گېرمانىيە تاراتقۇلىرىدا جازا لاگېرلىرى مەسىلىسى يەنىلا قىزىق تېما بولماقتا

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

گېرمانىيەدىكى مەشھۇر ئاخبارات قاناللىرى جازا لاگېرلىرى مەسىلىسىنى داۋاملىق قىزىق تېما سۈپىتىدە تەشۋىق قىلماقتا.

2-ماي كۈنى كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش تەشكىلاتى خىتاينىڭ ئۇيغۇر دىيارىدىكى نازارەت سىستېمىسى توغرىسىدا «خىتاينىڭ زۇلۇم ھېسابلىرى» ناملىق 68 بەتلىك دوكلاتىنى ئېلان قىلغاندىن كېيىن، گېرمانىيە تاراتقۇلىرى بۇ ھەقتە بەس-بەستە ئۇچۇرلار تارقاتتى.

گېرمانىيەدىكى دۆلەتلىك 1-تېلېۋىزىيە قانىلى بولغان ARD «ساقچى ئەپ مىليونلىغان خىتايلىقلارنى نازارەت قىلماقتا» دەپ ئۇچۇر بەردى. «گېرمانىيە رادىيوسى» بولسا «مۇسۇلمانلارنى نازارەت قىلىشقا قارىتا ئېتىراز» ناملىق خەۋەر ئېلان قىلدى. داڭلىق تېلېۋىزىيە قاناللىرىدىن بىرى بولغان R T L «خىتاي مۇسۇلمانلارنى ساقچى ئەپ بىلەن نازارەت قىلماقتا» دەپ خەۋەر تارقاتتى. «قىززىق لىنىيە قانىلى» «كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش تەشكىلاتى بىر گەۋدىلەشكەن بىرلەشمە ئۇرۇش سۇپىسىنى ئاشكارىلىدى» دەپ يازدى. گېرمانىيە ئاۋازى رادىيوسى «خىتاينىڭ نازارەت سىستېمىسى پاش قىلىندى» دەپ بايان بەردى. «باسلېر گېزىتى» بولسا، «بۇ ئەپ ئىنسانلارنى تۇتقۇن قىلىدۇ» دەپ ماقالە ئېلان قىلدى. «Business Insider» قانىلى «غەلىتە جاسۇسلۇق ھەرىكىتى: خىتاي بىر ئەپ بىلەن ئۇيغۇرلارنى نازارەت قىلماقتا» دەپ مەلۇمات بەردى. بۇندىن باشقا شىۋېتسارىيەدە چىقىدىغان «يېڭى زۇرۈكلىكلەر گېزىتى» : «خىتاي ھاكىمىيىتى بىر ئەپ ئارقىلىق شىنجاڭدىكى ئىنسانلارنىڭ باسقان ھەربىر قەدەم ئىزىنى نازارەت قىلماقتا» دەپ مەخسۇس ماقالە يازدى. «T-Online» قانىلى بولسا «خىتاي ئۇيغۇرلارنى جازا لاگېرلىرىدا تۇتماقتا» دەپ ئۇچۇر تارقاتتى.

تەپسىلاتى...

ئۇيغۇرلارنىڭ رامىزان چەكلىمىسىگە ئۇچرىشى داۋاملىق خەلقئارانىڭ ھېسداشلىقىغا ئېرىشمەكتە

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

پۈتۈن دۇنيا مۇسۇلمانلىرى ئۈچۈن خاسىيەتلىك ئايلاردىن ھېسابلىنىدىغان رامىزان ئېيىنىڭ باشلىنىشى بىلەن ئۇيغۇرلار دىيارىدىكى مىليونلىغان مۇسۇلمانلار ئاممىسىنىڭ باشقا مۇسۇلمانلارغا ئوخشاش ئۆزى خالىغانچە رامىزان روزىسى تۇتۇش ئىمكانىيىتىنىڭمۇ بولماسلىقى يەنە بىر قېتىم ھەرقايسى مەتبۇئاتلاردىن يەر ئالدى.

