ئۇيغۇرلار ئۇچراۋاتقان زۇلۇم: رەسىملىك تارىخ (1)

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ئۇيغۇرلار دىيارىدىكى لاگېرلار مەسىلىسى دۇنيا جامائەتچىلىكىگە مەلۇم بولغاندىن كېيىن بۇ ھادىسىنىڭ قانداقلارچە ئوتتۇرىغا چىقىپ قالغانلىقى ھەققىدە زور بىر تۈركۈم كىشىلەرنىڭ گاڭگىراش تۇيغۇسىدا بولغانلىقى مەلۇم. بەزىلەر بۇ ئىشلارنىڭ تاسادىپىي پەيدا بولۇپ قالغان ئىجتىمائىي «سەۋەنلىك» بولۇشىنى تەخمىن قىلىۋاتقاندا ئۇيغۇرلار مەسىلىسى بىلەن تونۇشلۇق بولغان ئەنگلىيەلىك ئوبزورچى ئىزابېل كوكرېل رەسىملىك تەسۋىرلەر قوشۇمچە قىلىنغان «خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارغا سېلىۋاتقان زۇلۇملىرى: رەسىملىك تارىخ» تېمىسىدىكى ماقالىسىنى ئېلان قىلىپ، بۇ ھەقتە غەرب ئوقۇرمەنلىرىگە سىستېمىلىق چۈشەنچە بەردى.

ئاپتور ماقالىسىدە ئۇيغۇرلار دىيارىنىڭ ئۆتمۈشى ھەققىدە قىسقىچە چۈشەنچە بېرىپ، بۇ ماكاننىڭ 19-ئەسىرنىڭ ئاخىرلىرىدىن باشلاپ مانجۇلارنىڭ چىڭ سۇلالىسى ئىجاد قىلغان «يېڭى چېگرا» دېگەن نامدا «شىنجاڭ» دەپ ئاتىلىشقا باشلىغانلىقى، بۈگۈنكى كۈندە بولسا بۇ جاينىڭ زور كۆلەملىك تۇتقۇن ۋە نازارەتنىڭ ماكانىغا ئايلىنىپ قالغانلىقىنى بايان قىلىپ بېرىدۇ. شۇنداقلا خىتايدىكى ئىچكى ئۇرۇش ئاياغلىشىپ 1949-يىلى خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى جاكارلانغاندا «شەرقىي تۈركىستان» دەپ ئاتىلىۋاتقان بۇ رايوننىڭ خىتاينىڭ بىر قىسمىغا ئايلاندۇرۇلغانلىقى ھەمدە 1955-يىلىدىن باشلاپ ئۇيغۇرلارغا قەغەز يۈزىدىكى ئاپتونومىيە بېرىلگەنلىكى، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ مۇشۇ ئارقىلىق ئۇيغۇرلارنىڭ مۇستەقىللىق ئارزۇلىرىنى قاندۇرۇشقا ئۇرۇنغانلىقىنى سۆزلەپ كېلىپ «بېيجىڭ ئەنە شۇلار ئارقىلىق ئۆزلىرىنىڭ بۇ جايدىكى ھۆكۈمرانلىقىنى ساقلاپ قالماقچى بولدى» دەپ كۆرسىتىدۇ.

تەپسىلاتى...

جېف ئېدېن بىلەن سۆھبەت: «يىپەك يولىدىكى جەڭگىۋار ئەۋلىيالار» (2)

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

مارىلاند شتاتىدىكى سانت مەررىي ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ پروفېسسورى جېف ئېدېن بىلەن بولغان سۆھبىتىمىز ئۇنىڭ بۇ قېتىمقى يېڭى ئەسىرى بولغان «يىپەك يولىدىكى جەڭگىۋار ئەۋلىيالار» نى چۆرىدىگەن ھالدا ئۇيغۇرلارنىڭ قەدىمكى زامان تارىخىدىكى شانلىق سەھىپىلىرىدىن قاراخانىيلار دۆلىتىنىڭ ئەڭ ۋەكىللىك پادىشاھلىرىنىڭ بىرى بولغان سۇلتان ساتۇق بۇغراخان ھەققىدە بولدى.

