ئانالىزچىلار: «ئاتالمىش ‹جۇڭخۇا مىللەتلىرى ئورتاق گەۋدىسى› خىتايلاشتۇرۇش سىياسىتىنىڭ باشقىچە ئاتىلىشىدۇر»

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

يېقىندىن بۇيان خىتاينىڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىدىكى ھۆكۈمەت تاراتقۇلىرىدىن «شىنجاڭ گېزىتى»، «تەڭرىتاغ» تورى قاتارلىقلاردا مەخسۇس ئوبزور ماقالىسى ئېلان قىلىنىپ، «جۇڭخۇا مىللەتلىرى ئورتاق گەۋدىسى ئېڭى» تەشۋىقاتى قايتىدىن كۈچەيتىلگەن.

«شىنجاڭ گېزىتى» نىڭ 14-، 15-ئۆكتەبىر كۈنلىرىدىكى خىتايچە ۋە ئۇيغۇرچە سانلىرىنىڭ باش سەھىپىسىدە ئېلان قىلغان ئوبزور ماقالىسىدە، «‹جۇڭخۇا مىللەتلىرى ئورتاق گەۋدىسى› ئېڭى جۇڭگونىڭ بىرلىككە كېلىش ئاساسىدۇر، جۇڭگودىكى ھەرقايسى مىللەتلەرنىڭ ئۆز ئارا ئىتتىپاقلىقىنىڭ تۈپ نېگىزى ۋە مەنىۋى كۈچىدۇر،» دېيىلگەن ئىبارىلەر ئىشلىتىلگەن.

«شىنجاڭ گېزىتى» نىڭ ئوبزۇرىدا خىتاي مەدەنىيىتىنىڭ ئومۇملىشىشى تەشەببۇس قىلىنىپ، ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىدا مىللەتلەرنىڭ ئۆز-ئارا ئىتتىپاقلىشىپ، ئەنئەنىۋى خىتاي بايراملىرىنى بىرلىكتە ئۆتكۈزىدىغان، خىتاي تىلىنى دۆلەت تىلى سۈپىتىدە ھەممە مىللەت ئورتاق قوللىنىدىغان مەنزىرىنى يارىتىش، دىنىي ئېتىقادتىمۇ «جۇڭگوچە ئالاھىدىلىك گەۋدىلەندۈرۈلگەن» مەنزىرىنى يارىتىشتەك «جۇڭخۇا مىللەتلىرى ئورتاق گەۋدىسى» ئېڭىنىڭ دۆلەتنىڭ بىرلىكىنى قوغداشتىكى ئاساس ئىكەنلىكى تەكىتلەنگەن. ئوبزوردا يەنە ئۇيغۇلارنىڭ تارىختىكى خىتاي سۇلالىلىرى دەۋرىدىلا ئوتتۇرا تۈزلەڭلىك بىلەن بولغان يېقىن مۇناسىۋىتى بارلىقى ئالاھىدە ئەسكەرتىلگەن.

تەپسىلاتى...

«ئاپتونومىيە» نىڭ تەۋەللۇتى ۋە ئۇنىڭ 65 يىللىق مۇساپىسى (2)