يېقىنقى مەزگىللەرگىچە مەلۇم بولغان تۈرلۈك ئۇچۇرلاردىن ئۇيغۇر جەمئىيىتىدە بۇنىڭدىن بىرنەچچە يىللار ئىلگىرى رامىزان مەزگىلىدە ئاشخانىلارنى تاقاشقا رۇخسەت قىلماسلىق، ھۆكۈمەت خىزمەتچىلىرى ۋە ئوقۇغۇچىلارغا ھەقسىز تاماق ياكى سۇ تارقىتىپ بېرىش ئارقىلىق كىشىلەرنى رامىزان تۇتقۇزماسلىق دېگەندەك چارىلارنى قوللىنىپ كەلگەنلىكى ئاشكارە بولغان ئىدى. ئەمدىلىكتە بولسا خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئىسلام دىنىنى «روھىي كېسەللىك» ياكى «زەھەرلىك ئۆسمە» دەپ جاكارلىشى بىلەن ئۇيغۇرلار دىيارىدىكى سىياسىي باستۇرۇشتا دىنىي كىملىكنىڭ ئالدى بىلەن ھۇجۇمغا ئۇچراۋاتقانلىقى، بۇنىڭ بىلەن «دىنىي مەسىلە» گە باغلىنىپ قالماسلىق ئۈچۈن ئۇيغۇرلارنىڭ ھەرقانداق دىنىي تۈس ئالغان پائالىيەتلەردىن ئۆزىنى تارتىشقا مەجبۇر بولۇۋاتقانلىقى، شۇ قاتاردا ناماز ئوقۇش ۋە روزا تۇتۇشتەك دىنىي پائالىيەتلەرنىڭمۇ ئۆزلۈكىدىنلا ئۇيغۇرلارنىڭ كۈندىلىك پائالىيەت چەمبىرىكىدىن غايىب بولۇۋاتقانلىقى كىشىلەرگە مەلۇم بولۇشقا باشلىدى. 

تەپسىلاتى...

ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇر ئېلىدىكى زۇلۇمغا ئىشتىراك قىلغان ئەمەلدارلارنى جازالاش تەدبىرى تىجارەت ئۆتكىلىگە دۇچ كەلگەن

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

خىتاي ھۆكۈمىتى ئۇيغۇر ئېلىدە 2 مىليونغىچە بولغان ئۇيغۇر ۋە قازاق قاتارلىق يەرلىك خەلقلەرنى «قايتا تەربىيەلەش» نامىدىكى لاگېرلارغا قامىغاندىن كېيىن، بۇ ۋەقە خەلقئارالىق كىشىلىك ھوقۇق ئورگانلىرى بىلەن بىرلىكتە ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنىڭ كۈچلۈك دىققىتىنى قوزغىغان ئىدى.

ئۇيغۇر ئېلىدىكى بۇ تۇتقۇننىڭ ناھايىتى كەڭ كۆلەملىك ئىكەنلىكى ۋە ۋەزىيەتنىڭ ئىنتايىن جىددىيلىكىگە ئائىت ئۇچۇرلارنىڭ كۆپلەپ ئاشكارىلىنىشى نەتىجىسىدە ئامېرىكا ھۆكۈمىتى خىتايغا قاراتقان تەنقىدلىرىنى كۈچەيتكەن. ئامېرىكىلىق سىياسەتچىلەر ئارىسىدىمۇ ھۆكۈمەتنى تەدبىر ئېلىشقا چاقىرىدىغان چاقىرىقلار كۆپەيدى.

