بىر ناتىۋان ئىدى، قەھرىمان بولدى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ئۇيغۇرلار ھەققىدە يېڭى بىر كىتاب يېزىلىپ ئوقۇرمەنلەرنى تەقەززا قىلىۋاتىدۇ. كىتابنىڭ ماۋزۇسى «مۇكەممەل ساقچى دۆلىتىدە» دېيىلدى. كىتابنى يازغۇچى ئامېرىكادا بازارلىق كىتابلىرى بىلەن داڭق چىقارغان يازغۇچى جەفرى كەين. ئۇنىڭ «يۈكسىلىۋاتقان سامسۇڭ» دېگەن كىتابى ئالدىنقى يىلى ئامازوندا بىر قانچە ھەپتە بازارلىق كىتابلار تىزىملىكىدىن ئورۇن ئالغان ئىدى. بۇ كىتابىمۇ بازارلىق بولۇشى، ھەتتا بەلكىم فىلىم قىلىپ ئىشلىنىشى مۆلچەرلىنىۋاتىدۇ. شۇڭا كىتابتا يېزىلغان بەزى تەپسىلات ۋە كىشىلەرنىڭ سىرلىق تۇتۇلۇشىدا بۇ سەۋەبمۇ بار.

مەن جەفرى بىلەن 2018-يىلى ئاۋغۇست ئايلىرىدا تونۇشقانىدىم. ئۇ تۈركىيەگە ئۇيغۇرلار ھەققىدە بىر كىتاب يېزىش ئۈچۈن كەلگەن ئىكەن. ئۇ ماڭا ئالدى بىلەن كىتابقا كىرگۈزۈلمەكچى بولغان تاھىر ھامۇتنىڭ ھاياتىنى تەرجىمە قىلىشنى تاپشۇردى. تەرجىمە جەريانىدا بىز كىتابنىڭ مەزمۇنى، تەركىبى ۋە كىمنى باش تېما قىلىشنى مەسلىھەتلەشتۇق. مەن مۇرەسسەسىز ئۆكتىچى، تىز پۈكمەس ھۆرىيەتچى، يانماس ئازادلىق كۈيچىسىدىن بىر كىشى نامزات بولسا، دېگەن ئازۇدا ئىدىم. ئەمما بۇ ئارزۇيۇمنى ئاپتۇرغا تېڭىشىم مۇمكىن ئەمەس ئىدى، ئەلۋەتتە.

تەپسىلاتى...

لىتۋانىڭ جاسارىتى ۋە ياۋروپانىڭ ھەيرانلىقى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

لىتۋانىڭ خىتاي قۇرغان 17 + 1 مۇنبىرىدىن چېكىنىپ، خىتايغا جەڭ ئېلان قىلىشى ياۋروپالىقلارنى ھەيران قالدۇرغان.

«گېرمانىيە دولقۇنلىرى» رادىيوسىنىڭ ئوبزورچىسى كونىستانتىن ئېگگېرتنىڭ قەلىمى بىلەن 6-ئاپرىل ئېلان قىلىنغان «لىتۋا خىتايغا جەڭ ئېلان قىلدى، گەرچە خەتەر چوڭ بولسىمۇ، بۇ يەنىلا ئاقىلانە ھەرىكەت» ناملىق ئوبزور دىققەت قوزغىماقتا.

ئوبزوردا بايان قىلىنىشىچە، لىتۋا جۇمھۇرىيىتى بېيجىڭ بىلەن بولغان ھەمكارلىقنى رەت قىلىپ، تەيۋەن بىلەن بولغان مۇناسىۋەتنى كۈچەيتىشنى قارار قىلغان. بۇنىڭ ئۈچۈن خىتاي ھۆكۈمىتى 2012-يىلى قۇرۇپ چىققان 17 + 1 مۇنبىرىدىن چېكىنىپ چىقىدىغانلىقىنى جاكارلىغان.

