ھەمدە بۇنىڭغا ئەگىشىپلا مەلۇم بولۇشقا باشلىغان مەجبۇرىي ئەمگەك ھادىسىسى تاشقىي دۇنيادا ئۇيغۇر دىيارىدا بولۇۋاتقان ئىشلارنى «21-ئەسىردىكى يېڭى قىرغىنچىلىق» دەپ ئاتاش چاقىرىقلىرىنى پەيدا قىلىشقا باشلىدى. شۇنىڭ بىلەن بىرگە ئىلىم ساھەسىدىكى بىر قىسىم ئالىملار يېڭىۋاشتىن دىققىتىنى ئۇيغۇر دىيارىغا قارىتىپ، بۇ ھەقتىكى بىر قاتار يېڭى ئەسەرلەرنى ئارقىمۇ-ئارقىدىن نەشر قىلدۇرۇشقا كىرىشتى. ئەنە شۇ خىلدىكى ئەسەرلەرنىڭ بىرى ئەنگلىيەدىكى گلازگوۋ ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ پروفېسسورى دېيۋىد تابىننىڭ «خىتاينىڭ غەربىي-شىمال چېگراسىنىڭ ئامانلىقى: شىنجاڭدىكى كىملىك ۋە مۇقىمسىزلىق» ناملىق ئەسىرىدۇر.

مەزكۇر ئەسەر 2020-يىلى نويابىردا كامبرىج ئۇنىۋېرسىتېتى نەشرىياتىدا نەشردىن چىققاندىن كېيىن تېزدىن ئوقۇرمەنلەرنىڭ قىزغىن ئالقىشىغا ئېرىشتى. ئەسەرنىڭ ئۇيغۇر دىيارىدا ئۆتكەن ئون يىلدا بارلىققا كەلگەن سىياسىي ھۆكۈمرانلىقنىڭ ئومۇمىي ئەھۋالىغا قاراپ چىقىشتەك ئالاھىدىلىكى بولسا ئۇنى بۇ يىل نەشردىن چىققان ئۇيغۇرلارغا دائىر باشقا ئەسەرلەردىن پەرقلەندۈرۈپ تۇرىدۇ.

تەپسىلاتى...

ARTE: ياۋروپا ئۇيغۇرلار ئۈچۈن نېمە ئىش قىلىپ بېرىشى كېرەك؟

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

22 – دېكابىر گېرمانىيە – فىرانسىيە ھەمكارلىقىدا قۇرۇلغان، گېرمانچە، فىرانسۇزچە، ئىنگلىزچە، ئىسپانچە، ئىتاليانچە، پولەكچە 6 تىلدا تارقىتىش بېرىدىغان، ياۋروپادىكى ئەڭ چوڭ تېلېۋىزىيە قاناللىرىنىڭ بىرى ھېسابلىنىدىغان «ARTE» قانىلى «28 مىنۇت» ناملىق پروگراممىسىدا «ياۋروپا ئۇيغۇرلار ئۈچۈن نېمە ئىش قىلىپ بېرىشى كېرەك؟» دېگەن تېما ئاساسىدا بىر نەق مەيدان پروگراممىسى تارقاتتى. پروگراممىغا ئېلىزابىت كۇيىن رىياسەتچىلىك قىلغان، ياۋروپا ئۇيغۇر ئىنستىتۇتىنىڭ رەئىسى دىلنۇر رەيھان، فىرانسىيە ئىستراتېگىيەلىك تەتقىقات فوندى جەمئىيىتى ئاسىيا ئىشلىرى بۆلۈمىنىڭ مەسئۇلى، «خىتاينىڭ كۈچى» ناملىق ئەسەرنىڭ ئاپتورى، خىتايشۇناس ۋالېرى نېكۇيت ۋە باشقا بىرقانچە مۇتەخەسسىسلەر قاتناشقان ئىدى.

پروگرامما مۇقەددىمىسىدە ياۋروپا پارلامېنتىنىڭ ئالدىنقى ھەپتە ئۇيغۇرلارنىڭ ھەق – ھوقۇقلىرىنى قوغداش ئۈچۈن قوبۇل قىلغان 23 ماددىلىق قارارى، فىرانسىيە سوتسىيال دېموكراتلار پارتىيەسىنىڭ ياۋروپا پارلامېنتىدىكى ئەزاسى رافائېل گلۇكىسماننىڭ 17 – دېكابىر كۈنى ياۋروپا پارلامېنتىدا ئۆتكۈزۈلگەن «شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىدىكى مەجبۇرىي ئەمگەك ۋە ئۇيغۇرلارنىڭ ۋەزىيىتى» ناملىق مۇھاكىمە يىغىنىدا قىلغان خىتابلىرىدىن ئۈزۈندىلەر بېرىلگەن.