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

پۈتۈن خىتاينى ئاستىن-ئۈستۈن قىلىۋەتكەن «مەدەنىيەت ئىنقىلابى» ئاخىرلىشىپ، دىڭ شياۋپىڭ خىتاي ھاكىمىيىتىنىڭ ئالىي رەھبەرلىك ھوقۇقىنى قولغا ئالغان، شۇنىڭدەك خىتاي ھۆكۈمىتى «ئىسلاھات ۋە ئېچىۋېتىش» دەپ ئاتايدىغان نىسپىي ئەركىنلىك مۇھىتى بارلىققا كەلگەن 1980-يىللاردا ئۇيغۇرلار ئىقتىساد ۋە مەدەنىيەت ساھەسىدە قىسمەن دېمىنى ئېلىۋېلىش ئىمكانىغا ئېرىشكەن بولسىمۇ، سىياسىي جەھەتتىكى كونتروللۇق ماھىيەتتە ئەسلى ھالىتىدە تۇرۇۋەرگەن. چۈنكى خىتاي ھۆكۈمىتى ئۆتكەن يىگىرمە ئوتتۇز يىل جەريانىدا ئۇيغۇر دىيارىنى خىتاينىڭ «ئايرىلماس تەركىبى قىسمى» غا ئايلاندۇرۇش ئۇرۇنۇشىنىڭ ئەمەلگە ئاشمىغانلىقىنى، بۇ رايوننىڭ ئومۇمىي نوپۇس قۇرۇلمىسىدا ئۇيغۇرلارنىڭ مۇتلەق ئۈستۈنلۈكنى ئىگىلىشىدەك رېئاللىقنىڭ ئۆزگەرمىگەنلىكىنى ھېس قىلىپ يەتكەن. «ئاپتونومىيە» رامكىسىدا داۋام قىلغان ئاسسىمىلياتسىيە ئۇرۇنۇشلىرىنىڭ مەغلۇبىيىتى خىتاي ھۆكۈمىتىنى بۇ جەھەتتە باشقىچە يول تۇتۇشقا ئۈندىگەن. بۇ توغرىسىدا سۆز بولغاندا جورج ۋاشىنگتون ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ پروفېسسورى، ئۇيغۇرشۇناس شان روبېرتس مۇنداق دەيدۇ:

«خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى ‹مەدەنىيەت زور ئىنقىلابى› ئارقىلىق ئۇيغۇر رايونىنى خىتاينىڭ بىر تەركىبىي قىسمى قىلىپ چىقالمىدى. شۇنىڭ بىلەن ئۇلار بۇ جايدىكى خەلقنى ئاسسىمىلياتسىيە بولۇشقا مەجبۇرلاش، ئىسلام بىلەن باغلانغان كىملىك تۇيغۇسىنى ئۆچۈرۈش تەدبىرلىرىنى زور كۈچ بىلەن ئىجرا قىلىشقا كىرىشتى. ئەمما بۇلارنىڭ نەتىجىسى خىتاي ھۆكۈمىتى كۈتكەندەك بولمىدى. بۇ رايوننىڭ خىتاي دۆلىتى بىلەن تاشقى دۇنيا ئارىسىدىكى ئۆتكۈنچى بەلۋاغ بولۇشتەك ئالاھىدىلىكى ھەمدە نوپۇس، مىللەت قۇرۇلمىسى قاتارلىق پەۋقۇلئاددە خاراكتېرى تۈپەيلىدىن پۈتۈنلەي خىتايغا سىڭىپ كەتكەن بىر ئۆلكىگە ئايلاندۇرۇش ئىشقا ئاشمىدى. شۇنىڭ بىلەن 1950-يىللاردىن باشلانغان بۇ ھال 1980-يىللارغا كەلگەندە بىر زور ئۆزگىرىشنى ۋۇجۇدقا كەلتۈردى. ئۇيغۇرلار ئۈچۈن مەدەنىي ھاياتتا بىر قېتىملىق گۈللىنىش بارلىققا كېلىپ، ئىزچىل تەقىب قىلىنىپ كەلگەن ئىسلام دىنىغا ئەركىنلىك بېرىلدى. بۇنىڭ بىلەن مەسچىتلەر كۆپلەپ قۇرۇلۇپ، ئۇيغۇرلارنىڭ مەدەنىي ھاياتىدا ئىسلام دىنى قايتىدىن جانلاندى. ئۇيغۇر زىيالىيلىرىمۇ مەدەنىيەت ۋە سەنئەت ساھەسىدە كۆپلىگەن ئەسەرلەرنى نەشر قىلدۇرۇش پۇرسىتىگە ئېرىشتى. بۇنىڭ بىلەن 1990-يىللارغا كەلگەندە بۇ خىل ‹ئەركىنلىك›كە قارىتىلغان چەكلىمىلەر ئوتتۇرىغا چىقىشقا باشلىدى.»

تەپسىلاتى...