جېف ئېدىننىڭ پىكرىچە، ئىسلام دىنىنى ئۇيغۇرلارغا ئېلىپ كىرگۈچى پادىشاھ بولغان سۇلتان ساتۇق بۇغراخان ئۆز نۆۋىتىدە ئىسلام دىنىنىڭ ئەڭ ئاكتىپ ئەۋلىيالىرىدىن بىرى ھېسابلىنىدۇ. شۇنىڭدىن كېيىنكى ئەسىرلەر مابەينىدە ئۇيغۇر دىيارىدىكى ئىسلام دىنىنىڭ پائالىيەتلىرىدە تەدرىجىي ھالدا سۇفىزىم تەرىقىتى باش كۆتۈرگەن ھەمدە ئۇيغۇر جەمئىيىتىدىكى ئىجتىمائىي تۇرمۇشتا يېتەكچى ئورۇندىكى مەنىۋى ئىدىيەلەردىن بولۇپ قالغان. بىز ئۇنىڭ بىلەن بولغان سۆھبىتىمىز جەريانىدا خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ 1990-يىللىرى بۇنىڭدىن مىڭ يىل ئىلگىرى ئۆتكەن بىر ئىسلام ئەۋلىياسىنىڭ تەرجىمالىنى «ئەكسىيەتچىل توپىلاڭغا ئىدىيەۋىي مەنبە بولغان» دەپ تەنقىدلىشى ھەمدە 2000-يىللاردا قەشقەر، خوتەن ئەتراپلىرىدا سۇفىيلارنىڭ ھەلەقە سېلىپ ھۆكمەت ئوقۇشتەك كوللېكتىپ پائالىيەتلىرىگە يول قويۇشىدەك غەيرىيلىك توغرىسىدا سۆزلەشتۇق. بولۇپمۇ ئوتتۇرا ئاسىيادا سۇفىزىمنىڭ تەدرىجىي ھالدا يەر شارى مىقياسىدىكى «جىھاد» چۈشەنچىلىرى بىلەن باغلىنىپ قېلىشى توغرىسىدا بەزىلەرنىڭ «سۇفىزىم سىياسىي ۋە زورلۇق كۈچ شەكىللىرىنى ئىنكار قىلىدۇ» دېگەن قاراشنى قۇۋۋەتلەيدىغانلىقى توغرىسىدا سۆز بولغاندا ئۇ بۇنىڭدا تولىمۇ قىزىقارلىق بولغان بەزى ھادىسىلەرنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى ئوتتۇرىغا قويدى.

تەپسىلاتى...

ئۇيغۇر ئېلىدە تۇرغان ئامېرىكالىق تەتقىقاتچى ساراھ تاينىن بىلەن سۆھبەت

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ئامېرىكالىق تەتقىقاتچى ساراھ تاينىن خىتاي ھۆكۈمىتى ئۇيغۇر ئېلىدىكى بېسىم ۋە نازارەت سىياسەتلىرىنى پەيدىن-پەي كۈچەيتىپ، ئاقىۋەتتە مىليونلىغان ئۇيغۇرلارنى لاگېرلارغا تۇتقۇن قىلىشنى باشلىغان مەزگىلدە تەتقىقات خىزمىتى بىلەن ئۈرۈمچىگە بارغان.

ئۇ 2014-2017-يىللىرى ئارىسىدا ئۈرۈمچىدە تۇرۇش جەريانىدا ئۇيغۇر ئېلىدە يۈرگۈزۈلگەن يۇقىرى تېخنىكالىق نازارەت تۈزۈمى ۋە باشقا كەمسىتىش سىياسەتلىرىگە شاھىت بولغان. ئۇ ئۆزىنىڭ كۆرگەنلىرىنى يېقىندا «مەن خىتايدا تەتقىقات بىلەن شوغۇللىنىۋاتقاندا ئۇيغۇر دوستلىرىم يوقاپ كېتىشكە باشلىدى» ماۋزۇلۇق ماقالە ئارقىلىق ئېلان قىلدى. ئۇنىڭ ماقالىسى «ۋاشىنگتون پوچتىسى»، «دىپلومات» قاتارلىق ئاخباراتلاردا ئېلان قىلىندى.

ساراھ تاينىن رادىيومىزنىڭ زىيارىتىنى قوبۇل قىلىپ، ئۆزىنىڭ رايوندىكى سىياسەتلەر ھەققىدىكى كۆز قاراشلىرىنى بىز ئورتاقلاشتى. ئۇ بىزگە قىلغان سۆزىدە «2017-يىلى لاگېرلار كەڭ دائىرىدە ئومۇملاشتى. ئەمما بۇنداق ‹قايتا تەربىيە›، ‹كەسپىي تەربىيە› دەپ ئاتىلىۋاتقان ھەرىكەتلەر رايوندا ئۇزۇندىن بۇيان يۈز بېرىپ كەلگەن،» دېدى.

