غايىپ دوختۇر سەييارە نىجاتنىڭ ئۈرۈمچىدىكى داۋەن ئاياللار قاماقخانىسىدا ئىكەنلىكى ئاشكارىلاندى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

تۆت يىلدىن بۇيان ئىز-دېرىكى بولمايۋاتقان ئۈرۈمچى شەھەرلىك دوستلۇق دوختۇرخانىسىنىڭ غايىپ دوختۇرى سەييارە نىجات ھەققىدە ئىلگىرىلەپ ئېلىپ بارغان ئېنىقلاشلىرىمىز داۋامىدا، سەييارە نىجاتنىڭ نۆۋەتتە ئۈرۈمچىدىكى داۋەن ئاياللار قاماقخانىسىدا تۇتۇپ تۇرۇلىۋاتقانلىقى ئاشكارىلاندى. ئەمما ئۇنىڭ سالامەتلىك ئەھۋالى، بولۇپمۇ ساقچىلارنىڭ سەييارەنىڭ ئەھۋالى ھەققىدە ئائىلىسىگە نېمە ئۈچۈن ئۇچۇر بەرمەيۋاتقانلىقىنىڭ سىرى تېخى مەلۇم بولمىدى.

غايىپ دوختۇر سەييارە نىجاتنىڭ 4 يىلغا يېقىن ۋاقىتتىن بۇيان ئائىلىسىگە ھېچقانداق ئۇچۇر بېرىلمەسىلىكى، مەزكۇر ئائىلە ئەزالىرىدا سەييارنىڭ ھاياتىي ئامانلىقى ۋە سالامەتلىك ئەھۋالى ھەققىدە قاتتىق ئەندىشە پەيدا قىلغان. سەييارنىڭ تۈركىيەدىكى ھەدىسى نادىرە بۇ ھەقتە مۇنداق دەيدۇ: «سەييارەنىڭ ئامېرىكادىكى كىچىك ئاپىسى پەرىدە خانىمنىڭ ئاشكارىلىشىچە، غۇلجادىكى ساقچى خادىملىرى سەييارەنىڭ دادىسىنىڭ ئىلتىماسى بويىچە، ھەركەتكە كېلىپ ئۈرۈمچىدىكى ساقچى ئورگانلىرىدىن ئەھۋال سۈرۈشتە قىلغان؛ ئەجەپلىنەرلىكى شۇكى، بۇلار ئۇچۇر ئالالمىغان ۋە سەييارەنىڭ ئائىلىسنى ئۈرۈمچىگە بېرىپ سۈرۈشتە قىلىپ بېقىشىنى تەۋسىيە قىلغان.»

تەپسىلاتى...

تىجارەتچى سادىر ئەلى رامازاندا ئېپتارلىق مېھمان چاقىرغانلىقى ئۈچۈن 20 يىللىق قاماققا كېسىلگەن

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ئامېرىكانىڭ بوستون شەھرىدە ئولتۇرۇشلۇق ئادىلە سادىر 5-يانۋار كۈنى فېيسبۇك سەھىپىسىگە ۋىدېيولۇق ئۇچۇر يوللاپ، 2018-يىلى ئاتۇشتا تۇتقۇن قىلىنغان دادىسى سادىر ئەلىنىڭ 2019-يىلى خىتاي دائىرىلىرى تەرىپىدىن 20 يىللىق قاماققا كېسىۋېتىلگەنلىكىنى بىلدۈرگەن.

ئۇ مەزكۇر سىن كۆرۈنۈشىنى كۆرگەن كىشىلەردىن خىتاي تۈرمىسىدە ناھەق يېتىۋاتقان دادىسىغا ئوخشاش بارلىق ئۇيغۇرلار ئۈچۈن، ئۇلارنىڭ كىشىلىك ھەق-ھوقۇقى ۋە ئەركىنلىكى ئۈچۈن گەپ قىلىشىنى تەلەپ قىلغان.