نەتىجىدە، «ۋاشىنگتون پوچتىسى» گېزىتى تۇنجى بولۇپ، 2018-يىلى 6-ئايدا ئېلان قىلغان بىر خەۋىرىدە ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ چېن چۈەنگو قاتارلىق خىتاي ئەمەلدارلىرىنى كىشىلىك ھوقۇقنى دەپسەندە قىلىش جىنايىتى بىلەن جازاغا تارتىشى مۇمكىنلىكىنى، ئامېرىكا تاشقى ئىشلىرى مىنىستىرلىقىنىڭ دىنى ئەركىنلىككە مەسئۇل ئالاھىدە ئەلچىسى سام بروۋنبەكنىڭ بۇ ھەقتە ترامپ ھۆكۈمىتىگە جىددىي رەۋىشتە خىزمەت ئىشلەۋاتقانلىقىنى، بۇنىڭ ماركو رۇبىئو ۋە كىرىستوفىر سىمىس قاتارلىق دۆلەت مەجلىس ئەزالىرىنىڭمۇ كۈچلۈك قوللىشىغا ئېرىشكەنلىكىنى خەۋەر قىلغان. ئەمما ئارىدىن بىر يىلغا يېقىن ۋاقىت ئۆتكەن بولسىمۇ، خىتاي ئەمەلدارلىرىغا قارىتىلغان جازا تەدبىرى ئەمەلىيلەشمىگەن ئىدى. 

تەپسىلاتى...

كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش تەشكىلاتى: «خىتاي يانفون ئەپلىرى ئارقىلىق ئۇيغۇرلارنى نازارەت قىلىۋاتىدۇ!»

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ئۇيغۇر دىيارىدىكى سىياسىي باستۇرۇشتا لاگېرلار مەسىلىسى ئىزچىل خەلقئارادىكى قىزىق تېمىلاردىن بولۇپ كەلمەكتە ئىدى. بولۇپمۇ بىر قىسىم لاگېر شاھىتلىرىنىڭ بۇ ھەقتىكى ئالاقىدار ئەھۋاللار ھەققىدە گۇۋاھلىق بېرىشى بىلەن لاگېرلاردىكى ئىنسان ئەقلىگە كەلمەيدىغان ۋەھشىيلىكلەر تاشقى دۇنيانى ھەيرەتتە قالدۇرغان ئىدى. ئەمما 2-ماي كۈنى خەلقئارا كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش تەشكىلاتى ئېلان قىلغان «خىتاينىڭ زۇلۇم ھېسابلىرى» ناملىق زور ھەجىملىك دوكلاتنىڭ ئېلان قىلىنىشى بىلەن لاگېر سىرتىدا «ئەركىن» يۈرۈۋاتقان ئۇيغۇرلارنىڭ ئەمەلىيەتتە كۆرۈنمەس زۇلۇم، نازارەت ۋە گۇمان ئاستىدا ھايات كەچۈرۈۋاتقانلىقى، ئۇلار باشتىن كەچۈرۈۋاتقان روھىي سىقىلىش ۋە ئازابنىڭ ئەمەلىيەتتە لاگېردىكىلەرنىڭ دەردىدىن قېلىشمايدىغانلىقى يەنە بىر قېتىم ئاشكارا بولدى.

تەپسىلاتى...

لاگېر شاھىدى گۈلزىرە ئۆرقانقىزى: «لاگېرغا تەكشۈرگۈچىلەر كېلىشتىن بۇرۇن چاچلىرىمىزنى بوياتقۇزدى»

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ئۆتكەن يىلنىڭ ئاخىرى ئۇيغۇر رايونىدىكى يىغىۋېلىش لاگېرىدىن قويۇۋېتىلگەن ۋە نۆۋەتتە قازاقىستاندا ياشاۋاتقان گۈلزىرە ئۆرقانقىزى تۈنۈگۈن، يەنى 29‏-ئاپرېل كۈنى يۇتۇب قانىلىدا تۇنجى قېتىم گۇۋاھلىق باياناتى ئېلان قىلدى. ئۇ باياناتىدا ئىككى يىلدىن ئارتۇق ياتقان غۇلجا ناھىيىسىدىكى بىر لاگېرنىڭ ئىچكى ئەھۋاللىرى ھەققىدە تەپسىلىي مەلۇمات بەردى. گۈلزىرە ئۆرقاننىڭ پاش قىلىشىچە، ھەر قېتىم لاگېرغا تەكشۈرگۈچىلەر كەلگەندە لاگېردىكىلەر ئۆز ئەھۋالى ھەققىدە يالغان سۆزلەشكە مەجبۇرلانغان. ئوقۇتقۇچىلار ئۆيلىرىدىن تەشتەكلىك گۈللەرنى ئېلىپ كېلىپ لاگېرنى ۋاقىتلىق بېزىگەن. ھەتتا لاگېردىكى بىر قىسىم ئاياللارنىڭ چاچلىرى بويالغان.