«ئاپتونومىيە» نىڭ تەۋەللۇتى ۋە ئۇنىڭ 65 يىللىق مۇساپىسى (1)

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

20-ئەسىردىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ھاياتىدا كۆرۈلگەن ئەڭ زور ۋەقەلەرنىڭ بىرى 1955-يىلى 1-ئۆكتەبىر كۈنى «شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى» نىڭ قۇرۇلۇشى بولدى. «ئاپتونومىيە ھوقۇقى» نىڭ ئېلان قىلىنىشى خۇددى بىر قىسىم مۇتەخەسسىسلەر كۆرسىتىپ ئۆتكەندەك ئۇيغۇرلارنىڭ 1940-يىللىرىدىن باشلانغان «شەرقىي تۈركىستاننىڭ مۇستەقىللىقىنى قولغا كەلتۈرۈش» دېگەن تېمىنى چۆرىدىگەن بىر قاتار سىياسىي ئارزۇ ۋە ھەربىي ئىنتىلىشلىرىگە خاتىمە بېرىپ، خىتاي مەركىزىي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇرلارغا مۇتلەق ھۆكۈمرانلىق قىلىشىدەك يېڭى بىر باسقۇچنىڭ پەردىسىنى ئاچتى. شۇنىڭدىن بېرى خىتاي ھۆكۈمىتى ھەر يىلى «ئاپتونوم رايوننىڭ قۇرۇلۇشى» ۋە «جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ قۇرۇلۇشى» نى «قوش بايرام» شەكلىدە خاتىرىلەشنى داۋام قىلىپ كەلمەكتە.

بۇ يىلمۇ خىتاي ھۆكۈمىتى ئاتالمىش «شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى قۇرۇلغانلىقى» نىڭ 65 يىللىقىنى خاتىرىلەش يىغىنى ئاچتى ھەمدە سابىق رەئىسلەردىن ئىسمائىل تىلىۋالدى، ئابلەت ئابدۇرۇشىتلارنى بېيجىڭدىن يىغىنغا تەكلىپ قىلدى. ھالبۇكى خىتاي دائىرىلىرىنىڭ بۇ ھەقتىكى بارلىق يازما خەۋەرلىرىدە خىتاي ئارمىيىسى، «ئۈچ ۋىلايەت ئىنقىلابى ۋەكىللىرىنىڭ ئائىلە تاۋابىئاتلىرى»، «مىللەتلەر ئىتتىپاقى ئۈلگىسى» دېگەندەك سەككىز سىياسىي ساھەدىن تاللاپ چىقىلغان ۋەكىللەرنىڭ «65 يىل مابەينىدە خىتاي كومپارتىيەسى ۋە خىتاي ھۆكۈمىتى رەھبەرلىكىدە قولغا كەلگەن بۈيۈك نەتىجىلەرگە مەدھىيە ئوقۇشى» دىن باشقا سۆز بولمىغان. شۇنىڭدەك ئاپتونوم رايونلۇق پارتكوم سېكرېتارى چېن چۇەنگونىڭ ئىجتىمائىي مۇقىملىق ۋە خەلقنىڭ بەخت تۇيغۇسىغا تويۇنغان «پارلاق بىر دەۋر» نىڭ يارىتىلىشى ھەمدە خىتاي كومپارتىيەسى مەركىزىي كومىتېتىغا ئەگىشىپ ماڭغاندىلا ئۇزاق مەزگىللىك ئەمىنلىككە ئېرىشكىلى بولىدىغانلىقى ھەققىدىكى ئۇزۇن نۇتقىدىن باشقا ئالاھىدە مەزمۇنمۇ كۆزگە چېلىقمايدۇ.

تەپسىلاتى...

ئادريان زېنز بىلەن سۆھبەت: «ئۇيغۇرلار دۇچ كېلىۋاتقان كرىزىس ۋە خىتاينىڭ ئۇيغۇر سىياسىتى»