تەپسىلاتى...

ئۆمرىنى شەرقىي تۈركىستان دەۋاسىغا ئاتىغان ئەيسا ئەپەندىنىڭ تۈركىيەدىكى ھايات سەپىرى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ئەيسا يۈسۈپ ئالىپتېكىن ئەپەندىم سابىق دۆلەت رەئىسى سۇلايمان دەمىرەل (سولدا) بىلەن بىرگە.

ئەيسا يۈسۈپ ئالىپتېكىن 1901-يىلى قەشقەرنىڭ يېڭىسار ناھىيەسىدە دۇنياغا كەلگەن. خىتاي كوممۇنىستلىرى ئۇيغۇر دىيارىغا بېسىپ كىرگەن 1949-يىلىنىڭ ئاخىرىدا، ئۇ مۇھەممەد ئىمىن بۇغرا بىلەن بىرلىكتە ۋەتەننى تەرك ئېتىپ، چەتئەلگە چىقىپ كەتكەن. 1954-يىلى تۈركىيەگە كېلىپ ئولتۇراقلاشقان. ئەيسا ئەپەندى 1960-يىلى ئىستانبۇلدا شەرقىي تۈركىستان كۆچمەنلەر جەمئىيىتىنى، 1985-يىلى شەرقىي تۈركىستان ۋەخپىنى قۇرغان. ئەيسا ئەپەندى 1995-يىلى 12-ئاينىڭ 17-كۈنى ۋاپات بولغۇچە شەرقىي تۈركىستان دەۋاسى يولىدا تىنىمسىز كۈرەش قىلغان. ئۇ، تۈركىيەدە داۋاملاشتۇرغان يېرىم ئەسىرلىق مۇستەقىللىق دەۋاسى جەريانىدا كۆپ قېتىم خەلقئارا يىغىنلارغا قاتناشقان دۇنيانىڭ ھەر قايسى دۆلەتلىرىنى ئايلىنىپ ئۇيغۇرلارنىڭ ئېغىر ۋەزىيىتىنى ئاڭلىتىشقا تىرىشقان.

1965-يىلىدىن 1995-يىلى ۋاپات بولغۇچە ئارىلىقتا ئۇزۇن يىل ئەيسا يۈسۈپ ئالپتېكىننىڭ يېنىدا ئىشلىگەن ھامۇتخان گۆكتۈر ئەپەندى ئەيسا ئەپەندىنىڭ تۈركىيەدە شەرقىي تۈركىستان دەۋاسىنىڭ تونۇلۇشىغا زور تۆھپە قوشقانلىقىنى بايان قىلدى.

ئەيسا يۈسۈپ ئالپتېكىننىڭ ئەسلىمىلىرىدە يېزىلىشىچە، 1970-يىلىنىڭ كىرىشى بىلەن ئامېرىكا بىلەن سوۋېت ئىتتىپاقىدىن ئىبارەت دەرىجىدىن تاشقىرى ئىككى چوڭ دۆلەت ۋە ئۇلار يېتەكچىلىك قىلغان دۇنيادىكى ئىككى چوڭ دۆلەتلەر گۇرۇھى ئوتتۇرىسىدىكى رىقابەت تېخىمۇ كۈچەيگەن. دەل مۇشۇ مەزگىلدە، يەنى 1970-يىلى ئاپرېلدا ئەيسا يۈسۈپ ئالىپتېكىن ئوغلى ئارسلان ئالپتېكىننىڭ ھەمراھلىقىدا ئامېرىكىغا زىيارەت ئېلىپ بارىدۇ. بۇ زىيارىتىدە ئامېرىكا دۆلەت مەجلىسىنىڭ رەئىسى جون ۋىلليام مەككورمەك بىلەن كۆرۈشىدۇ شۇنداقلا ئامېرىكا تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقىدىكى مۇھىم ئەربابلار بىلەن كۆرۈشۈپ، شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسى توغرىسىدا خەت سۇنىدۇ. بۇنىڭدىن سىرت ياپونىيە ۋە بەزى ياۋروپا دۆلەتلىرىگە زىيارەت ئېلىپ بېرىپ خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارغا ئېلىپ بېرىۋاتقان بېسىم سىياسەتلىرىنى ئاڭلاتقان بولسىمۇ خەلقئارا تازا تەسىر قوزغىيالمايدۇ. د ئۇ ق رەئىسى دولقۇن ئەيسا ئەپەندى بۇ ھەقتە توختالدى.