بىز بۇ ھەقتە تېخىمۇ تەپسىلىي مەلۇماتقا ئېرىشىشى ئۈچۈن ئادىلە سادىر بىلەن ئۇنىڭ ئاپىسى مارىيە مۇھەممەت خانىمنى زىيارەت قىلدۇق.

ئادىلە سادىر زىيارىتىمىزنى قوبۇل قىلىپ، ئۆزىنىڭ 2018-يىلى 6-ئاينىڭ 28-كۈنى ئاتۇشتىكى دادىسى سادىر ئەلى بىلەن ئاخىرقى قېتىم كۆرۈشكەنلىكىنى، دادىسى سادىر ئەلىنىڭ شۇ كۈنى كېچىدە تۇتقۇن قىلىنغانلىقى توغرىلىق خەۋەر ئالغانلىقىنى بىلدۈردى.

تەپسىلاتى...

كېڭىيىۋاتقان قاماقخانىلار ۋە ئايىغى چىقماس تۇتقۇنلار سېپى (1)

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ھەرقايسى ئاخبارات ۋاسىتىلىرى 2020-يىلىنىڭ ئاخىرلىرىغا قەدەر ئۇيغۇر دىيارىدىكى ئېغىر قاماق جازالىرى ھەققىدە ئوخشىمىغان نۇقتىلاردىن ئىشلەنگەن خەۋەرلەرنى ئېلان قىلغاندىن كېيىن بىر قىسىم كىشىلەر بايقىغان بىر ئالاھىدە ھادىسە بۇ ھالنى كىشىلەرنىڭ «نۆۋەتتىكى سىياسىي باستۇرۇشنىڭ يېڭى تەرەققىياتى» دەپ چۈشىنىش ھەمدە ئۇھسىنىش بىلەن توختاپ قېلىش ھادىسىسى بولدى. ھالبۇكى، ئاشۇ نەچچە ئون يىللاپ قاماققا ھۆكۈم قىلىنغان كىشىلەرنىڭ بىر قىسمى دەرۋەقە مەلۇم ۋاقىت قاماقخانىدا تۇرغاندىن كېيىن ئون-يىگىرمە يىلغا سوزۇلغان ھۆكۈم ھەققىدىكى ئۇقتۇرۇشلارنى تاپشۇرۇۋالغان بولسىمۇ، ئەمما نۆۋەتتە بارغانسېرى كۆپلەپ مەلۇم بولۇشقا باشلىغان پولاتتەك ئىسپاتلار بۇ كىشىلەرنىڭ زور قىسمىنىڭ ئەمەلىيەتتە قانۇنىي باسقۇچلاردىن ئۆتمەيلا قاماققا يوللىنىپ تۈرمىلەرنى تولدۇرۇۋاتقانلىقىنى نامايان قىلماقتا. ئۆتكەن بىرنەچچە يىلدىن بۇيان لاگېرلارغا قامالغانلارنىڭ گۇۋاھلىق ئىشلىرى ئۈچۈن ئاكتىپلىق بىلەن خىزمەت قىلىۋاتقان جىن بۇنىن ئەپەندى ئۆتكەن يىلىدىن باشلاپ يېزىشقا باشلىغان «ش ئۇ ئا ر ھەققىدىكى تىل قىسىلچىلىقى» سەرلەۋھىلىك چاتما ماقالىنىڭ ئىككىنچى قىسمىدا دەل مۇشۇ مەسىلىلەر جانلىق پاكىتلار بىلەن بايان قىلىندى.

