بىر ئەسىرلىك مەخپىي دوكلات: ئابدۇللا روزىباقىنىڭ بولشېۋىكلاردىن ئۇيغۇرلارنىڭ ئازادلىقىنى قوللىشىنى تەلەپ قىلىشى(3)

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ئۇيغۇرلارنىڭ سانى

ئوتتۇرا ئاسىيا ئۇيغۇرلىرىنىڭ رەھبىرى ئابدۇللا روزىباقىيېفنىڭ 1922-يىلى، 11-ئاينىڭ11-كۈنى رۇسىيە كوممۇنىستلار پارتىيەسى مەركىزىي كومىتېتى سېكرىتارى ستالىنغا يوللىغان «ئۇيغۇر ئارىسىدىكى خىزمەتلەر» ماۋزۇلىق دوكلاتىدا ئوتتۇرىغا قويغان مۇھىم نۇقتىلارنىڭ بىرى ئوتتۇرا ئاسىيا رايونىدىكى، يەنى ئەينى ۋاقىتتىكى تاشكەنتنى مەركەز قىلغان تۈركىستان سوۋېت ئاپتونوم جۇمھۇرىيىتىگە تەۋە پەرغانە ۋادىسى، يەتتىسۇ ۋە باشقا جايلاردىكى پۈتۈن ئۇيغۇرلارنىڭ سانى ھەم ئۇلارنىڭ تەشكىلاتلارغا ئۇيۇشۇشۇش ئەھۋالىدۇر.

ئابدۇللا روزىباقىيېف مەزكۇر دوكلاتتا قەيت قىلىشىچە، 1922-يىلى، تۈركىستان ئاپتونوم جۇمھۇرىيىتىدىكى، يەنى پەرغانە ۋادىسى، يەتتىسۇ ۋە باشقا جايلاردىكى قەشقەرىيە ۋە جۇڭغارىيەدىن كۆچۈپ چىقىپ يەرلىشىپ قالغان ئۇيغۇر ئاھالىسىنىڭ سانى 800 مىڭ ئىدى. ئابدۇللا روزىباقىيېفنىڭ مەزكۇر سانلىق ئۇچۇرى ناھايىتى قىممەتلىك بولۇپ، بۇ ئەينى ۋاقىتتا پەرغانە ۋادىسى ۋە يەتتىسۇدىكى ھەم باشقا جايلاردىكى توپلىشىپ ئولتۇراقلاشقان ئۇيغۇرلار ئاھالىلىرىنىڭ ھەقىقىي سانىنى بىلىشتە مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە. ئوتتۇرا ئاسىيا رايونىدىكى ئەينى ۋاقىتتىكى ئۇيغۇرلارنىڭ سانى ھەققىدە ھەر خىل ئۇچۇرلار ئوتتۇرىغا چىققان بولۇپ، ئابدۇللا روزىباقىيېف ئۆزىنىڭ 1923-يىلى رۇسىيە كومپارتىيەسى ئوتتۇرا ئاسىيا بيۇروسىغا يوللىغان يەنە بىر دوكلاتىدا ئوتتۇرا ئاسىيا رايونىدا 700 مىڭدىن ئارتۇق ئۇيغۇر بارلىقىنى قەيت قىلغان. 1924-يىلى، قادىر ھاجى پەرغانە ۋادىسىدا 500 مىڭ ئەتراپىدا قەشقەرلىق ئۇيغۇرلار بارلىقىنى قەيت قىلغان، 1925-يىلى، تاشكەنتتىكى ئۇيغۇرلار پۈتۈن تۈركىستاندا 600 مىڭ ئۇيگۇر بارلىقىنى، بۇلارنىڭ 300 مىڭىنىڭ ئۆزبېكىستادا، 115 مىڭىنىڭ قازاقىستاندا، 1 5مى مىڭىنىڭ تۈركمەنىستاندا، 70 مىڭىنىڭ قىرغىزىستاندا ئىكەنلىكىنى يازغان. «كەمبەغەللەر ئاۋاز» گېزىتى ماقالىسىدە بولسا پۈتۈن ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ھەممىسىنى قوشسا بىر مىليوندىن ئاشىدىغانلىقى كۆرسىتىلگەن.

تەپسىلاتى...