بۇنىڭدىن ئىلگىرى لىتۋا پارلامېنتى «خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارنى مىللەت سۈپىتىدە يوقىتىشتەك ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەتلىرىگە سۈكۈت قىلىپ تۇرالمايدىغانلىقىنى»، 22-ئاپرىل لىتۋا پارلامېنتىدا جازا لاگېرلىرى توغرىلىق گۇۋاھلىق بېرىش يىغىنى ئۇيۇشتۇرىدىغانلىقىنى بىلدۈرگەن ئىدى. مەزكۇر ئوبزوردا ئەسكەرتىلىشىچە، لىتۋا جۇمھۇرىيىتى ئامېرىكا بىلەن بىر سەپتە تۇرۇپ، خىتاي مۇستەبىتلىكىگە قارشى كۈرەش قىلىش ئىرادىسىنى ئوچۇق ئاشكارىلىغان. لىتۋانىڭ بۇ قارارى پۈتۈن ياۋروپانى ھەيران قالدۇرغان. بولۇپمۇ ۋېنگىرىيەگە ئوخشاش خىتاينىڭ قوينىغا ئۆزىنى ئاتقان بەزى غەرب دۆلەتلىرىنى تېخىمۇ ھەيران قىلغان.

تەپسىلاتى...

1947-1946-يىللىرىدىكى خىتاي جاسۇسلىرى ۋە كاتتىۋاشلىرىنىڭ نەزىرىدىكى ئەخمەتجان قاسىمى ۋە شەرقىي تۈركىستان ۋەكىللىرى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

1946-يىلى 11-ئاينىڭ 14-كۈنىدىن 1947-يىلى 1-ئاينىڭ 11-كۈنىگىچە ئەخمەتجان قاسىمى باشچىلىقىدىكى خىتاينىڭ ئاساسىي قانۇن قوبۇل قىلىدىغان خەلق قۇرۇلتىيىغا قاتناشقان شەرقىي تۈركىستان ۋەكىللىرى خىتاي پايتەختى نەنجىڭدىن باشقا يەنە بىرقىسىم شەھەرلەرنى زىيارەت قىلىپ، 14-يانۋار كۈنى ئۈرۈمچىگە قايتىپ كەلدى.

قۇرۇلتاي جەريانىدا خىتايلار ئۇلارنى «شىنجاڭ ۋەكىللىرى» دېگەن، ئەمما ئۇلار ئۆزلىرىنى «شەرقىي تۈركىستان ۋەكىللىرى» دەپ ئاتىغانىدى.

شەرقىي تۈركىستان ۋەكىللىرى ئاساسلىقى ئەخمەتجان قاسىمى، ئەيسا ئالىپتېكىن، ئابدۇكېرىم ئابباسوف، زىيا سەمەدى، ئابدۇلەخەت مەخسۇم، ئەنۋەر سالىجان ( قازاق)، كەرىم ھاجى ( تۇڭگان)، مەخسۇت تېيىپوف، خەمىت سۇلتان، ئەرتوغرۇل سەبىرى، ئامىنە بۇغرا قاتارلىق ۋەكىللەردىن ئىبارەت بولۇپ، بۇلار ئىچىدە ئاساسلىقى شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىدىن بىرلەشمە ھۆكۈمەتكە قاتناشقان ۋەكىللەر كۆپ ساننى ئىگىلىدى. بۇلاردىن باشقا يەنە يەتتە ۋىلايەتكە تەۋە خىتاي، قازاق، قىرغىز، شىبە ۋەكىللىرىمۇ بولۇپ، جەمئىي 18 ئادەم ئىدى. قۇرۇلتايدا ئاساسلىقى ئۇيغۇر ۋەكىللەر بىردەك مىللەتلەرنىڭ ئۆز تەقدىرىنى ئۆزلىرى بەلگىلەش ھوقۇقىنى، يەنى كونكرېت ھالدا «شىنجاڭنى شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىگە ئۆزگەرتىش» لايىھىسىنى خىتاينىڭ خەلق قۇرۇلتىيىدا ئوتتۇرىغا قويۇشقا سۇندى. بىراق، ئاخىرقى ھېسابتا خادىۋاڭ، جياۋ جيەنفېڭ، مۇ جىڭا، مادامبېك قاتارلىق قازاق، خىتاي، شىبە، قىرغىز ۋەكىللەرنىڭ بەزىلىرىنىڭ باشتا ئىمزا قويۇپ كېيىن يېنىۋېلىشى، بەزىلىرىنىڭ قارشى چىقىشى ئارقىسىدا جاڭ كەيشى، جاڭ جىجوڭ، باي چوڭشى ( تۇڭگان)، شاۋ لىزى ۋە باشقىلارنىڭ قارشى تۇرۇشى ھەم ئاستىرتىن بۇنى توسۇش ھەرىكىتى ئېلىپ بېرىشى بىلەن مەزكۇر لايىھە قۇرۇلتايدا ئومۇمىي مۇزاكىرىگە قويۇلۇشقا يول قويۇلماي رەت قىلىۋېتىلدى. نەنجىڭدىكى خىتاي جاسۇسلۇق ئورگانلىرى ۋە جاسۇسلىرى بۇ جەرياندا ئەخمەتجان قاسىمى ۋە باشقا شەرقىي تۈركىستان، يەنى ئۇلارنىڭ ئاتىشى بويىچە «شىنجاڭ ۋەكىللىرى» نىڭ بارلىق سۆز-ھەرىكەتلىرى، ئىدىيەسىنى ئىنچىكە رازۋېدكا قىلىپ، ئۇچۇر توپلاپ مەركىزىي ھۆكۈمىتىگە يوللاپ تۇردى.