ئاپتورنىڭ بايان قىلىشىچە، ئۇيغۇر دىيارىدىكى لاگېر ۋە تۈرمىلەرنىڭ كېڭىيىۋاتقانلىقى ھەققىدىكى ھۆكۈمەت تەرەپكە مەنسۇپ رەسمىي ھۆججەتلەر 2019-يىلىنىڭ كېيىنكى يېرىمىدا ئاشكارا بولغان بولۇپ، «نيۇ-يورك ۋاقتى گېزىتى» ۋە «دۆلەتلىك ئاممىۋى رادىئو» (NPR) دا رەسمىي يورۇقلۇققا چىققاندىن كېيىن، زور دىققەت قوزغىغان. بولۇپمۇ بۇ ھۆججەتلەردىن مەلۇم بولغان ئۇچۇرلاردا 2017-يىلى ۋە 2018-يىلىنىڭ ئۆزىدىلا 230 مىڭدىن ئارتۇق كىشىنىڭ ئون يىل بىلەن يىگىرمە يىل ئارىلىقىدىكى قاماق جازاسىغا ھۆكۈم قىلىنغانلىقى كۆرسىتىلگەن. ئارىدىن ئۇزۇن ئۆتمەي بۇ ساننىڭ ئەمەلىيەتتە 350 مىڭ كىشىگە يەتكەنلىكى مەلۇم بولغان. ھالبۇكى، تەقدىرى لاگېرلاردا، قاماقخانىلاردا ياكى تۈرمىلەردە ئاياغلاشقان كىشىلەرنىڭ سانى «مىليون» دېگەن بىرلىكتە تەخمىن قىلىنىۋاتقاندا ئاشۇ غايىب بولغان ئىنسانلار ھەققىدە گۇۋاھلىق بەرگۈچىلەرنىڭ سانى كۈتكەندىن كۆپ يىراق بولۇپ كەلگەن.

تەپسىلاتى...

غۇلجىدىكى 40 يىللىق مائارىپچى ساجىدە رەھىمجان 20 يىللىق كېسىۋېتىلگەن

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

20 يىللىق قاماق جازاسىغا مەھكۇم قىلىنغان ساجىدە رەھىمجاننىڭ 2018-يىلىدىن بۇيان ئىز-دېرىكى بولمىغان.

1963-يىلى 13-مارت غۇلجا شەھىرىدە دۇنياغا كەلگەن ساجىدە رەھىمجاننىڭ 40 يىللىق ھاياتى مائارىپ ساھەسىدە خىزمەت قىلىش بىلەن ئۆتكەن. ئۇ ئاخىرقى 20 يىلدا غۇلجا شەھەرلىك 16-باشلانغۇچ مەكتەپنىڭ مۇدىرى ھەمدە غۇلجىدىكى ئۇيغۇر ساخاۋەتچى بايلىرىدىن نۇرتاي ھاجىم قۇرغان يېتىم-يېسىرلار مەكتىپىنىڭ مۇدىرى بولۇپ خىزمەت قىلغان. 2018-يىلى ياز ئايلىرىدا تۇيۇقسىز غايىب بولغان.

ھازىر گوللاندىيەنىڭ روتتېردام شەھىرىدە ياشاۋاتقان ساجىدە رەھىمجاننىڭ ئوغلى ئاتابېكنىڭ بىلدۈرۈشىچە، ئۇنىڭ ئاپىسى بىلەن ئاخىرقى قېتىم تېلېفون ئارقىلىق كۆرۈشكەن ۋاقتى 2018-يىلى 4-ئايدا بولغان. شۇندىن كېيىن ئاپىسى ۋە ئۇرۇق-تۇغقانلىرىدىن ھېچقانداق ئۇچۇر ئالالمىغان.

تەپسىلاتى...