ئۇيغۇرلار دۇچ كېلىۋاتقان رېئاللىقنىڭ ئۆتمۈشى ۋە كەلگۈسىدىكى خىرىسلار

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ۋاشىنگتون شەھىرىدىكى ئەڭ چوڭ ئاقىللار مەركىزى بولغان بروكىڭس ئىنستىتۇتىدا 16-يانۋار كۈنى ئۆتكۈزۈلگەن «شىنجاڭغا نەزەر: ئۆتمۈش، ھازىر ۋە كەلگۈسى» تېمىسىدىكى مۇھاكىمە يىغىنىدا ئامېرىكادىكى بىر قىسىم مۇتەخەسسىسلەر ئۇيغۇر دىيارىدىكى خەلقئارانىڭ ئەڭ چوڭ دىققىتىدە بولۇۋاتقان مەۋجۇت سىياسىي مەسىلىلەرنىڭ سەۋەبى ھەمدە بۇنىڭ ھازىرقى ئەھۋالى ھەققىدە ئۆز قاراشلىرىنى ئوتتۇرىغا قويدى. شۇنىڭ بىلەن بىرگە بۇ ئىشلارنىڭ ئاللىقاچان كىشىلىك ھوقۇق ساھەسىدىن ھالقىپ، ئاشكارا ھالدا ئۇيغۇرلارنىڭ مەدەنىيىتى ۋە تىل-يېزىقىنى يوقىتىشتەك چۇقانلارنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىشىغا يول ئېچىۋاتقانلىقىنى كۆرسەتتى. يىغىندىن كېيىن بىز بۇ قېتىملىق مۇھاكىمە يىغىنىدا سۆز قىلغان مۇتەخەسسىسلەر بىلەن ئايرىم سۆھبەتلەشتۇق ھەمدە ئۇلارغا بەزى مەسىلىلەر توغرىسىدا تېخىمۇ كونكرېت شەكىلدە سوئاللارنى قويدۇق.

بولۇپمۇ نۆۋەتتە خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ «تەرەققىيات» ۋە «ئەسەبىيلىكنىڭ ئالدىنى ئېلىش» ھەققىدىكى تەشۋىقاتلارنى بازارغا سېلىش ئارقىلىق ئۆزلىرىنىڭ ئۇيغۇرلارنى تەرەققىياتقا باشلاۋاتقانلىقى، ئەمما «چەتئەللەردىكى ‹دۈشمەن كۈچلەر› نىڭ بۇ خىل تەرەققىيات ۋەزىيىتىنى كۆرۈشنى خالىماي، ئۇيغۇرلارنى زورلۇق ۋەقەلىرىگە كۈشكۈرتىۋاتقانلىق» كىشىلەرگە بەكمۇ تونۇش بولغان بىر مەزمۇندۇر. بىز بۇ مەسىلە ھەققىدىكى سوئالىمىزنى جورجى تاۋن ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ پروفېسسورى، ئۇيغۇرلار ھەققىدىكى كۆپلىگەن ئەسەرلىرى نەشر قىلىنغان تارىخشۇناس جېيمىس مىلۋاردقا قويغىنىمىزدا ئۇ بۇ يەردىكى «تەرەققىيات» ۋە ئۇنىڭدىن مەنپەئەتدار بولغۇچىلارنى دىققەتتىن ساقىت قىلماسلىق لازىملىقىنى ئالاھىدە تەكىتلىدى.

تەپسىلاتى...

بىر ئەسىرلىك مەخپىي دوكلات: ئابدۇللا روزىباقىنىڭ بولشېۋىكلاردىن ئۇيغۇرلارنىڭ ئازادلىقىنى قوللىشىنى تەلەپ قىلىشى(2)

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

قەشقەرىيەنىڭ ئاھالە، مىللەت، ئىجتىمائىي قۇرۇلمىسى ۋە ئۇيغۇر ئىنقىلابىنىڭ قىسمىتى

ئوتتۇرا ئاسىيا ئۇيغۇرلىرىنىڭ دەسلەپكى رەھبەرلىرىدىن ئابدۇللا روزىباقىيېفنىڭ 1922-يىلى، 11-نويابىر كۈنى رۇسىيە بولشېۋىكلەر پارتىيەسى مەركىزى كومىتېتى سېكرېتارى ستالىنغا يوللىغان دوكلاتىدا سوۋېت ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇرلار دىيارىغا ئەھمىيەت بېرىشى، يەنى بۇ رايوندىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ئىنقىلابىي ھەرىكەتلىرىنى قوللاشنىڭ ئەھمىيىتى ۋە سەۋەب-ئامىللىرى، جۈملىدىن ئۇيغۇرلارنىڭ 1919-1921-يىللىرى ئارىسىدا ئېلىپ بارغان تۈرلۈك پائالىيەتلىرى، تەشكىلاتلارغا ئۇيۇشۇشى ۋە 1921-يىلى، 6-ئايدا «ئالتىشەھەر-جۇڭغارىيە مېھنەتكەشلىرىنىڭ ئىنقىلابى ئۇيغۇر ئىتتىپاقى» دېگەن نامدىكى تەشكىلاتى قۇرۇلۇپ، ئۇنىڭ تېز ئارىدا 55 ياچېيكىغا ئىگە بولسىمۇ، بىراق مەزكۇر «ئىنقىلابىي ئۇيغۇر ئىتتىپاقى» نىڭ تارقىتىۋېتىلگەنلىكىنى ئەسلىتىدۇ. مەزكۇر مەخپىي دوكلات رۇسىيە دۆلەتلىك ئىجتىمائىي-سىياسىي تارىخ ئارخىپىدا ساقلانغان بولۇپ، يېقىندا مەخپىيەتلىكى بىكار قىلىنىپ ئېلان قىلىنغانىدى.