تەپسىلاتى...

«مەنزىلگە يېتەلمىگەن سەپەرلەر» دىكى تارىخىي مۇساپىلەر (1)

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ئەسلىمەنىڭ مۇئەللىپى ھۈسەيىن غازى

ئۇيغۇرلارنىڭ 20-ئەسىر تارىخى مۇساپىلىرى، بولۇپمۇ 1933- ۋە 1944-يىللىرىدىكى ئىككى قېتىملىق مىللىي ئازادلىق ئىنقىلابى نەتىجىسىدە قۇرۇلغان شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيەتلىرىنىڭ تارىخى مۇساپىلىرى رەسمىي ھۆكۈمەت ھۆججەتلىرى، تارىخىي ھۆججەتلەر ۋە مۇتەخەسسىسلەرنىڭ ئىلمىي ئەسەرلىرىدىن باشقا ئاشۇ ۋەقەلەرنىڭ بىۋاسىتە قاتناشقۇچىلىرى بولغان بىر قىسىم تارىخىي شاھىتلارنىڭ قەلەملىرى ئارقىلىقمۇ خېلى يورۇتۇلۇپ، بۇ ئەسلىمىلەردىكى مەلۇماتلار دەۋرىمىزگە يېتىپ كەلدى.

ئەلۋەتتە، 1930-يىللاردىكى مىللىي ئازادلىق ئىنقىلاب تارىخىي شاھىتلىرىنىڭ قالدۇرغان ئەسلىمىلىرىگە قارىغاندا، 1940-يىللاردىكى مىللىي ئازادلىق ئىنقىلاب، جۈملىدىن شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىنىڭ ھەربىي ۋە مەمۇرىي خادىملىرىنىڭ قالدۇرغان ئەسلىمىلىرى بىرئاز كۆپرەك. بۇنداق ئەسلىمىلەرنىڭ كۆپىنچىسى ئۇيغۇر ئېلىنىڭ ئىچىدە يېزىلغان بولسىمۇ، ئەمما چەتئەللەردە يېزىلغانلىرى يەنىلا چەكلىكتۇر.

1955-1962-يىللىرى ئارىسىدا 1944-1949-يىللىرىدىكى مىللىي ئازادلىق ئىنقىلابنىڭ كۆپ ساندىكى قاتناشقۇچىلىرى، جۈملىدىن شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىنىڭ كۆپلىگەن جەڭچى ۋە ئوفىتسېرلىرى، ھۆكۈمەت خادىملىرى، بولۇپمۇ شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىنىڭ بىر قىسىم يۇقىرى دەرىجىلىك ھەربىي ۋە مەمۇرىي خادىملىرى سابىق سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ قازاقىستان، قىرغىزىستان، ئۆزبېكىستان جۇمھۇرىيەتلىرىگە كۆچۈپ كېلىپ يەرلىشىپ قالغانىدى.

ئەنە شۇلار ئارىسىدىكى بىر قىسىم كىشىلەر 1991-يىلى، سوۋېت ئىتتىپاقى يىمىرىلگەندىن كېيىن ئۆزلىرىنىڭ ئىنقىلاب جەرياندا كۆرگەن-بىلگەنلىرىنى قىسقا ئەسلىمە ياكى چوڭ ھەجىملىك بەدىئىي ئەسەرلەر سۈپىتىدە يېزىپ ئېلان قىلدى. بىراق، رەسمىي ئەسلىمە شەكلىدىكى چوڭ ھەجىملىك كىتابلاردىن پەقەت شەرقىي تۈركىستان مىللىي ئارمىيەسىنىڭ پودپولكوۋنىكى، شەرقىي تۈركىستان مىللىي ئارمىيەسى باش قوماندانلىق شتابى ئوپېراتىپ بۆلۈمى باشلىقى، 1933-يىللاردىكى ۋە 1944–1949يىللاردىكى ئىككى قېتىملىق شەرقىي تۈركىستان ئىنقىلابىنىڭ ئىشتىراكچىسى ھۈسەيىن غازىنىڭ 2015-يىلى بىشكەكتە نەشر قىلىنغان «مەنزىلگە يېتەلمىگەن سەپەرلەر» ماۋزۇلۇق ئەسلىمىسى ۋەكىل خاراكتېرلىكتۇر.

تەپسىلاتى...