خىتاي دائىرىلىرى يەنە دوكلات ئېلان قىلىپ، ئۇيغۇر نوپۇسىنى كونترول قىلغانلىقىنى ئىنكار قىلدى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

خىتاينىڭ ئۇيغۇر ئېلىدىكى «شىنجاڭ تەرەققىيات تەتقىقات مەركىزى» دوكلات ئېلان قىلىپ، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇر نوپۇسىنى كونترول قىلغانلىقى ۋە ئۇيغۇر نوپۇسىنىڭ ئازىيىپ كەتكەنلىكىنى ئىنكار قىلدى. دوكلاتتا تەكىتلىنىشىچە، ئۇيغۇر نوپۇسى 1949-يىلدىن 2018-يىلغىچە ئىزچىل كۆپىيىپ كەلگەنىكەن. دوكلاتتا ئۇيغۇر نوپۇسىنىڭ تۇغۇلۇش ۋە تەبىئىي كۆپىيىشى 2017-يىلدىن باشلاپ تېز چۈشۈشكە باشلىغانلىقىى ئېتىراپ قىلىنغان بولسىمۇ، بىراق ئۇنىڭ سەۋەبى باشقا ئامىللارغا باغلاپ چۈشەندۈرۈلگەن.

دوكلاتتا تەكىتلىنىشىچە، ئۇنىڭغا دىنىي رادىكاللىقنىڭ ياخشى كونترول قىلىنىشى، پىلانلىق تۇغۇت سىياسىتىنىڭ «توغرا ئىجرا قىلىنىشى، ئۇيغۇر ئەر-ئاياللىرىنىڭ پەرزەنت كۆرۇش، نىكاھ مەسىلىلىرىدىكى ئىدىيەسىنىڭ ئۆزگىرىشى» قاتارلىق ئامىللار سەۋەب بولغانىكەن. بۇ دوكلات خەلقئارادا خىتاي ئۇيغۇر ئاياللىرىنى تۇغماس قىلىپ، «ئىرقىي قىرغىنچىلىق» ئېلىپ بېرىش بىلەن ئەيىبلىنىۋاتقان مەزگىلدە ئېلان قىلىندى. يېقىندا ئامېرىكا تاشقى ئىشلار مىنىستىرى مايك پومپېيونىڭ بۇيرۇق چۈشۈرۈپ، خىتاينىڭ «ئىرقىي قىرغىنچىلىق» سادىر قىلغان-قىلمىغانلىقىنى باھالاشنى تەلەپ قىلغانلىقى ئىلگىرى سۈرۈلگەن.

خىتاينىڭ دوكلاتىدا، ئۇيغۇر نوپۇسىنىڭ 2017-يىلدىن بۇرۇنقى ئەھۋالى سۆزلىنىپ، ئۇنىڭ يېقىنقى 3 يىللىق ئەھۋالى، مىليونلىغان ئۇيغۇرنىڭ لاگېر ۋە تۈرمىلەرگە قامىلىشىنىڭ نوپۇس تەرەققىياتىغا كۆرسەتكەن تەسىرى، ئۇيغۇر ئەر-ئاياللىرىنىڭ پەرزەنتلىك بولۇش ۋە نىكاھ مەسىلىلىرىدىكى ئىدىيەسىنىڭ 2017-2018-يىللىرى ئىچىدە تۇيۇقسىز ئۆزگىرىپ كېتىشىدەك ھالقىلىق سوئاللارغا جاۋاب بېرىلمىگەن. دوكلاتتىكى سانلىق مەلۇماتلار تېخىمۇ گۇمان پەيدا قىلغان بولۇپ، ئۇنىڭدا ئۇيغۇر ئېلى نوپۇسىنىڭ 2010-يىلدىن 2018-يىلغىچە 25.04% كۆپەيگەنلىكى، بىراق 2018-يىلى تۇغۇلۇش نىسبىتىنىڭ 10.69% گە، تەبىئىي كۆپىيىشنىڭ 6.13% كە چۈشكەنلىكى ئىلگىرى سۈرۈلگەن.

تەپسىلاتى...