تەپسىلاتى...

ئامېرىكا شىركەتلىرى ئۇيغۇرلار ئۇچراۋاتقان زۇلۇمغا قاچانغىچە سۈكۈت قىلىدۇ؟

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

7-مارت كۈنى «كۈندىلىك خەۋەر» تورىدا ئېلان قىلىنغان بىر ماقالىدە ئامېرىكا ھۆكۈمىتى بىلەن ئامېرىكا سودا ساھەسىنىڭ ئۇيغۇرلار ئۇچراۋاتقان ئىرقىي قىرغىنچىلىق مەسىلىسىگە تۇتقان ئىككى خىل پوزىتسىيەسى تەھلىل قىلىنغان. ماقالىدە تەكىتلەنگەن نۇقتا شۇكى، ئامېرىكا ھۆكۈمىتى خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارغا ئېلىپ بارغان جىنايىتىنى «ئىرقىي قىرغىنچىلىق» دەپ جاكارلىغان بولسىمۇ ئامېرىكا سودا ساھەسى بۇ ئىرقىي قىرغىنچىلىق جىنايىتىنىڭ بىر قىسمى بولغان قەبىھ زورۋانلىق ۋە زامانىۋى قۇللۇق مەسىلىسىگە تېخىچە ئىنكاس بىلدۈرمىگەن.

تەپسىلاتى...

مۇھاجىرەتتە سوئاللار

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

 

«بىرەر خۇشخەۋەر بارمۇ؟» دېگەن بۇ سوئالغا تولا دۇچ كېلىمەن دائىم. بۇنى ئادەتتە تۇرمۇش ھەلەكچىلىكى بىلەن بولۇپ ئۇيغۇر ۋەزىيىتىگە يېتىشىپ بولالمايدىغان، خەقنىڭ تىلىدىكى خەۋەرلەرنى چۈشىنىپ كېتەلمەيدىغان دوستلار دائىم سوراپ تۇرىدۇ. ئۇلارنىڭ مېنى بىر ئىشلارنى بىلىدۇ، بىز بىلمىگەن خەۋەرلەرنى ئاڭلىيالايدۇ، دەپ ئويلىشىغا ھېسداشلىق قىلساممۇ، يۈز كېلەلمەيمەن، چۈنكى مەنمۇ ھەرىكەتلەردىن خەۋەردار بولغان بىلەن نەتىجىدىن خەۋەر بېرىشكە ئاجىز، قىلىنىۋاتقان پائالىيەتنىڭ قاچان مېۋە بېرىشىنى ئاساسەن بىلمەيمەن. ھەر قېتىم تاكسى ھەيدەپ ھېرىپ، ئاشخانىدا ئىشلەپ چارچاپ، يۈك توشۇپ تېلىپ، تۇرمۇشنىڭ تۈگىمەس غەملىرىنى غەملەپ، ھاياتنىڭ ھودۇقتۇرغۇچى سىناقلىرىنىڭ بىرىنى ئاران تاماملاپ ئۆيىگە كېلىپ «ئۇھ» دەپ ئولتۇرغان دوستلارنىڭ «بىرەر خۇشخەۋەر بارمۇ؟» دېگەن سوئالىغا دۇچ كەلگەندە ئۆزۈمنىڭ نەقەدەر كۈچسىزلىكىنى ھېس قىلىمەن.

تەپسىلاتى...