تەپسىلاتى...

ئامېرىكا خەلقئارا دىنىي ئەركىنلىك كومىتېتى خىتاينى دىنىي ئەركىنلىككە خىلاپلىق قىلغۇچى دۆلەتلەر تىزىملىكىگە كىرگۈزۈشنى تەۋسىيە قىلدى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ئامېرىكا خەلقئارا دىنىي ئەركىنلىك كومىتېتى 29‏-ئاپرېل كۈنى يىللىق خەلقئارا دىنىي ئەركىنلىك دوكلاتى ئېلان قىلىپ، خىتاينىڭ ئۇيغۇر رايونىدا دىنىي ئەركىنلىكنى قاتتىق دەپسەندە قىلىۋاتقانلىقى، شۇڭا ئامېرىكانىڭ ئۇنى بۇ يىل يەنە دىنىي ئەركىنلىكى ئالاھىدە دىققەت قىلىنىدىغان 1‏-دەرىجىلىك دۆلەتلەر تىزىملىكىگە كىرگۈزۈشىنى تەۋسىيە قىلغان. ئەگەر ئامېرىكا تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقى بۇ تەكلىپنى قوبۇل قىلسا، بۇ خىتاينىڭ يېقىنقى 20 يىلدىن بېرى ئىزچىل بۇ تىزىملىككە كىرگۈزۈلۈشى بولۇپ قالىدۇ.

ئامېرىكا خەلقئارا دىنىي ئەركىنلىك كومىتېتى 226 بەتلىك دوكلاتىدا، ئامېرىكا ھۆكۈمىتىدىن يەنە دىنىي ئەركىنلىك، كىشىلىك ھوقۇقنى ئامېرىكا-خىتاي سودا سۆھبىتىنىڭ كۈنتەرتىپىگە ئېلىپ كىرىشنى، خىتايدىكى تىل ۋە مەدەنىيەت مىراسى ۋە دىنىي كىملىكىنى ساقلاپ قېلىشقا تىرىشىۋاتقان مىللەت ۋە جامائەتلەرگە ياردەم بېرىشنى كۈچەيتىشنى، خىتايدىن كەلگەن دىنىي ئېتىقادى ئېغىر زىيانكەشلىككە ئۇچرىغان مۇساپىر ۋە سىياسىي پاناھلانغۇچىلارنىڭ كەچۈرمىشلىرىنى ھۆججەتلەشتۈرۈشنى تەلەپ قىلغان. 

تەپسىلاتى...

مەشھۇر لاگېر سۈرىتىدىكى بىرەيلەننىڭ قاش تېشى سودىگىرى ئېلىئاخۇن قارى ئىكەنلىكى ئاشكارىلاندى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

مەشھۇر لاگېر سۈرىتى، يەنى لوپ ناھىيەلىك «تەربىيەلەش مەركىزى» نىڭ يىغىن مەيدانىدىن تارتىۋېلىنغان سۈرەتتىكى 3‏-رەتتە ئولتۇرغان كىشىلەردىن بىرىنىڭ قاش تېشى سودىگىرى، ۋەزىپىسىز دىنىي زات ئېلىئاخۇن قارى ئىكەنلىكى ئاشكارىلاندى. ئېلىئاخۇن قارىنى سۈرىتىدىن تونۇۋالغان ئىككى نەپەر لوپلۇق مۇھاجىر ئۇنىڭ ئىلگىرى خوتەندە دىنىي ساھەدە ئەتراپلىق تەلىم ئالغانلىقى، قاشتېشى تىجارىتى بىلەن شۇغۇللىنىپ ياخشى كۆپ تاپقانلىقى ۋە كىشىلەرنى خەير-ساخاۋەت ئىشلىرىغا يېتەكلىگەنلىكى ھەققىدە گۇۋاھلىق بەردى.