د ئۇ ق تۈركىيە رەھبەرلىرى ۋە پارلامېنت ئەزالىرىنى «جىنايەتچىلەرنى ئۆزئارا ئۆتكۈزۈپ بېرىش كېلىشىمى» نى ماقۇللىماسلىققا چاقىرماقتا

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى ئۆتكۈزگەن «ئۆزگىرىۋاتقان دۇنيا ۋە شەرقىي تۈركىستان» تېمىسىدىكى سىن ئىلمىي مۇھاكىمە يىغىنىدا سۆزلىمەكتە. 2020-يىلى ماي.

دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى تۈركىيە رەھبەرلىرى، ھەرقايسى پارتىيەلەرنىڭ رەئىسلىرى ۋە تۈركىيە پارلامېنتى تاشقى ئىشلار كومىتېتى بىلەن ئەدلىيە كومىتېتى مەسئۇللىرى ھەم ئەزالىرىغا خەت ئەۋەتىپ، ئۇلارنى خىتاي بىلەن تۈركىيە ئارىسىدىكى «جىنايەتچىلەرنى ئۆزئارا ئۆتكۈزۈپ بېرىش كېلىشىمى» نى ماقۇللىماسلىققا چاقىرماقتا.

دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى رەئىسى دولقۇن ئەيسا ئەپەندىنىڭ نامى بىلەن ئەۋەتىلگەن ۋە ئەۋەتىلىۋاتقان خەتتە مۇنۇلار يېزىلغان: «مەزكۇر كېلىشىمنىڭ 26-دېكابىر كۈنى خىتاي مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتىيى تەرىپىدىن ماقۇللانغانلىقى، تۈركىيە پرېزىدېنتى رەجەپ تايىپ ئەردوغان قول قويغان نۇسخىسىنىڭ تۈركىيە پارلامېنتىدا ئىكەنلىكى تۈركىيەدە ۋاقىتلىق تۇرۇش رۇخسىتى بىلەن ياشاۋاتقان ئۇيغۇرلار، شۇنداقلا پۈتۈن دۇنيادىكى ئۇيغۇرلار ئارىسىدا ئەندىشە پەيدا قىلدى. تۈركىيە بۇ كېلىشىمنى فېتو ۋە پ ك ك تېررورلۇق تەشكىلاتى ئەزالىرىنى نىشان قىلىپ تۈزگەن بولۇشى مۇمكىن. لېكىن، خىتاينىڭ مەقسىتى تېررورلۇقنى باھانە قىلىپ تۇرۇپ، بىگۇناھ، مەزلۇم ئۇيغۇرلارنىڭ ئۈمىدى بولغان تۈركىيە بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى بۇزۇش، دۇنيا دۆلەتلىرىنىڭ نەزىرىدە تۈركىيەنىڭ ئابرۇيىنى چۈشۈرۈشتىن ئىبارەت. خىتاينىڭ ئۇزۇن يىللاردىن بۇيان شەرقىي تۈركىستاندا ئېلىپ بېرىۋاتقان بېسىم سىياسىتىنىڭ كېيىنكى يىللاردا ئىرقىي قىرغىنچىلىققا ئايلانغانلىقىنى نەزەردە تۇتساق، كېلىشىم تۈركىيە پارلامېنتىدا ماقۇللانسا، شەرقىي تۈركىستاندا تېخىمۇ زور ئىنسانلىققا قارشى جىنايەتنىڭ سادىر بولىدىغانلىقى ئېنىق».