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ئادريان زېنز دېگەن بۇ ئىسىم خىتاي كومپارتىيەسىگە بىرنەچچە يىلدىن بۇيان مەلۇم بولسىمۇ، خىتاي ئاخبارات ۋاسىتىلىرى ھېچقاچان بۇ كىشىنىڭ ماقالە ۋە ئەسەرلىرىگە ئىنكاس قايتۇرماي كەلگەنىدى. ئەمما 2020-يىلىدا ئادريان زېنزنىڭ ئۇيغۇرلار دۇچ كېلىۋاتقان پاجىئەلەر ئىچىدىكى ئەڭ ئېغىر بولغان مەجبۇرىي تۇغۇت كونتروللۇقى ھەمدە بۇنىڭ ئۇيغۇرلارنىڭ كەلگۈسىدىكى ھايات-ماماتلىقى ئۈچۈن ھەل قىلغۇچ رول ئوينايدىغانلىقى مۇھىم نۇقتا بولغان زور ھەجىملىك دوكلاتى ئېلان قىلىنغاندىن كېيىن خىتاي ھۆكۈمىتى بۇنىڭغا سەۋرى قىلالمىدى. بولۇپمۇ ئۇيغۇرلار نۆۋەتتە ئۇچراۋاتقان كىرىزىسنى تاشقى دۇنيانىڭ «ئىرقىي قىرغىنچىلىق» دەپ ئاتىشىغا مۇشۇ دوكلاتنى ماددىي ئاساس بولغان، دەپ قارىغان خىتاي ھۆكۈمىتى ئۆزلىرىنىڭ كونتروللۇقىدىكى ھەرقايسى ئاخبارات تورىغا بۇ كىشىنىڭ قانچىلىك «بىلىمسىز» ۋە «تۇتۇرۇقسىز» ئىكەنلىكىنى پاش قىلىش ۋەزىپىسىنى تاپشۇردى. ئۇنداقتا بۇ دوكلاتتا ئۇيغۇرلار ئۇچراۋاتقان پاجىئەلەرنىڭ سالمىقى قايسى دەرىجىدە ئەكس ئەتتۈرۈلگەن؟ ئۇنىڭدا ھازىرقى رېئاللىقنىڭ ئومۇمىي كارتىنىسى قانداق تەسۋىرلەنگەن؟

مۇشۇ خىلدىكى سوئاللارغا جاۋاب ئېلىش مەقسىتىدە ۋاشىنگتون شەھىرىدىكى «مىراس فوندى» نىڭ تەتقىقاتچىسى ئولىۋىيا ئېنوس يېقىندا «كوممۇنىزم قۇربانلىرى خاتىرە فوندى» نىڭ ئالىي تەتقىقاتچىسى دوكتور ئادريان زېنز بىلەن مەخسۇس سۆھبەتلەشتى. ئولىۋىيا ئالدى بىلەن ئۇيغۇرلار دىيارىدىكى پاجىئەلەرنىڭ زور تۇتقۇن ۋە لاگېرلاردىن باشلانغانلىقىنى، ئەمما بۇ لاگېرلار ھەققىدىكى بارلىق ئۇچۇرلارنىڭ قاتتىق قامال قىلىنىشى سەۋەبلىك بۇ جايلاردا زادى نېمىلەرنىڭ بولۇۋاتقانلىقى خېلى ئۇزۇنغىچە تاشقى دۇنياغا نامەلۇم بولۇۋاتقانلىقىنى، بۇ لاگېرلارنىڭ مەۋجۇتلۇقى ھەمدە ئۇنىڭدا يۈز بېرىۋاتقان قەبىھلىكلەرنىڭ ئادريان زېنزنىڭ يېقىنقى دوكلاتىدا ئەكس ئەتتۈرۈلگەنلىكىنى سۆزلەپ كېلىپ بۇ دوكلاتتا ئاساسلىقى قانداق يېڭىلىقلارنىڭ ئورۇن ئالغانلىقىنى سورىدى.

تەپسىلاتى...

تىنچلىق مۇكاپاتىمۇ ياكى ئاچلىق مۇكاپاتى؟

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

2020-يىللىق «نوبېل تىنچلىق مۇكاپاتى» دۇنيا ئاشلىق پروگراممىسىغا بېرىلدى. بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىغا مەنسۇپ بۇ ئورگاننىڭ مۇكاپاتلىنىش سەۋەبى «توقۇنۇش ۋە ئۇرۇشتا قورالغا ئايلانغان قەھەتچىلىككە قارشى تۇرغانلىقى» غا باغلانغان. نورۋېگىيە نوبېل تىنچلىق مۇكاپاتى كومىتىتىنىڭ باياناتىدا قەھەتچىلىكنىڭ ئۇرۇشلارغا ۋە تۈگىمەس توقۇنۇشلارغا سەۋەب بولۇۋاتقانلىقى چۈشەندۈرۈلگەن. باياناتتا ئاچارچىلىقنىڭ كېڭىيىشى بىلەن ئۇرۇشلارنىڭ كۆپىيىشى ئوتتۇرىسىدا سەۋەپ-نەتىجىلىك مۇناسىۋەتنىڭ بارلىقى، كورونا ۋىرۇسى سەۋەبلىك ئاچارچىلىقنىڭ تېخىمۇ تەخىرسىز مەسىلىگە ئايلانغانلىقى تەكىتلەنگەن.