خىتاينىڭ يۇقىرى تېخنىكىلىق نازارەت-كونترول سىستېمىسى ۋە بۇنىڭ قۇربانىغا ئايلانغان ئۇيغۇرلار (2)

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

يېقىندا خۇدسون ئىنستىتۇتىدا ئۆتكۈزۈلگەن «خىتاينىڭ نازارىتى ئاستىدا ياشاش» ناملىق كىتاب ھەققىدىكى سۆھبەتتە يەنە خىتاينىڭ ئۇيغۇر رايونىنى قانداق قىلىپ يۇقىرى تېخنىكا بىلەن كونترول قىلىدىغان تەجرىبىخانىغا ئايلاندۇرغانلىقى، ئۇيغۇرلارنىڭ مەيلى مەھبۇس، مەيلى قۇل ئىشچى بولسۇن، ھەر خىل شەكىلدە خىتاينىڭ تەجرىبە مېلىغا ئايلاندۇرۇلغانلىقى مۇھاكىمە قىلىنغان. نۇرى تۈركەل ئەپەندى كىتاب ئاپتورى كاي سترېتماتېرنىڭ ئۇيغۇر رايونىنىڭ يۇقىرى تېخنىكىلىق نازارەت ۋە كونترول قىلىش تەجرىبىخانىسىغا ئايلانغانلىقى ھەققىدىكى كۆز قارىشىغا قوشۇلىدىغانلىقىنى، خىتاينىڭ بىر ياقتىن نۇرغۇن مەبلەغ سېلىپ ئۇيغۇر رايونىنى ئاشۇنداق سىناق بازىسىغا ئايلاندۇرسا، بىر ياقتىن ئۇيغۇرلارنى ھەر قايسى ئۆلكىلەردىكى زاۋۇتلاردا ۋە ئۇيغۇر رايونىدا قۇل ئىشچى قىلىپ شۇ رايونغا سالغان مەبلىغىنى تىرىلدۈرۈشكە، يەنى «ئۆز گۆشىنى ئۆز يېغىدا قورۇش» قا تىرىشۋاتقانلىقىنى بىلدۈرگەن.

نۇرى تۈركەل ئەپەندى خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇرلارنى يۇقىرى تېخنىكا بىلەن تەقىپ ئاستىغا ئېلىشى ۋە قەبىھ سىناقلارنى ئېلىپ بېرىشى ھەققىدە توختىلىپ مۇنداق دېدى: «خىتاي ھۆكۈمىتى ئۇيغۇرلارنى تەجرىبە قىلىشتا مۇۋەپپەقىيەت قازاندى. ھالبۇكى، بۇ تەجرىبە ئۇيغۇرلار بىلەنلا توختاپ قالمايدۇ. خىتاي يەنە بۇ تەجرىبىسىنى باشقا جايلارغىمۇ كېڭەيتىدۇ، ئۇيغۇرلار بۇنىڭ تۇنجى قۇربانلىرى ھېسابلىنىدۇ. خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارغا مەقسەتلىك ۋە سىستېمىلىق ئېلىپ بېرىۋاتقان بۇ قىرغىنچىلىقىدىن دۇنيا جامائەتچىلىكى خىتاي كومپارتىيەسىنىڭ ماھىيىتىنى بارغانچە تونۇپ يېتىۋاتىدۇ.»

تەپسىلاتى...

جوۋ بايدېن ھۆكۈمىتى خىتاي يۈرگۈزۈۋاتقان ئىرقىي قىرغىنچىلىققا قانداق تاقابىل تۇرىدۇ؟

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

خىتاي ھۆكۈمىتى تەرىپىدىن ئۇيغۇرلارغا يۈرگۈزۈلۈۋاتقان ئىرقىي قىرغىنچىلىققا نۆۋەتتىكى جوۋ بايدېن ھۆكۈمىتىنىڭ قانداق تەدبىر قوللىنىدىغانلىقى كۈچلۈك دىققەت نۇقتىسى بولماقتا. خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ رايوندا مىسلى كۆرۈلمىگەن ساقچى دۆلىتى قۇرۇش بىلەن بىرگە، ئۇيغۇرلارنى لاگېرغا قاماش، قېيىن-قىستاق قىلىش، سىستېمىلىق باسقۇنچىلىق قىلىش، مەجبۇرىي تۇغماس قىلىش قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان تۈرلۈك ۋەھشىيلىكلەر بىلەن شۇغۇللىنىۋاتقانلىقىغا دائىر پاكىتلار كەڭ ئاشكارىلىنىۋاتقان بىر شارائىتتا ئامېرىكانى دەرھال ھەرىكەتكە ئۆتۈشكە چاقىرىدىغان بېسىملەرمۇ كۈچەيدى. بىز جوۋ بايدىن ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇر ئىرقىي قىرغىنچىلىقىغا قانداق تاقابىل تۇرۇشى مۇمكىنلىكى ھەققىدە ئامېرىكا خەلقئارالىق دىنى ئەركىنلىك كومىتېتىنىڭ كومىسسارى نۇرىي تۈركەل ۋە ئامېرىكادىكى نوپۇزلۇق تەتقىقات ئورگانلىرىدىن «راند تەتقىقات ئىنستىتۇتى» نىڭ تەتقىقاتچىسى دوكتور سىكوت ھېرولد ئەپەندىلەرنى زىيارەت قىلدۇق.