شۇنى ئەسكەرتىش مۇمكىنكى، ئابدۇللا روزىباقىيېفنىڭ مەزكۇر دوكلاتىنىڭ سوۋېت رەھبەرلىرىگە ئەۋەتىلىپ، ئۇلارنىڭ ئۇيغۇرلار دىيارىدىكى ئىنقىلابنى قوللىشىنى قولغا كەلتۈرۈشكە ئىنتىلىشىنىڭ مۇئەييەن ئارقا كۆرۈنۈشى بار ئىدى. ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ئۇيغۇر تەشكىلاتلىرىنىڭ بىرى «ئالتىشەھەر ۋە جۇڭغارىيە مېھنەتكەشلىرى تەشكىلاتى» 1921-يىلى، 3-9-ئىيۇن كۈنلىرى تاشكەنتتە قۇرۇلتاي چاقىرىپ، بىر قاتار قارارلارنى قوبۇل قىلغان ھەمدە تەشكىلات نامىنى «ئالتىشەھەر-جۇڭغارىيە مېھنەتكەشلىرىنىڭ ئىنقىلابىي ئۇيغۇر ئىتتىپاقى» دەپ ئاتىغان. مەزكۇر تەشكىلاتنىڭ تۈپ نىشان سوۋېت رۇسىيەسى ۋە كوممۇنىستىك ئىنتېرناتسىيونالنىڭ ياردىمى بىلەن قەشقەرىيە ۋە جۇڭغارىيەدە ئىنقىلاب قوزغاپ، خىتاي مىلىتارىستلار ھاكىمىيىتىنى يوقىتىش ئىدى. بۇ ۋاقىتتا رۇسىيە كومپارتىيەسى تۈركىستان كومىسسىيەسىنىڭ باشلىقى يان رۇدزۇتاكمۇ قەشقەرىيە ۋە جۇڭغارىيە جۇمھۇرىيەتلىرىنى قۇرۇش لايىھەسىنى تۈزگەن، ئەمما 1921-يىلى، 4-ئىيۇندىكى رۇسىيە بولشېۋىكلەر پارتىيەسى مەركىزىي كومىتېتى سىياسىي بيۇروسى لېنىننىڭ باشچىلىقىدا يىغىن ئېچىپ رۇدزۇتاكنىڭ لايىھەسىنى قوبۇل قىلمىدى ۋە ئۇيغۇرلار دىيارىدا ئىنقىلابى ھەرىكەتلەرنى ئېلىپ بېرىپ، مۇستەقىل جۇمھۇرىيەت قۇرۇش لايىھەسىنى ۋاقتىنچە ئەمەلدىن قالدۇرۇۋەتتى، 1921-يىلى، 12-ئايغا كەلگەندە «ئىنقىلابىي ئۇيغۇر ئىتتىپاقى» نىمۇ تارقىتىۋەتتى. قازاقىستاندىكى تۇران ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ تارىخ پروفېسسورى ئابلەت كامالوفنىڭ قارىشىچە، ھەقىقەتەن، سوۋېت ھۆكۈمىتى «دۇنيا ئىنقىلابى» شوئارى بويىچە باشتا ئۇيغۇر دىيارىدا ئىنقىلاب ئېلىپ بېرىشنى ئويلاشقان بولسىمۇ، ئەمما كېيىن ئۆز سىياسىي ئېھتىياجى بىلەن بۇ پىلاننى ئارقىغا قالدۇرغان بولۇپ، «ئىنقىلابى ئۇيغۇر ئىتتىپاقى» نىڭ تارقىتىلىشى شۇنىڭدىن ئىدى.

تەپسىلاتى...