يۇقۇرىقى باياناتنى ئاڭلاپ ئېسىمگە خىتاينىڭ دائىم بىر مىليارد تۆت يۈز مىليۇندىن ئارتۇق خەلقنى ئاچارچىلىققا گىرىپتار قىلمىغانلىقىنى، ئىقتىسادنى تەرەققىي قىلدۇرۇپ، نەچچە يۈز مىليۇن ئادەمنى نامراتلىقتىن قۇتقۇزغانلىقىنى خەلقئارالىق ئەيىبلەشكە دۇچ كەلگەندە دائىم تەكرارلايدىغانلىقى كەلدى. خىتاي كومپارتىيە ھۆكۈمىتى ئاچارچىلىققا قارشى تەدبىرىنى كىشىلىك ھوقۇقنى قوغداش تەدبىرى دەپ، مەۋجۇتلۇق ھوقۇقىنى ئەڭ ئالىي كىشىلىك ھوقۇق دەپ تەكىتلەپ كەلگەن ئىدى. نورۋېگىيە نوبېل كومېتىتتىنىڭ ئاچلىققا قارشى تۇرۇش تىنچلىقنى ئەمەلگە ئاشۇرىدۇ، دېگەن قارىشى بىلەن خىتاينىڭ ئاچارچىلىقنى يوقىتىشنى كىشىلىك ھوقۇقنى ياخشىلاش دەۋالغىنى ئوتتۇرىسىدا ئاجايىپ بىر ئوخشاشلىقنىڭ مەۋجۇتلۇقى مېنى ئەپسۇسلاندۇردى.

تەپسىلاتى...

خىتاي ب د ت دا قانداق ھىيلە-مىكىرلەرنى ئىشلىتىۋاتىدۇ؟

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

خىتاينىڭ ب د ت دا ئاجىز دۆلەتلەرگە قانداق تەھدىت سالىدىغانلىقىغا دائىر بەزى مەلۇماتلار ئاشكارىلاندى.

6-ئۆكتەبىر كۈنى ب د ت نىڭ نيۇ-يورك شەھىرىدىكى مەركىزىدە ئۆتكۈزۈلگەن كىشىلىك ھوقۇق كېڭىشىنىڭ ئومۇمىي يىغىنىدا 39 دۆلەتنىڭ خىتاينىڭ ئۇيغۇر دىيارىدا تەسىس قىلغان جازا لاگېرلىرى تۈزۈمى ۋە مىللىي زۇلۇملىرى ئەيىبلەنگەن بىرلەشمە باياناتى ئېلان قىلىنغانىدى. بۇ مۇناسىۋەت بىلەن شۇ كۈنى «گېرمانىيە دولقۇنلىرى رادىيوسى» ب د ت خادىملىرىنى ۋە بەزى دۆلەتلەرنىڭ ب د ت دىكى ئەلچىلىرىنى زىيارەت قىلىپ، خىتاينى ئەيىبلەيدىغان بىرلەشمە باياناتقا ئىمزا قويۇش مەسىلىسىدە خىتاينىڭ ب د ت دا ئاجىز دۆلەتلەرگە قانداق تەھدىت سالىدىغانلىقىغا دائىر بەزى مەلۇماتلارنى ئېنىقلاپ چىققان.

7-ئۆكتەبىر كۈنى ئېلان قىلىنغان «خىتاينىڭ ب د ت دىكى ئۇرۇش بۆرىسى» ناملىق بۇ ئوبزوردا بايان قىلىنىشىچە، خىتاينىڭ ب د ت دىكى خادىملىرى باشقا دۆلەتلەرنىڭ ب د ت دىكى ئەلچىلىرىگە «كۆزىگە كىرىۋېلىش»، «قورشاپ ھۇجۇم قىلىش»، «ئىقتىسادىي ھەمكارلىقنى بىكار قىلىمىز، دەپ تەھدىت سېلىش» قاتارلىق ئۇسۇللارنى قوللىنىپ، ئۇلارنىڭ خىتاينى ئەيىبلەيدىغان باياناتلارغا ئىمزا قويۇشىنىڭ ئالدىنى ئالىدىكەن.