تەپسىلاتى...

ئۆمرىنى شەرقىي تۈركىستان دەۋاسىغا ئاتىغان ئەيسا ئەپەندىنىڭ ۋەتىنى ۋە كەشمىردىكى ھايات سەپىرى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

20-ئەسىر ئۇيغۇر تارىخىدىكى ئەڭ مۇھىم سىياسىي ئەربابلاردىن بىرى، 95 يىللىق ئۆمرىنى ئۇيغۇرلارنىڭ ئەركىنلىكىگە ئاتىغان مۇھىم شەخسلەردىن ئەيسا يۈسۈپ ئالىپتېكىننىڭ ۋاپاتىنىڭ 25-يىللىقى مۇناسىۋىتى بىلەن دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدا خاتىرىلەش پائالىيەتلىرى ئۆتكۈزۈلۈپ، ئۇنىڭ ئىش-ئىزلىرى، ئۇيغۇرلارنىڭ ئەركىنلىك دەۋاسىغا قوشقان تۆھپىلىرى ئەسلەپ ئۆتۈلدى. ئۇيغۇر سىياسىيونلار، تارىخچىلار مەرھۇم ئەيسا يۈسۈپ ئالپتەكىننىڭ كۆرەش ھاياتىغا يۇقۇرى باھا بېرىشتى. ئۆتكەنكى پروگراممىمىزدا ئەيسا ئەپەندىنىڭ ئاتا-بوۋىلىرىنىڭ ھاياتى، ئەيسا ئەپەندىنىڭ ياشلىق چاغلىرى، ئەنجان ۋە تاشكەنتتىكى پائالىيەتلىرى ھەققىدە توختالغان ئىدۇق. بۈگۈنكى ئاڭلىتىشىمىزدا ئەيسا ئەپەندىنىڭ 1945-يىلى 10-ئايدا ئۈرۈمچىگە بارغاندىن كېيىنكى پائالىيەتلىرى، 1949-يىلىنىڭ ئاخىرىدا ھىندىستاننىڭ كەشمىرگە قېچىق چىقىش جەريانى ۋە ئۇ يەردىكى پائالىيەتلىرىدى ھەققىدە توختىلىمىز.