نۇرىي تۈركەل ئەپەندى دىنى ئەركىنلىك كومىتېتىنىڭ جوۋ بايدىن ھۆكۈمىتىدىن خىتاينىڭ ئىرقىي قىرغىنچىلىقىغا تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن چىقىرىلغان بىر قىسىم مەۋجۇت قانۇن-تەدبىرلەرنى ۋە جازا تەدبىرلىرىنى داۋاملاشتۇرۇشنى ۋە شۇنداقلا ھەرقايسى ئىتتىپاقداش دۆلەتلەر بىلەنمۇ ھەمكارلىشىپ، بۇ مەسىلىنى خەلقئارالاشتۇرۇشنى تەلەپ قىلىۋاتقانلىقىنى ئېيتتى. ئۇ يەنە بۇ ھەقتىكى تەپسىلاتلارنىڭ يەنە داۋاملىق كۆرۈلۈۋاتقانلىقىنى ئېيتتى.

تەپسىلاتى...

«5-فېۋرال غۇلجا ۋەقەسى» ھەققىدە ئەسلىمىلەر (3)

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ھەبىبۇللا ئىزچى: «ئۈرۈمچى سايباغ قاماقخانىسى ۋە 3-تۈرمىدىكى ‹5-فېۋرال تۇتقۇنلىرى› ئۇچرىغان قىيناقلارنى ئۇنتالمايمەن»

1997-يىلى 2-ئاينىڭ 5-كۈنى غۇلجا ياشلىرىنىڭ تىنچ يول بىلەن ئېلىپ بارغان نامايىشى قانلىق باستۇرۇلدى. نامايىشتىن كېيىن ئىلى ۋىلايىتى بويىچە بىر يىلغا سوزۇلغان چوڭ تۇتقۇن داۋاملاشتى. 24 يىلدىن بۇيان ئەينى چاغدا تۇتقۇن قىلىنغان ئۇيغۇر ياشلىرىنىڭ تۈرمىدە ئۇچرىغان دەھشەتلىك قىيناقلار ھەققىدە ئۇيغۇرلار ئارىسىدا رىۋايەت تۈسىدىكى ھېكايىلار كۆپلەپ تارقالغان ئىدى.

نۆۋەتتە ياۋروپادىكى مەلۇم دۆلەتتە ياشاۋاتقان ھەبىبۇللا ئىزچىنىڭ بىلدۈرۈشىچە، ئۇ 1997-يىلى «5-فېۋرال غۇلجا ۋەقەسى» مەزگىلىدە، سىياسىي جىنايەت گۇماندارى سۈپىتىدە تۇتقۇن قىلىنىپ، ئۈرۈمچى سايباغ رايونلۇق سولاقخانىغا قامالغان. ئۇ تۇتقۇن قىلىنغان مەزگىل دەل 1997-يىلى يۈز بەرگەن «5-فېۋرال غۇلجا ۋەقەسى» دىن كېيىنكى چوڭ تۇتقۇنغا توغرا كەلگەن. شۇنداق بولغىنى ئۈچۈن ئۇ «5-فېۋرال غۇلجا ۋەقەسى» دە تۇتقۇن قىلىنغان ئۇيغۇر ياشلىرى بىلەن بىر كامىرغا قامىلىش قىسمىتىگە يولۇققان.

تەپسىلاتى...