تەپسىلاتى...

«مەركەزنىڭ شىنجاڭ خىزمىتى يىغىنى» دىكى شى جىنپىڭنىڭ سۆزلىرى نېمىدىن دېرەك بېرىدۇ؟

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

خىتاي دۆلەت رەئىسى شى جىنپىڭ بېيجىڭدا چاقىرىلغان «مەركەزنىڭ 3-قېتىملىق شىنجاڭ خىزمىتى سۆھبەت يىغىنى» دا ھازىرغىچە ئۇيغۇر ئېلىدە يۈرگۈزۈلگەن سىياسەتلەرنىڭ پۈتۈنلەي توغرىلىقىنى ئىلگىرى سۈرۈپ زور غۇلغۇلا قوزغىدى. ئۇ شۇ قېتىملىق سۆزىدە مۇنداق دېگەن: «يېڭى دەۋردىكى پارتىيىنىڭ شىنجاڭنى ئىدارە قىلىش تەدبىرى ئىجتىمائىي مۇقىملىق ۋە ئەبەدىي ئەمىنلىكنى شىنجاڭ خىزمىتىنىڭ باش نىشانى قىلدى، جۇڭخۇا مىللىتى ئورتاق گەۋدىسى ئېڭىنى پۇختا تۇرغۇزۇشتا چىڭ تۇردى، دۆلىتىمىزنىڭ دىننى خىتايچىلاشتۇرۇش يۆنىلىشىدە چىڭ تۇردى. . . ئەمەلىيەت شۇنى ئىسپاتلىدىكى، يېڭى دەۋردىكى پارتىيەنىڭ شىنجاڭنى ئىدارە قىلىش تەدبىرى تامامەن توغرا، جەزمەن ئۇزاققىچە چىڭ تۇرۇش كېرەك».

تەپسىلاتى...

«خىتايچىلاشتۇرۇلغان» مۇلەن ئوبرازى ۋە تارىخنىڭ سۈكۈتى (1)

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

دىسنېي شىركىتى 2020-يىلى قايتا ئىشلىگەن فىلىم «مۇلەن» تارقىتىلغاندىن كېيىن، بۇ فىلىم ھەققىدىكى تۈرلۈك سەلبىي پىكىرلەر ھەرقايسى ئاخبارات ساھەسىنى بىر ئالدى. ئىزچىل دۇنيا جامائىتىنىڭ قىزغىن ئالقىشىغا ئېرىشىۋاتقان دىسنېي فىلىملىرىنىڭ بىرى بولغان بۇ يېڭى كىنونىڭ بىردىنلا بۇ قەدەر كەسكىن تەنقىد ۋە بايقۇت چاقىرىقلىرىغا دۇچ كېلىشىدە ئاساسلىقى بۇ فىلىمنىڭ مەزمۇنى ئەمەس، ئەكسىچە ئۇنىڭ بىلەن باغلىنىشلىق بولغان سىياسىي ھادىسىلەرنىڭ مۇھىم رول ئوينىغانلىقى بۇ ھەقتىكى تەنقىدلەرنىڭ كۆپىيىشىگە ئەگىشىپ ھەممىلا كىشىگە مەلۇم بولدى. ئەمما شۇنىڭغا ئەگىشىپ مەزكۇر فىلىمدىكى باش قەھرىمان مۇلەننىڭ ئەمەلىيەتتە خىتايلارغا مەنسۇپ بولمىغان بىر ئوبراز ئىكەنلىكى، شۇنداقلا بۇنىڭ ئەسىرلەرگە سوزۇلغان تارىخىي مۇساپىلەردە تەدرىجىي ھالدا «خىتايلاشتۇرۇلۇپ» خىتايلاردىكى «ۋەتەنپەرۋەرلىك» نىڭ سىمۋولى بولۇپ قالغانلىقىمۇ ئاشكارىلىنىشقا باشلىدى.