ئەيسا يۈسۈپ ئالىپتېكىن ئەپەندى 1932-يىلى ئۇزۇن ۋە مۇشەققەتلىك سەپەردىن كېيىن خىتاينىڭ پايتەختى نەنجىڭگە يېتىپ بېرىپ، 1945-يىلىغىچە نەن جىڭ ۋە لانجوۋ قاتارلىق جايلاردا ۋەتىنى ئۈچۈن كۆرەش قىلغان. 1945-يىلى ئۇيغۇر دىيارىغا قايتىپ كەلگەندىن كېيىن 1947-يىلى مەسئۇت ئەپەندى رەئىسلىكىدە قۇرۇلغان بىرلەشمە ھۆكۈمەتتە باش كاتىپلىق ۋەزىپىسىنى ئۆز ئۈستىگە ئالغان. دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ سابىق رەئىسى ئەركىن ئالىپتېكىن بۇ توغرىلىق مەلۇمات بېرىپ مۇنداق دېدى: ‹مەسۇت ئەپەندى 1947-يىلى ئۆلكىلىك ھۆكۈمەتنىڭ رەئىسلىكىگە سايلىنىدۇ. ئەيسا ئەپەندى بولسا شۇ ھۆكۈمەتنىڭ باش كاتىپلىقىغا سايلىنىدۇ. شۇ چاغدا مۇھاممەد ئىمىن بۇغرانىڭمۇ قوللىشى بىلەن بۇلار تۆۋەندىكى خىزمەتلەرنى قىلىشقا تىرىشىدۇ. بىرىنچىدىن شەرقىي تۈركىستان خەلقىنى، بولۇپمۇ تۈركىي مىللەتلەر ئىچىدىكى ئىشسىزلارنىڭ سانىنى ئازايتىش، سەھىيە خىزمەتلىرىنى راۋاجلاندۇرۇش، مىللىي تىلدىكى مەكتەپلەرنىڭ سانىنى كۆپەيتىش، ئالىي مەكتەپلەرنىڭ سۈپىتىنى ياخشىلاش ۋە مىللىيلەشتۈرۈش. ئىككىنچىدىن ‘شىنجاڭ’ دېگەن مۇستەملىكە نامىنىڭ ئورنىغا شەرقىي تۈركىستان دېگەن نامنى قوللىنىش. ھۆكۈمەتنىڭ تىلىنى مىللىيلەشتۈرۈش، رەسمىي ئالاقىلاردا خىتاي تىلىنى ئەمەس ئۇيغۇر تىلىنى ئىشلىتىش، مەكتەپلەردە مىللىي تارىخنىڭ ئورنىغا تۈركىي مىللەتلەرنىڭ ئومۇمىي تارىخىنى ئوقۇتۇش، شەرقىي تۈركىستاندىكى قازاق، قىرغىز، تاتار، ئۆزبەك قاتارلىق تۈركىي خەلقلەر ئوتتۇرىسىدىكى قېرىنداشلىق مۇناسىۋىتىنى كۈچەيتىش. شەرقىي تۈركىستانغا خىتاي كۆچمەنلەرنى يۆتكەشنى پۈتۈنلەي توختىتىش. خىتاي بىلەن شەرقىي تۈركىستان ئوتتۇرىسىدا پويىز يولى ياساشقا قەتئىي رۇخسەت قىلماسلىق. شەرقىي تۈركىستاندىكى يەر ئاستى ۋە يەر ئۈستى بايلىقلىرىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى تۈركىي خەلقلەر تەرىپىدىن ئىشلىتىلىشى دېگەنگە ئوخشاش تەلەپلەر بىلەن مىللىي سىياسەت ئېلىپ بارغان ئىدى.

تەپسىلاتى...

ئۆمرىنى شەرقىي تۈركىستان دەۋاسىغا ئاتىغان شەخس ئەيسا ئەپەندىنىڭ ھايات سەپىرى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

20-ئەسىر ئۇيغۇر تارىخىدىكى ئەڭ مۇھىم سىياسىي ئەربابلاردىن بىرى، پۈتۈن ئۆمرىنى ئۇيغۇرلارنىڭ ئەركىنلىكىگە ئاتىغان مۇھىم شەخسلەردىن ئەيسا يۈسۈپ ئالىپتېكىننىڭ ۋاپاتىنىڭ 25-يىللىقى مۇناسىۋىتى بىلەن دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدا خاتىرىلەش پائالىيەتلىرى ئۆتكۈزۈلۈپ، ئۇنىڭ ئىش-ئىزلىرى، ئۇيغۇرلارنىڭ ئەركىنلىك دەۋاسىغا قوشقان تۆھپىلىرى ئەسلەپ ئۆتۈلدى. ئۆتكەن ھەپتە دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىمۇ مەخسۇس ئەيسا ئالىپتېكىننىڭ ۋاپاتىنىڭ 25 يىللىقى مۇناسىۋىتى بىلەن ئۇنىڭ ھايات مۇساپىلىرى ۋە كۆرسەتكەن خىزمەتلىرىنى ئەسلەش مۇھاكىمە يىغىنى ئۆتكۈزدى.

ئەيسا يۈسۈپ ئالىپتېكىن 1901-يىلى قەشقەرنىڭ يېڭىسار ناھىيەسىدە دۇنياغا كەلگەن. خىتاي كوممۇنىستلىرى ئۇيغۇر دىيارىغا بېسىپ كىرگەن 1949-يىلىنىڭ ئاخىرىدا، ئۇ مۇھەممەد ئىمىن بۇغرا بىلەن بىرلىكتە ۋەتەننى تەرك ئېتىپ، چەتئەلگە چىقىپ كەتكەن. 1954-يىلى تۈركىيەگە كېلىپ ئولتۇراقلاشقان. ئەيسا ئەپەندى 1960-يىلى ئىستانبۇلدا شەرقىي تۈركىستان كۆچمەنلەر جەمئىيىتىنى، 1985-يىلى شەرقىي تۈركىستان ۋەخپىنى قۇرغان. ئەيسا ئەپەندى 1995-يىلى 12-ئاينىڭ 17-كۈنى ۋاپات بولغۇچە شەرقىي تۈركىستان دەۋاسى يولىدا تىنىمسىز كۈرەش قىلغان.