ئۇيغۇرلار دۇچ كېلىۋاتقان رېئاللىقنىڭ ئۆتمۈشى ۋە كەلگۈسىدىكى خىرىسلار

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ۋاشىنگتون شەھىرىدىكى ئەڭ چوڭ ئاقىللار مەركىزى بولغان بروكىڭس ئىنستىتۇتىدا 16-يانۋار كۈنى ئۆتكۈزۈلگەن «شىنجاڭغا نەزەر: ئۆتمۈش، ھازىر ۋە كەلگۈسى» تېمىسىدىكى مۇھاكىمە يىغىنىدا ئامېرىكادىكى بىر قىسىم مۇتەخەسسىسلەر ئۇيغۇر دىيارىدىكى خەلقئارانىڭ ئەڭ چوڭ دىققىتىدە بولۇۋاتقان مەۋجۇت سىياسىي مەسىلىلەرنىڭ سەۋەبى ھەمدە بۇنىڭ ھازىرقى ئەھۋالى ھەققىدە ئۆز قاراشلىرىنى ئوتتۇرىغا قويدى. شۇنىڭ بىلەن بىرگە بۇ ئىشلارنىڭ ئاللىقاچان كىشىلىك ھوقۇق ساھەسىدىن ھالقىپ، ئاشكارا ھالدا ئۇيغۇرلارنىڭ مەدەنىيىتى ۋە تىل-يېزىقىنى يوقىتىشتەك چۇقانلارنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىشىغا يول ئېچىۋاتقانلىقىنى كۆرسەتتى. يىغىندىن كېيىن بىز بۇ قېتىملىق مۇھاكىمە يىغىنىدا سۆز قىلغان مۇتەخەسسىسلەر بىلەن ئايرىم سۆھبەتلەشتۇق ھەمدە ئۇلارغا بەزى مەسىلىلەر توغرىسىدا تېخىمۇ كونكرېت شەكىلدە سوئاللارنى قويدۇق.

بولۇپمۇ نۆۋەتتە خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ «تەرەققىيات» ۋە «ئەسەبىيلىكنىڭ ئالدىنى ئېلىش» ھەققىدىكى تەشۋىقاتلارنى بازارغا سېلىش ئارقىلىق ئۆزلىرىنىڭ ئۇيغۇرلارنى تەرەققىياتقا باشلاۋاتقانلىقى، ئەمما «چەتئەللەردىكى ‹دۈشمەن كۈچلەر› نىڭ بۇ خىل تەرەققىيات ۋەزىيىتىنى كۆرۈشنى خالىماي، ئۇيغۇرلارنى زورلۇق ۋەقەلىرىگە كۈشكۈرتىۋاتقانلىق» كىشىلەرگە بەكمۇ تونۇش بولغان بىر مەزمۇندۇر. بىز بۇ مەسىلە ھەققىدىكى سوئالىمىزنى جورجى تاۋن ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ پروفېسسورى، ئۇيغۇرلار ھەققىدىكى كۆپلىگەن ئەسەرلىرى نەشر قىلىنغان تارىخشۇناس جېيمىس مىلۋاردقا قويغىنىمىزدا ئۇ بۇ يەردىكى «تەرەققىيات» ۋە ئۇنىڭدىن مەنپەئەتدار بولغۇچىلارنى دىققەتتىن ساقىت قىلماسلىق لازىملىقىنى ئالاھىدە تەكىتلىدى.

تەپسىلاتى...

بىر ئەسىرلىك مەخپىي دوكلات: ئابدۇللا روزىباقىنىڭ بولشېۋىكلاردىن ئۇيغۇرلارنىڭ ئازادلىقىنى قوللىشىنى تەلەپ قىلىشى(1)

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ئابدۇللا روزىباقى رۇسىيە ھۆكۈمىتىنى قەشقەرىيەدىكى ئىنقىلابقا قوزغاشقا تىرىشقان