بېلگىيە پارلامېنت ئەزالىرى بېلگىيە ھۆكۈمىتىنى ئۇيغۇرلار مەسىلىسىدە «ئىرقىي قىرغىنچىلىق» دەپ ئېلان قىلىشقا چاقىردى

خەۋەر مەنبەسى: دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى

ياۋروپا پارلامېنتىدا يىغىن ئېچىلىۋاتقان كۆرۈنۈش. 2020-يىلى 1-ئۆكتەبىر، بېلگىيە.

11-فېۋرال بېلگىيە يىشىللار پاتىيەسىنىڭ پارلامېنت ئەزالىرىدىن سامۇئىل كوگولاتى ۋە ۋوۇتېر دى ۋىرەندت قاتارلىقلار فىرانسۇز ۋە گوللاند تىلىدا «خىتاي ھاكىمىيىتىتىنىڭ ئۇيغۇر رايونىدا يۈرگۈزۈۋاتقان زۇلۇملىرىنى ھەل قىلىش چارىسى» دېگەن تېمىدا 35 بەتلىك دوكلات تەييارلاپ پارلامېنىتتا تونۇشتۇرغان. ئۇلار ئۇيغۇرلار دۇچ كېلىۋاتقان «ئىرقىي قىرغىنچىلىق» مەسىلىسىنى تەپسىلىي چۈشەندۈرۈش ئارقىلىق بىلگىيە ھۆكۈمىتىنى خىتاي ھاكىمىيىتىنىڭ ئۇيغۇرلارغا يۈرگۈزۈۋاتقان زۇلۇمىنى «ئىرقىي قىرغىنچىلىق» دەپ ئېلان قىلىشقا، ياۋروپا ئىتتىپاقى بىلەن خىتاي ئارىسىدىكى سودا كېلىشىمگە قارشى چىقىشقا چاقىرغان.

بېلگىيە پارلامېنت ئەزالىرى بۇ چاقىرىقىنى دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ ۋەكىللىرى بىلەن بىرلىشىپ يازغان بولۇپ، ئۇيغۇرلارنىڭ نۆۋەتتە مىللىي ۋە دىنىي كىملىكى تۈپەيلىدىن مىسلى كۆرۈلمىگەن زۇلۇمغا ئۇچراۋاتقانلىقى، خىتاي ھاكىمىيىتى تەرىپىدىن بىر پۈتۈن مىللەت سۈپىتىدە يوقىتىش نىشانى بولۇۋاتقانلىقى دەلىل-ئىسپاتلار بىلەن ئوتتۇرىغا قويۇلغان.

تەپسىلاتى...

«ئۇيغۇر قىرغىنچىلىقى» ھەققىدىكى قارار بىكار قىلىنامدۇ؟

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇر جەمئىيىتى يىللاردىن بۇيان دۇچ كېلىۋاتقان ئىجتىمائىي پاجىئە ۋە سىياسىي باستۇرۇشنى ئەستايىدىل باھالاپ «نۆۋەتتە خىتاي ھۆكۈمىتى ئۇيغۇرلارغا ئىرقىي قىرغىنچىلىق يۈرگۈزۈۋاتىدۇ» دېگەن ئاخىرقى قارارنى ئېلىشى دۇنيا مىقياسىدا غايەت زور زىلزىلە پەيدا قىلغاندىن كېيىن ئامېرىكا باشچىلىقىدىكى غەرب دۇنياسىنىڭ بۇ قىرغىنچىلىققا قارىتا قانداق تەدبىر ئالىدىغانلىقى كۆپچىلىكنىڭ پاراڭ تېمىسى بولۇپ كەلگەن ئىدى. ئەمما 27-يانۋار كۈنى ئامېرىكا دۆلەت مەجلىسىدە ئۆتكۈزۈلگەن گۇۋاھلىق بېرىش يىغىنىدا ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنىڭ بۇ قارارنى يېڭىۋاشتىن قاراپ چىقىدىغانلىقى ھەققىدىكى ئۇچۇرلار مەلۇم بولغاندىن كېيىن ھەر ساھە كىشىلىرىنىڭ دىققىتى يەنە بىر قېتىم بۇ مەسىلىگە مەركەزلەشتى. بۇ مەسىلىنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىشى بولسا يېڭىدىن بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى (ب د ت) دا تۇرۇشلۇق باش ئەلچىلىككە كۆرسىتىلگەن ئەلچى نامزاتى لىندا توماس گرىنفيېلدنىڭ «تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقى ھازىر بۇ قارارنى يېڭىۋاشتىن قاراپ چىقىش ئالدىدا تۇرىدۇ» دېگەن سۆزىدىن كېيىن باشلانغان بولۇپ، بىر قىسىم ئاخبارات ۋاسىتىلىرىنىڭ خەۋەر قىلىشى تېزلا ھەممىلا جايغا تارقىدى.