مەرھۇم ئەيسا يۈسۈپ ئالىپتېكىننىڭ بالىلىق ۋە ياشلىق چاغلىرى توغرىسىدا مەلۇمات بەرگەن دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ سابىق رەئىسى ئەركىن ئالىپتېكىن ئەپەندى دادىسىنىڭ جەمەتىنىڭ مانجۇ ۋە خىتاي باسقۇنچىلىرىنىڭ زىيانكەشلىكىگە ئۇچرىغان ئائىلە ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويۇپ مۇنداق دېدى: «ئەيسا ئەپەندى 1901-يىلى يېڭىساردا دۇنياغا كەلگەن. ئۇنىڭ دادىسىنىڭ ئىسمى يۈسۈپبەگ، ئانىسىنىڭ ئىسمى ئايشەمخان. ئەيسا ئەپەندىنىڭ ئابدۇللا بەگ ۋە ھۈسەيىن بەگ نامىدا ئىككى ئاكىسى بولغان. ئاكىسى ھۈسەيىن بەگنى شېڭ شىسەي تىرىك كۆمۈپ ئۆلتۈرگەن. دادام ئەيسا يۈسۈپ ئالىپتېكىننىڭ دادىسى، يەنى مېنىڭ دادا تەرەپ بوۋىلىرىمدىن تارتىپ، ئانام تەرەپ بوۋىلىرىمنىڭ ھەممىسى دېھقانچىلىق بىلەن شۇغۇللانغان ئىكەن. ئانام بىلەن دادامنىڭ چوڭ دادىلىرىدىن قاسىم ئېلى شاھھەزرىتىم، سادى ئىشقى بەگ ۋە ھەسەن بەگ قاتارلىق كىشىلەر 1863-يىلى يېڭىساردىكى سىدىق بەگ باشچىلىقىدا مانجۇ باسقۇنچىلىرىغا قارشى كۈرەشكە قاتناشقان ئىكەن. دادامنىڭ چوڭ دادىسى قاسىم مۇھەممەت ئېلى بولسا ياقۇپبەگ بەدۆلەتكىمۇ ئەسكەر بولغان ۋە 1876-يىلى داۋانچىڭلارغىچە بېرىپ جەڭلەرگە قاتناشقان ئىكەن. يېڭىسار خەلقى تەرىپىدىن قاسىم چوڭ دەپ ئاتالغان قاسىم مۇھەممەت ئېلى ئوسمانلى ئىمپېرىيەسىنىڭ پادىشاھى ئابدۇلئەزىز تەرىپىدىن شەرقىي تۈركىستانغا ئەۋەتىلگەن تۈرك ئوفىتسېرلارنىڭ قولىدىمۇ تەربىيە كۆرگەن ئىكەن».

تەپسىلاتى...

ئامېرىكا ۋە ئۇيغۇر دىيارى 1940-يىللار (7)

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ئامېرىكا مۇخبىرلىرى شەرقىي تۈركىستاندا نېمىلەرنى چۈشەندى؟