تارىخىي ئىزدىنىشلەر شۇنى كۆرسەتتىكى 20-ئەسىردە ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆزلىرىنى خىتاي مىلىتارىستلار ھۆكۈمرانلىقىدىن ئازاد قىلىپ، ئۆز مىللىي مۇستەقىل جۇمھۇرىيىتىنى قۇرۇش ھەرىكىتى 1917-يىلى رۇسىيەدە يۈز بەرگەن ئۆكتەبىر سىياسىي ئۆزگىرىشىدىن كېيىن قايتىدىن باشلانغان ۋە كۈنسايىن كۈچەيگەن، 1920-يىللىرىغا كەلگەندە ئۇيغۇر ئېلىنىڭ ھەر قايسى جايلىرىدا مەخپىي يەر ئاستى تەشكىلاتلار قۇرۇلۇپ، ئۆز پائالىيەتلىرىنى باشلىغان. بولۇپمۇ، چار رۇسىيە ھۆكۈمرانلىقىدىكى يەتتىسۇ، تاشكەنت، ئەنجان ۋە ئىسسىق كۆل ئەتراپىدا ياشايدىغان ئۇيغۇرلار ئۆكتەبىر ئۆزگىرىشىدىن كېيىنكى ئوتتۇرا ئاسىيا رايونىدا يۈز بەرگەن ئۆزگىرىشلەرگە ئاكتىپ قاتنىشىش بىلەن بىر ۋاقىتتا ئۆزلىرىنىڭ ئانا ۋەتىنىنىڭ ئازادلىقىنى قولغا كەلتۈرۈش ئۈچۈنمۇ ھەرىكەتلەرنى باشلاپ، تۈرلۈك تەشكىلاتلارغا ئۇيۇشقانىدى. ئوتتۇرا ئاسىيا رايونىدىكى ئۇيغۇر مىللەتپەرۋەرلىرى، زىيالىيلىرى ئارىسىدىمۇ ئۆز ۋەتىنىنى ئازاد قىلىش قىزغىنلىقى كۈنسايىن كۈچەيگەنىدى. ئەنە شۇ ۋاقىتتا ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ئۇيغۇر تەشكىلات رەھبەرلىرى لېنىن ۋە ستالىن رەھبەرلىكىدىكى سوۋېت رۇسىيەسى ھاكىمىيىتىدىن ئۆزلىرىنىڭ ئىنقىلابىغا ياردەم بېرىشىنى ۋە قوللىشىنى كۆپ قېتىم تەلەپ قىلدى. ئەنە شۇنداق تەلەپ قويۇشنى ئاساس قىلغان دوكلاتلارنىڭ بىرى 1922-يىلى، 11-ئاينىڭ 11-كۈنى ئوتتۇرا ئاسىيا ئۇيغۇرلىرىنىڭ رەھبەرلىرىدىن ئابدۇللا روزىباقىيېف تەرىپىدىن تەييارلىنىپ، ئەينى ۋاقىتتا لېنىن كېسەللىك بىلەن يېتىپ قالغاندا ئۇنىڭ ۋەزىپىسىنى ئادا قىلىۋاتقان رۇسىيە كوممۇنىستلىرى پارتىيەسى مەركىزىي كومىتېتىنىڭ سېكرېتارى ستالىننىڭ نامىغا ئەۋەتىلگەن.

رۇسىيە دۆلەتلىك ئىجتىمائىي-سىياسى تارىخ ئارخىپخانىسىدىكى 62-فوند، 2-ئالاھىدە پاپكا، 64-دېلودا 27-39-ياپراق نومۇرى بويىچە ساقلانغان مەزكۇر مەخپىي دوكلات، 90 نەچچە يىل ۋاقىت ئۆتكەندىن كېيىن مۇتەخەسسىسلەر تەرىپىدىن ئاشكارىلانغان بولۇپ، مەزكۇر «روزىباقىيېفنىڭ ستالىنغا يوللىغان ئۇيغۇرلار ئارىسىدا ئىشلەش توغرىسىدىكى دوكلاتى» ناملىق دوكلاتتا سوۋېت ھۆكۈمىتىنىڭ قەشقەرىيە، يەنى شەرقىي تۈركىستاندا ئىنقىلابى ھەرىكەتلەرنى ئېلىپ بېرىپ، خىتاي مۇستەملىكىچى ھاكىمىيىتىنى ئاغدۇرۇپ تاشلاش پەيتى كەلگەنلىكى ۋە بۇنىڭ زۆرۈرلۈكى كۆرسىتىلىپ، رۇسىيە كومپارتىيەسىنىڭ ھامان بىر كۈنى بۇ مەسىلە بىلەن شۇغۇللىنىدىغانلىقى شەرھىلەنگەن.

تەپسىلاتى...

تۇتاش چېكىتلەر: ئۇيغۇرلار دىيارىدىكى مەجبۇرىي ئەمگەك تورى (2)

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ۋاشىنگتون شەھىرىدىكى «ئىستراتېگىيە ۋە خەلقئارا مۇناسىۋەت مەركىزى» نىڭ تەتقىقاتچىسى، قانۇن پەنلىرى دوكتورى ئېمىي لېر (Amy K. Lehr) خىزمەتدىشى ئېفسىمىيا مارىيانىڭ ياردەملىشىشى بىلەن تەييارلاپ چىققان «شىنجاڭدىكى تۇتاش چېكىتلەر: مەجبۇرىي ئەمگەك، مەجبۇرىي ئاسسىمىلىياتسىيە ۋە غەرب بازىرىنىڭ تەمىنات زەنجىرلىرى» ناملىق دوكلاتتا مەخسۇس ئۇيغۇر دىيارىدىكى لاگېر تۇتقۇنلىرىنى مەنبە قىلغان مەجبۇرىي ئەمگەكنىڭ خاراكتېرى، ھازىرقى ئەھۋالى ۋە بۇنىڭغا مۇناسىۋەتلىك بىر قاتار مەسىلىلەرنى مۇھاكىمە قىلدى.