تەپسىلاتى...

خىتاي ئىشچىلار: «شىنجاڭدا خۇددى تۈرمىگە سولانغاندەك ياشايدىكەنمىز»

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇر دىيارىدا ئېلىپ بېرىۋاتقان «ئەسەبىيلىككە قارشى تۇرۇش»، «مۇقىملىقىنى ساقلاش» نامىدىكى يوقىرى بېسىملىق سىياسەتلىرىنىڭ ئاساسلىق ئىپادىلىرى رايوندا تەسىس قىلىنغان يۇقىرى تېخنىكىلىق نازارەت سىستېمىسى، بىخەتەرلىك كامېرالىرى ۋە قەدەمدە بىر ئۇچرايدىغان تەكشۈرۈش پونكىتلىرى قاتارلىق بىر قاتار تەدبىرلىرىدە ئەكىس ئېتىۋاتقان بولۇپ، بۇنىڭدا ئۇيغۇرلار ئاساسلىق تەقىب نىشانى قىلىنغان ئىدى.

تەپسىلاتى...

مەشھۇر لاگېر سۈرىتىدىكى تۇتقۇنلاردىن بىرى شوپۇر ئابدۇلئەزىز ئىكەنلىكى دەلىللەندى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

مەشھۇر لاگېر سۈرىتى، يەنى لوپ ناھىيەلىك «تەربىيىلەش مەركىزى» نىڭ يىغىن مەيدانىدىن تارتىلغان سۈرەتتىكى 5‏-رەتتە ئولتۇرغان تۇتقۇنلاردىن بىرىنىڭ لوپ ناھىيەلىك ئەمگەك سۇغۇرتىسى ئىدارىسىنىڭ شوپۇرى ئابدۇلئەزىز ئىكەنلىكى ئاشكارىلاندى. مۇخبىرىمىزنىڭ تېلېفونىنى قوبۇل قىلغان مەزكۇر ئىدارىدىكى ئالاقىدار بىر خادىم شوپۇر ئابدۇلئەزىزنىڭ لاگېرغا ئەكېتىلگەندىن كېيىن خىزمەتتىن ھەيدەلگەنلىكىنى دەلىللىدى.

تەپسىلاتى...

ئۇيغۇرسوفتنىڭ قۇرغۇچىسى ئالىم ئەھەتنىڭ تۇتقۇن قىلىنغانلىقى ئىلگىرى سۈرۈلمەكتە

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

يېقىندىن بۇيان چەتئەلدىكى ئۇيغۇر زىيالىيلىرى ئۇيغۇر دىيارىدا تۇتقۇن قىلىنغان ۋە يوقاپ كەتكەن ئۇيغۇر سەرخىللىرنىڭ تىزىملىكىنى ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا ئېلان قىلغان بولۇپ، بۇ تىزىملىكنىڭ ئىچىدە ئۇيغۇرسوفتنىڭ قۇرغۇچىسى ئالىم ئەھەتنىڭمۇ ئىسمى بار ئىدى. بىز بۇ ئۇچۇرنىڭ راستلىقىنى دەلىللەش ئۈچۈن ئىچكىرلەپ ئېنىقلاش ئېلىپ باردۇق.

يۇقىرىدا ئېيتىپ ئۆتۈلگەن تۇتقۇن قىلىنغان زىيالىيلار تىزىملىكىدىن مەلۇم بولىشىچە، ئالىم ئەھەت 2018-يىلى يانۋاردىن كېيىن تۇتقۇن قىلىنغان. يېقىندا رادىيومىزغا كەلگەن ئىنكاسلاردىن مەلۇم بولۇشىچە، ئالىم ئەھەت شۇ يىلى يازدىن بۇيان يوقاپ كەتكەن.
تەپسىلاتى...