جېف ئېدېن بىلەن سۆھبەت: «يىپەك يولىدىكى جەڭگىۋار ئەۋلىيالار» (1)

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ نۆۋەتتە ئۇيغۇر دىيارىدا بارغانسېرى يۇقىرى پەللىگە چىقىۋاتقان سىياسىي باستۇرۇش ھەرىكىتىدە ئىسلام دىنى ۋە ئۇنىڭ بىلەن باغلىنىشلىق بولغان ھادىسىلەر مۇھىم نىشانلاردىن بولۇۋاتقانلىقى مەلۇم. شۇ سەۋەبتىنمۇ بۇنىڭغا مۇناسىۋەتلىك بولغان بارلىق مۇئەسسەلەر، جۈملىدىن مەسچىت ۋە مازارلار، قەبرىستانلىقلار، قەدىمىي دىنىي ئىزلار سىستېمىلىق ھالدا «يېڭى زامانغا ئۇيغۇنلىشىش» نامىدا چېقىپ تاشلىنىپ، ئۇنىڭ ئورنىغا خىتايچە ئۇسۇلۇپتىكى بىنالارنىڭ چۈشۈۋاتقانلىقى ھەر ساھە كىشىلىرىنىڭ زور ئەندىشىسىنى، شۇنىڭدەك ئۇيغۇرلارنىڭ ئورتاق نەپرىتىنى قوزغاپ كەلمەكتە. يېقىندىن بۇيان ئىشلارنىڭ بۇنىڭدىن ھالقىپ، ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆتمۈش تارىخىنى كەلگۈسى بوغۇنلارغا ئۇلاشتۇرغۇچى تارىخىي مىراسلارنىڭ يوقىتىلىشى بولسا بۇنىڭدىكى يېڭى بىر مەزمۇن بولۇپ قالدى. خىتاي ھۆكۈمىتى ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆتمۈشىدىن مەلۇمات بەرگۈچى بارلىق مەنبەلەرنى ئەنە شۇ يوسۇندا يوقىتىشنى داۋام قىلىۋاتقاندا غەرب دۇنياسىدا بارلىققا كېلىۋاتقان ھەمدە بۇ ساھەنى قوغداشقا بەخش ئېتىلگەن بەزىي ئىلمىي ئەمگەكلەر بۇ جەھەتتە كىشىنى تولىمۇ خۇشال قىلىدۇ. تارىخ پەنلىرى دوكتورى جېف ئېدىننىڭ يېقىندا بىرل نەشرىياتىدا نەشر قىلىنغان «يىپەك يولىدىكى جەڭگىۋار ئەۋلىيالار» ناملىق ئەسىرىنى ئەنە شۇنىڭ جۈملىسىدىن، دېيىشكە بولىدۇ.

تەپسىلاتى...

روزىنىسا مەمەتتوختى: «ئۆز ئائىلەمدىكىلەرنىڭ ئەھۋالىنى ‹قاراقاش ھۆججەتلىرى› دىن بىلدىم»

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

«قاراقاش ھۆججەتلىرى» دەپ ئاتالغان يېڭىدىن ئاشكارىلانغان 137 بەتلىك بۇ ھۆججەت خوتەننىڭ قاراقاش ناھىيەسىگە قاراشلىق بوستان ئىجتىمائىي رايوندىكى 650 دىن ئارتۇق ئائىلىگە چېتىشلىق 3000 دەك كىشىنىڭ ئارخىپى ئىكەن.

ئۇنىڭدا بۇ تەۋەلىكتىكى پۇقرالارنىڭ دىنىي ئېتىقادى، كۈندىلىك تۇرمۇشى، يۈرۈش-تۇرۇشى، ئىپادىسى، خاراكتېرى، كىملىك نومۇرى، كەسپىي، چەتئەلدىكى ئائىلە ئەزالىرىنىڭ ئىسمى، يېقىن قولۇم-قوشنىلىرى ۋە ئۇلار بىلەن بولغان ئالاقىسى، بۇ ئائىلىلەرنىڭ ئىچىدىن تۇتقۇن قىلىنىپ، لاگېرغا قامالغان ۋە كېسىلگەن كىشىلەرنىڭ ئىسىملىرى، ئۇلارنىڭ قامىلىش، كېسىلىش ۋە لاگېرلارغا قايتا ئەۋەتىلىش سەۋەبى قاتارلىق نۇرغۇن ئىنچىكە تەپسىلاتلار خاتىرىلەنگەن ئىكەن.