دوكلاتتا ئېمىي لېر ئالاھىدە تەكىتلىگەن بىر نۇقتا خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ھازىر ئۇيغۇرلارنى «نامراتلىقتىن قۇتۇلدۇرۇش» دېگەن نامدا يۈز مىڭلاپ زاۋۇت-فابرىكىلارغا يۆتكىشى بولغان. خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئالاقىدار ھۆججەتلىرىدە «2019-يىلىنىڭ ئۆزىدە 600 مىڭ نامرات ئۇيغۇر نامراتلىقتىن قۇتۇلدى» دېيىلىدىغان بولۇپ، دوكلاتتا بۇ ساننىڭ 2023-يىلىغا بارغاندا بىر مىليونغا يەتكۈزۈلىدىغانلىقى ئالاھىدە تەكىتلىنىدۇ. يەنە كېلىپ بۇلار بىردەك توقۇمىچىلىق ۋە كىيىم-كېچەك ساھەسىگە ئىشقا ئورۇنلاشتۇرۇش ئارقىلىق ئەمەلگە ئاشۇرۇلىدىكەن. خىتاي ھۆكۈمىىتىنىڭ ئالاقىدار ھۆججەتلىرىدە بۇ كىشىلەرنىڭ ئاساسەن قەشقەر، خوتەن، ئاقسۇ قاتارلىق ئۈچ ئورۇندىن يۆتكىلىدىغانلىقى ئېيتىلغان.

ئېمىي لېر بۇ ھەقتىكى زىيارىتىمىز جەريانىدا بۇنىڭ تولىمۇ زور بىر قاباھەتتىن بېشارەت بېرىدىغانلىقىنى بىلدۈردى: «خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ كاللىسىدا ‹ئۇيغۇر ۋە تۈركىي تىللىق مۇسۇلمانلارنى مۇشۇ خىلدىكى ئەمگەكلەرگە سېلىش ئارقىلىق ئۇلارنىڭ تەپەككۇرىنى ئىسلاھ قىلغىلى، كومپارتىيەگە تېخىمۇ سادىق قىلغىلى، شۇنداقلا ئەسلىدىكى دىنىي ئېتىقاد دائىرىسىدىن ۋە مەدەنىيەت چەمبىرىكىدىن ئۇزاقلاشتۇرغىلى بولىدۇ› دەيدىغان بىر چۈشەنچە مەۋجۇت. شۇڭا ھازىر مۇشۇ خىلدىكى ئىدېئولوگىيەلىك ئۆزگەرتىش ئوتتۇرىغا چىقىۋاتىدۇ. ھالبۇكى ‹نامراتلىقنى تۈگىتىش› شوئارى ئاستىدا نىشانلىق تۈردە ئەمگەككە سېلىنىۋاتقان بۇ كىشىلەرگە قارايدىغان بولساق، ئۇلارنىڭ بۇ خىل ئەمگەكلەرنى ئۆزلىرى زىنھار خالىمىغان شارائىتتا تاللاشقا مەجبۇرلانغانلىقىنى بايقايمىز. شۇنداق بولغانلىقى ئۈچۈن زاۋۇتلارغا ياللانغان ئۇيغۇرلاردىن قېچىپ كېتىۋاتقانلارنىڭ مەلۇم بولۇشى دەل مۇشۇ خىل خالىماسلىقنىڭ ئىنكاسىدۇر. بىز دەل مۇشۇ خىلدىكى ‹نامراتلىقنى تۈگىتىش› نامى ئاستىدا زاۋۇتلارغا ئورۇنلاشتۇرۇلغان بىر قىسىم سابىق ئىشچىلارنى زىيارەت قىلغان ئىدۇق. شۇ كىشىلەر بىردەك ‹نامراتلىقنى تۈگىتىش› نامىدا زاۋۇتلارغا ئەمگەك كۈچى بولۇپ بېرىشقا مەجبۇرلانغانلىقىنى، بۇنى رەت قىلغانلارغا لاگېرغا ئەۋەتىلىش بىلەن تەھدىت سېلىنغانلىقىنى بىلدۈرگەن. مۇشۇنىڭ ئۆزىلا بۇ خىل تاللاشنىڭ مەجبۇرىي ئەمگەك تۈسى ئالغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.»

تەپسىلاتى...

مۇنىر يېرزىن: ئەخمەتجان قاسىمى ئەلىخان تۆرىدىن كېيىن ھۆكۈمەت ۋە خەلقنىڭ ئالىي رەھبىرى ئىدى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