ئەمەلىيەتتە «مۇلەن» ھەققىدىكى تەنقىد ۋە ئەيىبلەش چۇقانلىرى دىسنېي شىركىتى 1999-يىلى «مۇلەن» تېمىسىدىكى كارتون فىلىمنى ئىشلىگەندىلا ئوتتۇرىغا چىققان ئىدى. بىرلەشمە ئاگېنتلىق 1999-يىلى 23-يانۋار كۈنى تۈرك مىللەتچىلىرىنىڭ ئىستانبۇلدىكى «مۇلەنگە قارشى نامايىش» پائالىيىتى ھەققىدە بەرگەن خەۋىرىدە بۇ قېتىمقى نامايىشتىكى بىر مۇھىم تەلەپنىڭ «بۇ فىلىمنى چەكلەش» ئىكەنلىكى بولغانلىقىنى ئېيتقان. نامايىشنى تەشكىللىگۈچىلەردىن بىرى شۇ ۋاقىتتا مۇخبىرلارغا سۆز قىلىپ: «بۇ كارتون فىلىمدا تۈركلەرنىڭ تارىخى خۇنۈكلەشتۈرۈلگەن، شۇنداقلا ئاق-قارىنى ئاستىن-ئۈستۈن قىلىپ ھۇنلار ياۋۇزلۇقنىڭ، خىتايلار تىنچلىقنىڭ سىمۋولى قىلىنغان،» دېگەن ئىدى.

تەپسىلاتى...

ئەسىر ھالقىغان لايىھە: «خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارغا سېلىۋاتقان زۇلۇملىرىنىڭ باش-ئاخىرى» (1)

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇر دىيارىدىكى سىياسىي باستۇرۇش ھەركىتى پۈتۈن دۇنياغا مەلۇم بولغاندىن كېيىن بۇنى كەسكىن تەنقىدلەش چۇقانلىرى ئىچىدە يەنە بۇنىڭدىكى ماھىيەتلىك مەسىلىلەر ھەققىدە كۆپلىگەن سوئاللار ئوتتۇرىغا چىقىشقا باشلىدى. ئەنە شۇ سوئاللارنىڭ بىرى نۆۋەتتە كۆپلىگەن ساھە بىردەك «قىرغىنچىلىق» دەپ ئاتاۋاتقان زور پاجىئە دۇنياغا مەلۇم بولغىچە بۇنىڭ قانداقلارچە دىققەتتىن خالىي قالغانلىقى بولدى. ۋاشىنگتون شەھرىدىكى ئەڭ چوڭ ئاقىللار مەركىزىنىڭ بىرى بولغان بروكىڭ ئىنستىتۇتى دەل مۇشۇ مەسىلىگە قاراپ چىقىش ئۈچۈن تونۇلغان ئۇيغۇرشۇناس، جورجى تاۋن ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ پروفېسسورى جېيمىس مىلۋارد ۋە ئۇنىڭ ياردەمچىسى داليا پېتېرسوننى بۇ ھەقتە بىر تەتقىقات دوكلاتى تەييارلاشقا تەكلىپ قىلغان ئىدى. ئەنە شۇ تەلەپ بويىچە 14-سېنتەبىردە ئېلان قىلىنغان «خىتاينىڭ شىنجاڭدىكى زۇلۇم سىستېمىسى: ئۇنىڭ باشلىنىشى ۋە چەكلىنىشى» ناملىق دوكلاتتا بۇنىڭدىكى بىر قىسىم مەسىلىلەرگە تارىخىي تەرەققىيات نۇقتىسىدىن جاۋاب بېرىلدى.