3 يېرىم يىلدىن بۇيان يۇرتى قاراقاشتىكى ئائىلىسى بىلەن ئالاقىسى پۈتۈنلەي ئۈزۈلگەن ئىستانبۇلدىكى 3 بالىنىڭ ئانىسى روزىنىسا مەمەتتوختى ئۇيغۇر زىيالىيسى ئابدۇۋەلى ئايۇپنىڭ ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا تەرجىمە قىلىپ تارقاتقان «قاراقاش ھۆججەتلىرى» دىكى 358-نومۇرلۇق ئارخىپتىن ئۆز سىڭلىسى پاتەم مەمەتتوختىنىڭ لاگېردا ئىكەنلىكىنى بىلگەن. ئۇ يەنە ش ھۆججەتلەردىكى 597-نومۇرلۇق ئارخىپتىن ھەدىسى روزىنىياز مەمەتتوختىنىڭ 10 يىل كېسىلگەنلىكىنى بىلىدۇ. ھەتتا روزىنىسا ئۆزىنىڭ ئىسمى ۋە ئۇنىڭ چەتئەلگە چىقىپ كەتكەنلىكىمۇ سىڭلىسى پاتەم ھەققىدىكى 358-نومۇرلۇق ئارخىپقا يېزىلغان.

مەزكۇر ھۆججەت خىتاي تاشقى ئىشلار مىنىستىرى ۋاڭ يى گېرمانىيەنىڭ ميۇنخېن شەھىرىدە جازا لاگېرلىرىنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى ئىنكار قىلىپ، ئارقىدىنلا ئېلان قىلىندى. بۇ ھۆججەت دۇنيا جامائەتچىلىكىگە خىتاينىڭ ئۇيغۇر رايونىدىكى جىنايى قىلمىشلىرىغا دائىر مۇھىم دەلىللەرنى تەمىنلىدى. «قاراقاش ھۆججەتلىرى» دىكى لاگېردىكىلەرنىڭ ئارخىپلىرىدا يەنە ئۇيغۇرلارنىڭ ناماز ئوقۇغانلىقى، تەبلىغ ئاڭلىغانلىقى، ساقال قويغانلىقى، ھىجابلانغانلىقى، پاسپورت ئالغانلىقى، چەتئەلگە چىققانلىقى ۋە دىنىي يۈزلىنىشى سەۋەبلىك تۇتقۇن قىلىنغانلىقى خاتىرىلەنگەن. بۇ ھۆججەتلەردە يەنە تۇتقۇنلارنىڭ يۇقىرىقى ئاتالمىش «جىنايەت» لىرىنىڭ ئۇلارنىڭ تۇتقۇن قىلىنىپ، لاگېرلارغا قامىلىشى ياكى كېسىلىشىگە يېتەرلىك «جىنايى دەلىل» دەپ قارالغانلىقى ئېنىق كۆرسىتىلگەن. ھۆججەتتىكى 358-نومۇرلۇق ئارخىپتا پاتەم مەمەتتوختىنىڭ پىلاندىن ئارتۇق بىر بالا كۆرگەنلىكى سەۋەبلىك 2018-يىلى 3-ئاينىڭ 8-كۈنى قاراقاش 4-لاگېرغا قامالغانلىقى ئاشكارا بولىدۇ.

روزىنىسا «قاراقاش ھۆججەتلىرى» دەپ ئاتالغان بۇ ھۆججەتلەردىن سىڭلىسى پاتەمدىن باشقا يەنە 597-نومۇرلۇق ھۆججەتتىن ئۆز ھەدىسى روزىنىياز مەمەتتوختىنىڭ تۈرمىدە ئىكەنلىكىدىن خەۋەر تاپىدۇ.

تەپسىلاتى...

«ئۇيغۇر زور قىرغىنچىلىقىنىڭ شەرھى» ۋە تارىخنىڭ ساۋاقلىرى (2)

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ «ئەسەبىيلىك ۋە تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش» نامىدا مىليونلىغان ئۇيغۇرنى لاگېرلارغا قامىۋېلىشى ھەققىدە كانادادىكى مەكېۋېن ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ پروفېسسورى ئايدان فورس (Aidan Forth) تارىخنىڭ تەكرارلىنىش نۇقتىسىدىن پىكىر يۈرگۈزۈشنى تەۋسىيە قىلىدۇ. بولۇپمۇ ئۆتكەن ئەسىردىكى مۇستەملىكىچىلىك ۋە قىرغىنچىلىقنىڭ ئەمەلگە ئېشىشىدا بىر مۇھىم ۋاسىتىلەردىن بولغان «يىغىۋېلىش لاگېرى» نىڭ 21-ئەسىرگە كەلگەندە يېڭىۋاشتىن ئوتتۇرىغا چىقىشى ئۇنى يەنە بىر قېتىم بۇ مەسىلە ھەققىدە ئويلىنىشقا ئۈندىگەن.