1946-1947-يىللىرى ئۈرۈمچىدە مەۋجۇت بولغان شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى بىلەن خىتاي مەركىزى ھۆكۈمىتى ئارىسىدىكى تىنچلىق بىتىمى ئاساسىدا قۇرۇلغان بىرلەشمە ھۆكۈمەتتە ئەخمەتجان قاسىمىنىڭ باشچىلىقىدىكى شەرقىي تۈركىستان، يەنى ئىلى تەرەپنىڭ كونتروللۇقى ئاستىدىكى ئۇيغۇرچە ۋە قازاقچە «شىنجاڭ گېزىتى» نىڭ ئۇيغۇر تەھرىر بۆلۈمىدە، 1947-يىلى، 9-ئايدىن 1949-يىلىنىڭ ئاخىرىغىچە غۇلجىدىكى «ئىنقىلابى شەرقىي تۈركىستان» گېزىتىدە مۇخبىر بولۇپ ئىشلىگەن 91 ياشلىق تاتار زىيالىيسى مۇنىر يېرزىن ئەپەندى ئۆزى شاھىت بولغان تارىخىي ۋەقەلەرنى ئەسلەپ ئۆتتى. ئۇ، ئۆزىنىڭ ئەخمەتجان قاسىمى بىلەن كۆپ قېتىم كۆرۈشكەنلىكى ۋە ئۇنىڭ تاپشۇرۇقلىرىنى ئورۇندىغانلىقىنى بايان قىلدى. ئۇ، ئۆزىنىڭ ئەخمەتجان قاسىمىنىڭ ئىدىيەسى ۋە پىكىرلىرىنىڭ تەسىرىگە كۈچلۈك ئۇچرىغانلىقىنى بىلدۈرۈپ: «ئەخمەتجان قاسىمى شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ، جۈملىدىن ئۇيغۇر خەلقىنىڭ مىللىي مەنپەئەتلىرىنى قوغداپ، شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ ئارزۇ-ئارمانلىرىنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش يولىدا كۈرەش قىلغان، خەلقىگە سادىق رەھبەر بولغانلىقى ئۈچۈن ئەينى ۋاقىتتا پۈتۈن ئازاد شەرقىي تۈركىستان ۋە خىتاي گومىنداڭ ھۆكۈمرانلىقىدىكى يەتتە ۋىلايەت خەلقىنىڭ ھۆرمىتىگە ئېرىشكەن، شۇنىڭدەك خىتاي گومىنداڭ ھەربىي-سىياسىي دائىرلىرىنىڭ كۆزىگە مىق بولۇپ قادىلىپ، ئۇلار بىلەن يۈزمۇ-يۈز ئېلىشقان سىياسىي رەھبەر ئىدى» دەيدۇ.

تەپسىلاتى...

تۇتاش چېكىتلەر: ئۇيغۇرلار دىيارىدىكى مەجبۇرىي ئەمگەك تورى (1)

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ئۇيغۇرلار دىيارىدىكى لاگېرلار مەسىلىسى خەلقئاراغا تەلتۆكۈس ئاشكارا بولغاندىن كېيىن، بۇ لاگېرلارغا قامالغان مەھبۇسلارنىڭ كېيىنكى تەقدىرى قايسى يۆنىلىشكە قاراپ ماڭىدىغانلىقى ھەققىدە تۈرلۈك پىكىرلەر ئوتتۇرىغا چىقىشقا باشلىدى. بۇلارنىڭ ئىچىدە بىرقەدەر گەۋدىلىك بولۇۋاتقىنى لاگېر مەھبۇسلىرىنىڭ ھەر خىل ناملاردا تەسىس قىلىنغان زاۋۇت-فابرىكىلاردا «قۇللار ئەمگىكى» شەكلىدە ئىشلەشكە مەجبۇر بولۇشى ھەمدە بۇلارنى خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇرلارغا قىلىۋاتقان بىر تۈرلۈك «ئېتىبار سىياسىتى» قاتارىدا چۈشەندۈرۈشى بولدى.

بۇ مەسىلىلەر بويىچە مەخسۇس ئىزدەنگەن كىشىلەرنىڭ بىرى قاتارىدا ۋاشىنگتون شەھىرىدىكى «ئىستراتېگىيە ۋە خەلقئارا مۇناسىۋەت مەركىزى» نىڭ تەتقىقاتچىسى، قانۇن پەنلىرى دوكتورى ئەمىي لېر (Amy .K.Lehr) نى كۆرسىتىش مۇمكىن. ئۇ يېقىندا خىزمەتدىشى ئېفسىمىيا مارىيانىڭ ياردەملىشىشى بىلەن تەييارلاپ چىققان «شىنجاڭدىكى تۇتاش چېكىتلەر: مەجبۇرىي ئەمگەك، مەجبۇرىي ئاسسىمىلياتسىيە ۋە غەرب بازىرىنى تەمىنلەش زەنجىرى» ناملىق دوكلاتتا مەخسۇس ئۇيغۇرلار دىيارىدىكى مەجبۇرىي ئەمگەكنىڭ خاراكتېرى، ھازىرقى ئەھۋالى ۋە بۇنىڭغا مۇناسىۋەتلىك بىر قاتار مەسىلىلەرنى مۇھاكىمە قىلدى.

تەپسىلاتى...