تۈركىيە بىلەن خىتاي ئارىسىدا تۈزۈلگەن «جىنايەتچىلەرنى ئۆزئارا ئۆتكۈزۈپ بېرىش كېلىشىمى» نىڭ 2017-يىلى ئىككى دۆلەت مىنىستىرلىرى ئارىسىدا ئىمزالانغانلىقى، 2019-يىلى تۈركىيە پرېزىدېنتى رەجەپ تايىپ ئەردوغان قول قويغان بولسىمۇ، ئەمما تۈركىيە پارلامېنتىنىڭ ماقۇللۇقىدىن ئۆتمىگەنلىكى، مەزكۇر كېلىشىمنىڭ 26-دېكابىر كۈنى خىتاي مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتىيى تەرىپىدىن ماقۇللانغانلىقى ھەققىدىكى خەۋەر ئېلان قىلىنغاندىن كېيىن، دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى ئىجرائىيە كومىتېتى 27-دېكابىر كۈنى جىددىي يىغىن چاقىرىپ، بۇ كېلىشىمنىڭ تۈركىيە پارلامېنتىدا ماقۇللۇقتىن ئۆتۈشىنى توسۇش ئۈچۈن نېمىلەرنى قىلىش ھەققىدە مۇزاكىرە ئېلىپ بارغان ۋە ئەردوغان قاتارلىق تۈركىيە رەھبەرلىرى، پارلامېنت كومىتېتلىرى، ئەزالىرى ۋە باشقا مۇناسىۋەتلىك ئەربابلارغا خەت ئەۋەتىشنى بېكىتكەنىدى.

تەپسىلاتى...

غۇلجا شەھەرلىك مائارىپ ئىدارىسى خادىمى شائىر ۋە فىزىك قاسىم سىدىقنىڭ تۇتقۇندا ئىكەنلىكىنى دەلىللىدى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

جەمئىيەتنىڭ ھەر ساھە كىشىلىرى ئارىسىدا كۆپ قىزىقىش ۋە غۇلغۇلا پەيدا قىلغان شائىر ۋە فىزىك قاسىم سىدىق ئەپەندى. (ۋاقتى ۋە ئورنى ئېنىق ئەمەس)

«مەن شۇنداق قاتىلغا ئامراق» قاتارلىق لىرىك شېئىرلىرى، «زوقلانغۇچىلار پىسىخولوگىيەسى» قاتارلىق ئىلمىي ماقالىلىرى ۋە «بوشلۇق نەزەرىيىسى» تېمىسىدىكى فىزىكا تەتقىقاتى بىلەن جەمئىيەتنىڭ ھەر ساھە كىشىلىرى ئارىسىدا كۆپ قىزىقىش ۋە غۇلغۇلا پەيدا قىلغان شائىر ۋە فىزىك قاسىم سىدىق 4 يىلدىن بۇيان تۇتقۇندا ئىكەنلىكى، غۇلجا شەھەرلىك مائارىپ ئىدارىسىنىڭ خادىمى تەرىپىدىن دەلىللەندى

كۆزىتىشلىرىمىزدىن مەلۇم بولۇشىچە، 2017 ‏-يىلدىن ئېتىبارەن، ئۇيغۇر جەمئىيىتىدىكى كۆپلىگەن سەركىلەر قاتارىدا شائىر ۋە تەتقىقاتچى قاسىم سىدىقنىڭمۇ ئىلمىي مۇنازىرە سورۇنلىرىدىن سېيماسى، تور بەت ۋە گېزىت-ژۇرناللاردىن ئىسمى غايىب بولغان ئىدى. غۇلجا ۋەزىيىتىدىن خەۋەردار كىشىلەردىن بىرى ئۆتكەن يىلنىڭ ئوتتۇرىلىرى رادىيومىزغا ئۇچۇر يوللاپ، شائىر قاسىم سىدىقنىڭ2017 ‏-يىلى3-ئايدا تۇتۇپ كېتىلگەنلىكى ۋە تا ھازىرغىچە ئىز-دېرىكى يوقلۇقىنى مەلۇم قىلدى. ئىنكاستا ئەسكەرتىلىشىچە، قاسىم سىدىق ئىلگىرىكى يىللاردا كۆپ قېتىم سوراق قىلىنغان ۋە تۇتۇپ قويۇپ بېرىلگەن بولغاچقا، 2017 ‏-يىل 4‏-ئايدا سابىق گۇماندار ۋە سابىق تۇتقۇنلار قاتارىدا تۇتۇپ كېتىلگەن. غۇلجا شەھەرلىك ھۆكۈمەتتىكى ئالاقىدار خادىملار قاسىم سىدىق ھەققىدە مەلۇمات بېرىشنى رەت قىلدى.