ئاپتورلارنىڭ قارىشىچە، ئۇيغۇرلار دۇچ كېلىۋاتقان نۆۋەتتىكى ئىجتىمائىي كىرىزىس گەرچە 21-ئەسىرنىڭ بېشىدا خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى بىلەن باغلىنىشلىق ھالدا ئوتتۇرىغا چىققان بولسىمۇ، بۇنىڭ ماھىيەتلىك يىلتىزى ئەمىلىيەتتە بۇنىڭدىن ئەسىرلەر ئىلگىرىلا بىخ تارتقان ئىكەن. بولۇپمۇ مانجۇلار قۇرغان چىڭ ئىمپېرىيىسىنىڭ 1758-يىلى ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ بىر پارچىسى بولغان ئۇيغۇرلار دىيارىنى بېسىۋېلىشى بىلەن ئۇلار بۇ رايوننى يەرلىك بەگلەرنىڭ ۋاكالىتەن باشقۇرۇشى بىلەن ئىدارە قىلىپ كەلگەن. ئەمما دەماللىققا بۇ رايوننى مۇستەملىكەلەشتۈرۈشكە كۈچ سەرپ قىلمىغان. چىڭ خاندانلىقىنىڭ ئاخىرقى مەزگىللىرىگە، يەنى 19-ئەسىرنىڭ ئاخىرلىرىغا كەلگەندە چىڭ ئىمپېرىيەسى «شىنجاڭ» دەپ يېڭىدىن نام قويۇلغان بۇ زېمىننى خىتايلاشتۇرۇشقا رەسمىي يوسۇندا ئۇرۇنۇپ كۆرگەن. ئەمما ئۇلارنىڭ بۇ ئۇرۇنۇشى مەغلۇپ بولغان ھەمدە بۇ جايغا كۆچۈرۈپ كېلىنگەن خىتاي دېھقانلىرىنىڭ كۆپ قىسمى خىتايغا قايتىپ كەتكەن. ئارىدىن نەچچە ئون يىل ئۆتۈپ 1940-يىللىرىغا كەلگەندە گومىنداڭ ھۆكۈمىتى بۇ رايونغا پۇتىنى تىقىشقا ئۈلگۈرگەن ھەمدە تېزدىن بۇ رايونغا بىر مىليون خىتاي كۆچمەننى كۆچۈرۈپ، ئومۇمى نوپۇسى شۇ ۋاقىتتا تۆت مىليونچە بولغان بۇ رايوننى مۇستەملىكىلەشتۈرۈشكە ئىنتىلگەن.

تەپسىلاتى...

ئۇيغۇر ئاياللىرىنىڭ تەقدىرى: «ستاتىستىكا سىرتىدا: ئۇيغۇر ئاياللىرى ۋە خىتاينىڭ ۋەھشىيلىكى» (1)

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ۋاشىنگتون شەھىرىدىكى «ئۇيغۇر ھەرىكىتى» تەشكىلاتى يېقىنقى مەزگىللەردىن بۇيان ئۇيغۇر دىيارىدىكى سىياسىي باستۇرۇش ھەرىكىتىنى تاشقى دۇنياغا ئاڭلىتىشتا مۇھىم رول ئويناپ كېلىۋاتقان بولۇپ، بۇ جەھەتتىكى ئەڭ مۇھىم بىر پائالىيەت قاتارىدا 10-سېنتەبىر كۈنى مەخسۇس ئۇيغۇر خوتۇن-قىزلىرىنىڭ نۆۋەتتىكى تەقدىرىنى چۆرىدىگەن بىر قېتىملىق مۇھاكىمە يىغىنى ئۇيۇشتۇردى.

«ئىسىتاتىستىكا سىرتىدا: ئۇيغۇر ئاياللىرى ۋە خىتاي ھۆكۈمىىتنىڭ ۋەھشىيلىكى» تېمىسىدىكى مۇھاكىمە يىغىنى باشلانمايلا توردىكى يىغىن بوشلۇقىدا ئۆچىرەتكە تىزىلغىلى تۇرغان تاماشىبىنلارنىڭ سانىلا بۇ تېمىنىڭ كۆپ قىسىم كىشىلەر كۆڭۈل بۆلۈۋاتقان مەسىلىلەردىن ئىكەنلىكىدىن بېشارەت بەرمەكتە ئىدى.

بۇ قېتىمقى مۇھاكىمە يىغىنىنىڭ رىياسەتچىسى، «ئۇيغۇر ھەرىكىتى» تەشكىلاتىنىڭ ئالاقە ئىشلىرى دىرېكتورى جۇلىي مىلساپ ئالدى بىلەن سۆز ئېلىپ، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ نۆۋەتتە ئۇيغۇرلارغا سېلىۋاتقان زۇلۇملىرى قاتارىدا ئۇيغۇر ئاياللىرىنىڭ ھەممىدىنمۇ ئېغىر پاجىئەلەرگە دۇچ كېلىۋاتقانلىقىنى ئەسكەرتىپ ئۆتتى.

تەپسىلاتى...