لاگېرلارنىڭ قاراڭغۇ سايىسىدىكى «بېيجىڭ ئولىمپىك مۇسابىقىسى»

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇرلار دىيارىدىكى سىياسىي باستۇرۇش ھەرىكىتىنىڭ خەلقئاراغا كۆپلەپ مەلۇم بولۇشىغا ئەگىشىپ، خەلقئارادا بۇنىڭغا قارشى چارە-تەدبىر قوللىنىش چۇقانلىرى بارغانسېرى كۆپلەپ ئوتتۇرىغا چىقىشقا باشلىدى.

خىتايدا ئۆتكۈزۈلمەكچى بولۇۋاتقان 2022-يىلىدىكى قىشلىق ئولىمپىك يىغىنىنى بايقۇت قىلىش ھەمدە بېيجىڭ شەھىرىگە بېرىلگەن ساھىبخانىلىق ھوقۇقىنى بىكار قىلىش چاقىرىقلىرى ئەنە شۇنىڭ بىرىدۇر.

ئامېرىكا دۆلەت مەجلىسىدىكى بىر قىسىم يۇقىرى دەرىجىلىك ئەمەلدارلار، جۈملىدىن كېڭەش پالاتا ئەزاسى ماركو رۇبىيو خەلقئارا ئولىمپىك كومىتېتىدىن «بېيجىڭنىڭ 2022-يىللىق قىشلىق ئولىمپىك يىغىنىنى ئۆتكۈزۈش ھوقۇقىنى قايتۇرۇۋېلىشىڭلارنى سورايمەن» دەپ ئاشكارا ئىپادە بىلدۈرگەندىن كېيىن بۇ چاقىرىق كۆپلىگەن كىشىلەرنىڭ قوللىشىغا ئېرىشتى. ئاۋسترالىيەدىكى داڭلىق ئوبزورچىلاردىن س. ج. ۋېرلېمەن (C. J. Werleman) ئاشۇ خىل كىشىلەرنىڭ بىرى.

تەپسىلاتى...

ئۇيغۇرلار مەسىلىسى ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ سىياسىتىگە تەسىر كۆرسىتىۋاتامدۇ؟

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

خۇاۋېينىڭ 5G تور ئېقىمىنى ياۋروپادا ئومۇملاشتۇرۇش پىلانىغا جازا لاگېرلىرى مەسىلىسىنىڭمۇ بەلگىلىك دەرىجىدە توسالغۇ بولغانلىقى ئاشكارىلاندى.

7-نويابىر جەنۇبىي تىرول توربېتىدە ياۋروپا كېڭىشىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى ئاندرۇس ئانسىپنىڭ ئېستونىيەدىكى بىر ئالىي مەكتەپتە سۆزلىگەن نۇتقى ئېلان قىلىندى. ئاندرۇس ئەپەندى سۆزىدە ياۋروپا ئىتتىپاقىغا ئەزا 28 دۆلەت ۋە پۈتۈن ياۋروپا تەۋەسىدە 5G تور ئېقىمىنى ئومۇملاشتۇرۇش، تور بىخەتەرلىكى مەسىلىسى ئۈستىدە توختالغان بولۇپ، بۇ تور ئېقىمىنى خىتاينىڭ خۇاۋېي شىركىتىنىڭ بازارغا سېلىۋاتقانلىقىنى، «ئەمما بۇ شىركەتنىڭ خىتاي مۇستەبىت ھاكىمىيىتى ئۈچۈن خىزمەت قىلىۋاتقانلىقى، مەزكۇر تور ئېقىمىنىڭ جاسۇسلۇق ۋەزىپىسىنى ئۈستىگە يۈكلىگەنلىكى توغرىسىدا شۈبھىلەر بولغانلىقى» ئۈچۈن ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ ماقۇللۇقىدىن تېخى ئۆتمىگەنلىكىنى بايان قىلغان.

ئاندرۇسنىڭ بىلدۈرۈشىچە، فىنلاندىيە ۋە شىۋېتسىيەنىڭ نوكىئا ۋە ئەرىكسون شىركەتلىرىدىن قالسا، ياۋروپا ئىتتىپاقىغا تەۋە 28 دۆلەت مىقياسىدا 5G تور ئېقىمىنى ئەرزان باھادا ئومۇملاشتۇرالايدىغان شىركەت خىتاينىڭ خۇئاۋېي شىركىتى ئىكەن. بۇ تور ئېقىمىنىڭ سۈرئىتى ھازىرقىدىن 10 ھەسسە تىز بولىدىكەن. ھالبۇكى، ئامېرىكا قارا تىزىملىككە ئالغان خۇئاۋېي شىركىتىنىڭ ئۈستىدە ئېغىر گۇمانلار مەۋجۇت بولغانلىقى ئۈچۈن ياۋروپا ئىتتىپاقى ھازىرغا قەدەر ئېنىق بىر قارارغا كەلمىگەن.

تەپسىلاتى...