پروفېسسور ئايدان فورس بۇ مەسىلە ھەققىدىكى مەخسۇس سۆھبىتىمىز جەريانىدا بۇ مەسىلىنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىشى ھەمدە كېيىنكى تەرەققىياتى ھەققىدە مەخسۇس توختالدى. بولۇپمۇ غەرب دۇنياسىدىكى كۆپ قىسىم كىشىلەرنىڭ نەزىرىدە «يىغىۋېلىش لاگېرى» بىلەن تۈرمە ئاتالغۇسىنىڭ مەنىداش شەكىلدە چۈشىنىلىپ كېلىنگەنلىكىنى تەكىتلەپ، بۇلار ئوتتۇرىسىدا روشەن پەرقلەر بارلىقىنى سۆزلەپ ئۆتتى.

ئۇ بۇ ھەقتە مۇنداق دېدى: «ئاددىي قىلىپ ئېيتقاندا، يىغىۋېلىش لاگېرى مەلۇم بىر گۇرۇپپىغا تەۋە بولغان ھەمدە بىگۇناھ، دەپ قارىلىۋاتقان بىر خەلقنى تېخى يۈز بەرمىگەن مەلۇم بىر تۈرلۈك جىنايەتنىڭ گۇماندارلىرى قاتارىدا ئالدىنئالا قاماققا ئېلىش قىلمىشىنى كۆرسىتىدۇ. بۇنىڭدا ئۇ خەلق ئەمەلىيەتتە ئۇنداق ئىشلارنى قىلمىغان ھەمدە قامالغاندىن كېيىن بۇ ھەقتە سوت ئېچىلىپ ئۇلارنىڭ بىرەر گۇناھى ياكى جىنايىتى بارلىقى دەلىللەنمىگەن بولىدۇ. يىغىۋېلىش لاگېرى ئومۇمەن تۈرمىلەردىن پەرق قىلىدۇ. تۈرمىلەرگە ئادەتتە مەلۇم بىر گۇرۇپپىغا تەۋە بولغان ھەمدە قولغا ئېلىنغان كىشىلەر قامىلىدۇ. لاگېردىكى كىشىلەر ئادەتتە خۇسۇسىي جەھەتتىن بىرەر جىنايەت ئۆتكۈزگەنلىكى ئۈچۈن ئەمەس، بەلكى مەلۇم بىر مىللىي تۈركۈمگە تەۋە بولغانلىقى ياكى مىللىي كىملىككە ئىگە بولغانلىقى ئۈچۈن قامىلىدۇ. خىتايغا ئوخشاش ئۆز تارىخىدا دېموكراتىيەنى باشتىن كەچۈرۈپ باقمىغان ياكى كىشىلىك ھوقۇق دېگەنلەرنى بىر ياققا قايرىپ قويىدىغان دۆلەتتە مەۋجۇت بولۇۋاتقانلىقىنى ماۋ زېدوڭ دەۋرىدە شەكىللەنگەن بىر قاتار ئۆلچەملەرنىڭ داۋام ئېتىشىدۇر. مەسىلەن، بۇنىڭغا مەدەنىيەت قىممىتى، تاشقى كۆرۈنۈشى، خۇسۇسىي ئېتىقاد، ئىدېئولوگىيە سىستېمىسى دېگەندەك ئۆلچەملەرنى مىسال قىلىشىمىز مۇمكىن. قاچانىكى خىتاي دۆلىتى تەكىتلەۋاتقان ئاشۇ ئۆلچەملەرگە چۈشمەيدىغان مىللىي تۈركۈم بايقالغاندا ئۇلار ئالدى بىلەن ئاسسىمىلياتسىيە ئۇسۇلىنى قوللىنىدۇ.»

تەپسىلاتى...

دورا كلايمەن: «ئەبەدىي تەكرارلانمىسۇن» نىڭ ئۇيغۇرلاردا تەكرارلىنىشىنى خالىمايمەن

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

خارۋاتىيە جۇمھۇرىيىتىدىن مەخسۇس يەھۇدىي قىرغىنچىلىقىنىڭ 75 يىللىقىنى خاتىرىلەش پائالىيىتى ئۈچۈن پايتەخت ۋاشىنگتونغا كەلگەن، يەھۇدىي قىرغىنچىلىقىدىن ھايات قالغان شاھىتلاردىن بىرى، 82 ياشلىق دورا كلايمەن خانىم 5-فېۋرال كۈنى يەھۇدىي قىرغىنچىلىقى خاتىرە مۇزېيىدا ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشى مەزگىلىدە ئۆز ئائىلىسى ۋە باشقا يەھۇدىيلار بېشىدىن ئۆتكۈزگەن تارىخىي قىرغىنچىلىق ھەققىدە نۇتۇق سۆزلىدى.