1943-يىلى 4-ئايدا ئۈرۈمچىدە ئامېرىكا كونسۇلخانىسى ۋە شۇنىڭدەك ئەنگلىيە كونسۇلخانىسى قۇرۇلغاندىن كېيىن ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇرلار دىيارىدىكى ئىچكى ۋەزىيەت ھەم ئۇنىڭ ئەتراپتىكى دۆلەتلەر، جۈملىدىن سوۋېتلەر ئىتتىپاقى بىلەن بولغان مۇناسىۋەتلىرىنىڭ ئۆزگىرىش ئەھۋاللىرىغا بولغان كۆزىتىش كۈچەيدى. 1944-يىلى 11-ئايدىكى ئىلى ئىنقىلابى نەتىجىسىدە شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى قۇرۇلغاندىن تارتىپ تاكى 1946-يىلى 7-ئايدا ئىككى تەرەپ ئارىسىدىكى بىتىم بويىچە بىرلەشمە ھۆكۈمەت قورۇلغىچە بولغان ئارىلىقتىكى شەرقىي تۈركىستان قوراللىق ئىنقىلابىنىڭ تەرەققىيات يۈزلىنىشى، شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىنىڭ پۈتۈن ئۆلكە مىقياسىدا خىتاي ھاكىمىيىتىنى يوقىتىشقا قاراپ يۈزلىنىشى، خىتاي گومىنداڭ دائىرىلىرىنىڭ پوزىتسىيەسى ۋە ئۆلكىدىكى مىللىي، ئىجتىمائىي، ئىقتىسادىي ۋەزىيەت ۋە باشقا نۇرغۇن مەسىلىلەر ئامېرىكا دىپلوماتلىرىنىڭ نەزىرىدە مۇھىم سالماقنى ئىگىلەپ، بۇ ھەقتىكى تۈرلۈك ئۇچۇرلار ۋاشىنگتونغا ۋاقتى-ۋاقتىدا يەتكۈزۈلدى. ئەلۋەتتە، بۇنىڭ ئىچىدىكى ئەڭ مۇھىم دىققەت قىلىنغان مەسىلە سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ ئىلى ئىنقىلابىدىكى تەسىرى مەسىلىسى، يەنى مەزكۇر ئىنقىلاب ۋە شەرقىي تۈركىستان ھۆكۈمىتىنىڭ ئارقىسىدىكى سوۋېت ئامىلى، شۇنىڭدەك موسكۋانىڭ شەرقىي تۈركىستان ئارمىيەسىنىڭ خىتاي قوشۇنلىرىنى تامار قىلىشىغا زادى قانچىلىك ياردەم كۆرسەتكەنلىكىنى ئېنىقلاشقا قارىتىلدى.

تەپسىلاتى...

قاماقتىن چىققان شېئىر ھەققىدە

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ئابدۇقادىر جالالىدىننىڭ بىر پارچە شىئېرى قاماقتىن چىقىپ جوشۇا فرىمەنگە يەتمىگەن بولسا، ئۇيغۇردىن بۇنداق بىر شائىرنىڭ قاماقتا ئىكەنلىكى نوپۇزلۇق مەتبۇئاتلارنىڭ نەزەرىدىن يىراق قالاتتى. شائىر 2018-يىلى فېۋرالدا تۇتقۇن قىلىنغاندىن كېيىن، خەلقئارالىق ئاخباراتلاردا تىگىشلىك خەۋەر قىلىنمىدى. سەۋەبلەر كۆپ بولسىمۇ، ئەڭ موھىم سەۋەبى ۋاقتىدا چىقمىغان گۇۋاھچى ۋە ۋاقتىدا تەمىنلەنمىگەن پاكىتلارنى دېيىش بىلەن كۇپايىلىنىمەن.

ئەسلىدە ئابدۇقادىر جالالىدىننىڭ تۇتۇلۇشى ئۇنىڭ ئۇيغۇرنىڭ قەلبىدىكى نوپۇزى، نەتىجىلىك ئەمگەكلىرى، تەسىرچان شىئېر ۋە نەسىرلىرى، ئۆتكۈر ئوبزۇر ۋە ماقالىلىرى، شۇنداقلا ئۇيغۇر جەمئىيىتىدە بىر بىناكار، پەرۋىشكار، بىر يېتەكچى سۈپىتىدىكى ئوبرازى نوقتىسىدىن ئالغاندا بەس-بەستە خەۋەر قىلىنىدىغان شەخس بولۇشى كېرەك ئىدى. ئابدۇقادىر جالالىدىن مىڭلىغان ئۇيغۇر زىيالىلىرىغا ۋەكىل بولالايدىغان قابىلىيەتكە، ئىناۋەتكە ۋە سالاھىيەتكە ئىگە ئىدى. خۇداغا شۈكۈركى، ئۇزۇنغا سوزۇلغان بۇ ئەپسۇسلۇق، بۇ بوشلۇقمۇ ئاخىرى ئۇنىڭ قاماقتىن قۇتۇلغان شىئېرى بىلەن تولۇشقا باشلىدى.

تەپسىلاتى...