ئەمەلىيەتتە يېڭى نۆۋەتلىك ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇرلار ھەققىدىكى مەيدانى جوۋ بايدىننىڭ سايلام مەزگىلىدىكى نۇتۇقلىرىدىلا بىرنەچچە قېتىم ئىپادىلەنگەن بولۇپ، شۇ ۋاقىتلاردا ئۇ خىتاي رەئىسى شى جىنپىڭنى «سىياسىي لۈكچەك» دەپ ئاتىغان ھەمدە مىليونلىغان ئۇيغۇرنى يىغىۋېلىش لاگېرىغا قامىغان بۇنداق بىر رەھبەرگە ‍ئۆزىنىڭ قەتئىي قارشى ئىكەنلىكىنى ئاشكارا تەكىتلىگەن ئىدى. جوۋ بايدىن تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقىنىڭ نامزاتلىقىغا كۆرسەتكەن ئانتونى بلىنكېن ئەپەندىمۇ ئۆزى تېخى رەسمىي مۇقىملاشمىغان ۋاقىتتىلا مۇخبىرلارنىڭ «ئۇيغۇر قىرغىنچىلىقى ھەققىدىكى قارارنىڭ ئېلىنىشىغا سىز قانداق قارايسىز؟» دېگەن سوئالغا «مەن بولساممۇ مۇشۇنداق قارار ئالغان بولاتتىم» دەپ جاۋاب بەرگەن ئىدى. 27-يانۋار كۈنى ئۇنىڭ ئامېرىكا تاشقى ئىشلار مىنىستىرى بولۇشى رەسمىي يوسۇندا مۇقىملاشقاندىن كېيىن ئۆتكۈزۈلگەن مۇخبىرلارنى كۈتۈۋېلىش يىغىنىدا ئۇ يەنە بىر قېتىم بۇ ھەقتىكى سوئاللارغا دۇچ كەلدى. ئانتونى بلىنكېن ئۆزىنىڭ بۇ ھەقتىكى قارارىنىڭ ھېچقانداق ئۆزگىرىش بولمىغانلىقىنى ئالاھىدە تەكىتلەش بىلەن بىرگە «مەن ھېلىھەم ئۇيغۇرلار خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ قىرغىنچىلىقىغا ئۇچراۋاتىدۇ، دەپ قارايمەن» دېگەنىدى. ئۇنىڭ لىندا توماس «تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقى ئۇيغۇر قىرغىنچىلىقى ھەققىدىكى قارارنى تەكشۈرۈۋاتىدۇ» دېگەن سۆزنى قىلغاندىن بىرنەچچە سائەت ئۆتكەندە بۇنداق قەتئىي مەۋقەنى ئىپادىلىشى ئەمەلىيەتتە لىندا توماسنىڭ ئېيتقانلىرىنىڭ ئاللىقاچان ئىنكار قىلىنىپ كەتكەن ئۇچۇرلار ئىكەنلىكىنىڭ بىۋاسىتە ئىنكاسى ئىدى. يەنە كېلىپ بۇ ئۇنىڭ بايدىن ھۆكۈمىتىنىڭ بۇ مەسىلە ھەققىدىكى مەيدانى ھەققىدە سورالغان سوئاللارغا قارىتا «ئەرلەرنى، ئاياللارنى ۋە بالىلارنى يىغىۋېلىش لاگېرلىرىغا قاماش، ئۇلارنى قايتىدىن تەربىيەلەش ھەمدە خىتاي كومپارتىيەسىگە خاس ئىدېئولوگىيەنى سىڭدۈرۈشكە ئۇرۇنۇش دېگەنلەرنىڭ ھەممىسى قىرغىنچىلىق بولۇۋاتقانلىقىنىڭ ئىسپاتى» دەپ جاۋاب بېرىشى يېڭى نۆۋەتلىك ھۆكۈمەتنىڭ «ئۇيغۇر قىرغىنچىلىقى» ھەققىدىكى قارارنى تولۇق قوبۇل قىلىدىغانلىقىنىمۇ كۆرسىتەتتى.

تەپسىلاتى...