دورا خانىم نۇتقىدا مۇنداق دەپ چاقىرىق قىلدى: «مېنىڭ ئىسمىم دورا كلايمەن. 1938-يىلى يانۋاردا خارۋاتىيەدە تۇغۇلغان. گېرمان ناتسىستلىرى ئاپام ۋە دادامنى تۇتۇپ، يەھۇدىيلار لاگېرىغا ئېلىپ ماڭغىنىدا ئىنىم تېخى بوۋاق ئىدى. 2-دۇنيا ئۇرۇشى ئاخىرلاشقاندا مەن 7 ياشتا ئىدىم، شۇڭا ھەممە ئىشلار يادىمدا، ئۇ چاغدا مەن بىر كاتولىك قوشنىمىز تەرىپىدىن بېقىۋېلىندىم. بەختكە يارىشا بوۋاق ئىنىمنى ئۆيىمىزنىڭ خىزمەتچىسى قۇتقۇزۇپ قالغان. ئاپام ۋە دادام باشقا-باشقا لاگېرلارغا ئېلىپ بېرىلغان بولۇپ، ئىككىلىسى ئۆلتۈرۈلگەن. شۇ قىيىن دەۋردە بىز كاتولىك قوشنىمىزنىڭ ھىمايىسىدە ياشىدۇق. كېيىن قىرغىنچىلىقتا ھايات قالغان بىردىنبىر تۇغقىنىمىز تاغام بىزنى بېقىۋالدى. بىز شۇ ئۆچمەنلىك، قىيىنچىلىققا تولغان تراگېدىيەلىك مەزگىلدە ھايات قېلىشىمىز بىر مۆجىزە ئىدى. چۈنكى، بۇ مۆجىزە شۇ دەۋردىمۇ ئېتنىك كىملىكى، دىنىي ئارقا كۆرۈنۈشىنىڭ ئوخشىماسلىقىغا قارىماستىن، بىزنىڭ يەھۇدىيلىكىمىزنى بىلىپ تۇرۇپ، ئۆزلىرىنىڭ ھاياتىنى خەتەرگە قويۇش بەدىلىگە بىزنى قوغداپ قالغان ئىنسانلارنىڭ بار بولغانلىقىدۇر. شۇڭا بىز تارىخنىڭ شاھىتى سۈپىتىدە ساق قالدۇق. ھالبۇكى، تراگېدىيە شۇكى ئېتنىك ۋە دىنىي كىملىكى سەۋەبلىك قىرغىنچىلىققا، باستۇرۇشقا ئۇچراش بۈگۈنمۇ ئاخىرلاشقىنى يوق.

تەپسىلاتى...

21-ئەسر ۋىلبېرفورس تەشكىلاتى پرېزىدېنتى: «ئەجەبا، ئۇيغۇرلار پۈتۈنلەي يوقىتىلغاندىن كېيىن بۇنى قىرغىنچىلىق دەپ ئاتايمىزمۇ؟»

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ۋاشىنگتونغا جايلاشقان «Holocaus Mémori’al Museum»، يەنى يەھۇدىي قەتلىئامى خاتىرە مۇزېيىدا 5-فېۋرال ئۆتكۈزۈلگەن «يەھۇدىيلار قەتلىئامغا ئۇچرىغان 75 يىلدىن كېيىنكى دىنىي باستۇرۇشلار» يىغىنىنىڭ يېپىلىش نۇتقىنى سۆزلىگەن «21-ئەسىر ۋىلبېرفورس» تەشكىلاتىنىڭ پرېزىدېنتى دوكتور راندېل ئېۋېرېت سۆزىنى مۇنداق خۇلاسىلىگەنىدى: «باستۇرۇشقا ئۇچراش ئىنتايىن رېئال ھادىسە، بىز روھىنگا، يەزېدى، ئۇيغۇرلار، ئىراقتىكى خرىستىئانلار ئۇچراۋاتقان باستۇرۇشلاردىن ئىنتايىن ئەندىشە قىلىۋاتىمىز.