مەن تونۇيدىغان تاشپولات تىيىپ

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

تاشپولات تىيىپنىڭ تۇتۇلۇشى ئۇيغۇرنىڭ سۆزدە بار، ئەمەلدە يوق سىياسىي ھوقۇقلاردىن تولۇق ئىنكار قىلغانلىقىنىڭ بېشارىتى بولۇپ قالدى. 1955-يىلى ئۇيغۇرلار ئاپتونومىيە ھوقۇقىغا ئېرىشىپ 2020-يىلىغا كەلگەندە شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتىغا تۇنجى قېتىم خىتايدىن باش مۇدىر قويۇلدى. تاشپولات تىيىپ 2002-يىلى ئۇيغۇرلارنىڭ تىل ھوقۇقىنىڭ ئالىي مائارىپ ساھەسىدە ئەمەلدىن قالدۇرۇلغانلىقىغا، 2012-يىلى ئېتىقاد ھوقۇقىنىڭ جامائەت سورۇنلىرىدا ئاشكارا چەكلەنگەنلىكىگە ئىشخانىدا تۇرۇپ شاھىت بولغان بولسا، 2017-يىلىغا كەلگەندە ئىنسانلىق دۇنياسىغا مەنسۇپ بارلىق ھەق ھوقۇقلاردىن مەھرۇم قىلىنغانلىقىنى قاماقخانىدا تۇرۇپ، ئۆزىنىڭ ھاياتى بەدىلىگە ئىسپاتلىغان بولدى. مەكتەپ تورىدىكى ئۇنىۋېرسىتېت تارىخىدىكى مۇدىرلار قاتارىدا جاللات شىڭ شىسەينىڭ ئىسمى شەرەپ تاختىسىغا ئېسىلغان بولسا، تاشپولات تىيىپنىڭ ئىسمى، تۆھپىسى ۋە رەسىمى چىقىرىپ تاشلاندى.

مېنىڭ 1998-يىلى تاشپولات تىيىپ بىلەن تونۇشۇپ قېلىشىم بىر دوستۇم يازغان ماقالە سەۋەبلىك بولغان ئىدى. شىنجاڭ تېلېۋىزىيە ئىستانسىدا ئىشلەيدىغان ئۈمىد غېنى ئۇيغۇرلاردىكى چۈشكە بولغان چۈشەنچىلەر ھەققىدە بىر پارچە ماقالە يازغان ئىدى. مېنىڭ تەۋسىيەم بىلەن بۇ ماقالە «شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتى ئىملىي ژۇرنىلى» غا ئەۋەتىلگەن بولسىمۇ، ئۇزاق ساقلىتىلىپ بېسىلمايدىغان بوپتۇ. ئۈمىد بىلەن مەسلىھەت قىلىپ، بۇ ئىشنى مەزكۇر ژۇرنالنىڭ باش مۇھەرىرى تاشپولات تىيىپقا دەپ باقماقچى بولدۇق.

تاشپولات تىيىپ ئالدى بىلەن ئۈمىدنىڭ قايتۇرۇلغان ماقالىسىنى قولىغا ئېلىپ بىرەر قۇر كۆز يۈگۈرتكەن بولدى. ئاندىن ماقالىنىڭ قىسقىچە مەزمۇنى ۋە نەقىل مەنبەلىرى ھەققىدە بىرئاز پاراڭلاشتى. ئەسەرنىڭ بېسىلماسلىقىغا كۆرسىتىلگەن «خەلق قوبۇل قىلالمايدۇ» دېگەن سەۋەپنى ئاڭلاپ ئولتۇرۇپ سەل نارازى بولغاندەك بولۇپ قاپاقلىرى تۈرۈلدى. ئۇ خۇددى ئۆزىگە سۆزلەۋاتقاندەك قىلىپ: «‹شىنجاڭ ئۇنىۋېرىستىتى ئىلمى ژۇرنىلى› يا ئاممىۋى ژۇرنال بولمىسا، يا بۇ خەلق ئىشلار ئىدارىسىگە قاراشلىق تەشۋىقات ژۇرنىلى بولمىسا، نېمىشقا خەلقنىڭ قوبۇل قىلىش-قىلماسلىقىنى بىر ئىلمىي ماقالىنى بېسىش-باسماسلىققا ئۆلچەم قىلغاندۇ؟ ئەگەر بىز بىر ئىلمىي ئەسەرگە پەننى، پاكىتنى ئەمەس، ئاممىنىڭ باھاسىنى ئۆلچەم قىلساق، بىزنىڭ پارتىيە مەكتەپلىرىدىن پەرقىمىز قالامدۇ؟» دەپ غۇدۇراپ كەتتى. ئاندىن ژۇرنال تەھرىر بۆلۈمىگە تېلېفون قىلىپ كۆرسەتمە بەرگەندەك قىلىۋېدى، ماقالە بېسىلىدىغان بوپتۇ.

تەپسىلاتى...