ئۇيغۇرلار ۋەزىيىتىنى مىسالغا ئالساق، ئېيتىپ ئۆتۈلگەندەك، ئۇيغۇر دىيارىدىكى مەۋجۇت جازا لاگېرلىرى يەھۇدىي قىرغىنچىلىقىدىن كېيىنكى ئېتنىك مىللەتلەر ۋە دىنغا ئېتىقاد قىلىدىغانلار قامالغان ئەڭ زور كۆلەملىك جازا لاگېرلىرى ھېسابلىنىدۇ. بۇنىڭ ئاخىرلىشىشى ئۈچۈن ئامېرىكا دۆلەت مەجلىسى ئەزالىرىنىڭ ‹2019-يىللىق ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق قانۇنى» نىڭ ماقۇللىنىشىغا تىرىشچانلىق كۆرسىتىۋاتقانلىقىدىن تولىمۇ مەمنۇنمىز. بىز، بۇنىڭ ئۈچۈن كىشىلەرنى، دۆلەت مەجلىسى ۋە پارلامېنت ئەزالىرىنىڭ بۇ قانۇننىڭ بالدۇرراق ماقۇللىنىشىنى قولغا كەلتۈرۈشى ئۈچۈن ئەمەلىي ھەرىكەت قوللىنىشقا چاقىرىمىز. بىز ھەرىكىتىمىزنىڭ ئۆزگىرىش ئېلىپ كېلەلەيدىغانلىقىغا ئىشىنىمىز، بىز بىرلىكتە ئىنسانىي غۇرۇرنى ئېتىبارغا ئىگە قىلايلى، بۇ دۇنيادا ياشاۋاتقان ھېچ بىرىمىز ئېتىقادىمىز سەۋەبلىك جازالانماسلىقىمىز ياكى زۇلۇمغا ئۇچرىماسلىقىمىز كېرەك. مەن ياراتقۇچىغا، بۇ دۇنيادا تىنچلىق بولۇشى ۋە بۇ دۇنيادا تىنچلىق بەرپا قىلغۇچىلاردىن بولۇپ ياشىشىمىز ئۈچۈن دۇئا قىلىمەن».

تەپسىلاتى...

«ئۇيغۇر قىرغىنچىلىقىنىڭ شەرھى» ۋە تارىخنىڭ ساۋاقلىرى (1)

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ «ئەسەبىيلىك ۋە تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش» نامىدا مىليونلىغان ئۇيغۇرنى لاگېرلارغا قامىۋېلىشى ئىزچىل خەلقئارانىڭ دىققىتىدە بولۇپ كېلىۋاتقان مەسىلىلەرنىڭ بىرى. بولۇپمۇ «تەربىيەلەش مەركەزلىرى» نامىدىكى لاگېرلارنىڭ سۈنئىي ھەمراھتىن تارتىلغان فوتو سۈرەتلىرىدە روشەن كۆرۈنۈپ تۇرغان كۆزىتىش مۇنارى، سېمونت توسۇقلار ۋە تىكەنلىك سىم تانىلار ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشى مەزگىلىدىكى يەھۇدىيلار قامالغان يىغىۋېلىش لاگېرلىرىنىڭ ھايات شاھىتلىرى بايان قىلغان ئەھۋاللارنى كۆز ئالدىمىزدا قايتا نامايان قىلىدۇ.

مانا مۇشۇ رېياللىق سەۋەبىدىن مەكېۋىن ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ پروفېسسورى  ئايدان فورس (Aidan Forth)  ئۇيغۇرلارنىڭ ئەينى ۋاقىتتىكى يەھۇدىيلار ئۇچرىغان قىسمەتكە قايتىدىن دۇچار بولۇشىدىن ئەندىشىگە چۈشۈۋاتقانلىقىنى ئۆزىنىڭ بۇ ھەقتىكى مەخسۇس ماقالىسىدە بايان قىلدى. بولۇپمۇ ئۇيغۇرلارنىڭ ئەينى ۋاقىتتىكى ك گ ب دائىرىلىرى قوللانغان ئۇسۇلدا بىر كېچىدىلا غايىب بولۇپ كېتىدىغان ھەمدە ناتسىستلار دەۋرىدە يەھۇدىي قىز-چوكانلىرىغا مەجبۇرىي ئوكۇل ئۇرۇلۇپ تۇغماس قىلىۋېتىلىدىغان قىسمەتكە يېڭىۋاشتىن ئۇچرىشى ئۇنى بۇ ھەقتە جىددىي ئويلاندۇردى.

تەپسىلاتى...