نۆۋەتتە شىۋېتسىيەدە ياشاۋاتقان «ئىلى كەچلىك گېزىتى» نىڭ سابىق تەھرىرى، شائىرە راھىلە كامالنىڭ تونۇشتۇرۇشىچە، قاسىم سىدىق غۇلجا شەھەر دادامتۇ ئوتتۇرا مەكتىپىدە ئۇزۇن مەزگىل ئەدەبىيات ئوقۇتقۇچىسى بولغان. كېيىنكى يىللاردا ئەدەبىيات-سەنئەت ساھەسىدە مۇستەقىل تەشكىلاتچىلىق ئىشلىرى بىلەنمۇ شۇغۇللانغان. شۇ يىللاردا «بۇ كېچە» قاتارلىق ناخشا تېكىستلىرى سەۋەبلىك كۆپ ئاۋارىچىلىككە ئۇچرىغان.

تور ئارخىپلىرىدىن مەلۇم بولۇشىچە، يېقىنقى يىللاردا قاسىم سىدىق فىزىكا ساھەسىدە ئوتتۇرىغا قويغان يېڭى پىكىر، يېڭى نەزەرىيەلىرى بىلەن ئۇيغۇر جەمئىيىتىدە ھەر ساھە كىشىلىرىنى تاڭ قالدۇرغان. ئەمما تەبىئىي پەن ساھەسىگە باش چۆكۈرۈپ كىرىشكەن بولسىمۇ، ئۇنى سىياسىي بوران-چاپقۇنلاردىن قوغداپ قالالمىغان. رادىيومىزغا كەلگەن ئىنكاستا دېيىلىشىچە، قاسىم سىدىقنىڭ بۇنىڭدىن 10-15 يىللار ئىلىگىرى يازغان شېئىر ۋە ناخشا تېكىتسلىرى سەۋەبلىك «مىللىي قۇتراتقۇلۇق» بىلەن ئەيىبلەنگەن.

تەپسىلاتى...

خىتاي لاگېر شاھىتى قەلبىنۇر سىدىقنىڭ گۇۋاھلىقىنى يالغانغا چىقىرىشقا ئۇرۇنماقتىكەن

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

قەلبىنۇر سىدىقنىڭ سابىق ئېرى تۇرسۇن ئىسمائىل بىلەن ۋىدېودا كۆرۈشكەن كۆرۈنۈشى.

خىتاي ھۆكۈمىتى 2017-يىلىدىن باشلاپ ئۇيغۇر دىيارىدا 3 مىليونغا يېقىن بىگۇناھ ئۇيغۇر ۋە باشقا مىللەتلەرنى لاگېرلارغا سولىغاندىن باشلاپ، لاگېردىن تىرىك قۇتۇلۇپ چەتئەللەرگە چىقالىغان ناھايىتى ئاز ساندىكى لاگېر شاھىتلىرىدىن باشقا يەنە، ئۇرۇق-تۇغقانلىرى لاگېرلارغا قامالغان مۇھاجىرەتتىكى نۇرغۇنلىغان ئۇيغۇرلار، خىتاينىڭ ھەر تۈرلۈك تەھدىت ۋە بېسىملىرىغا قارىماي، ئۇيغۇر دىيارىدىكى يۇقىرى بېسىملىق نازارەت ۋە سىياسەت ئاستىدا داۋام قىلىۋاتقان ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەتلەرى پاش قىلىپ كەلمەكتە.

بولۇپمۇ لاگېر شاھىتلىرىنىڭ دۇنيا ئاخباراتى ۋە ئۆزلىرى ياشاۋاتقان دۆلەت ھۆكۈمەتلىرىگە ھەمدە خەلقئارالىق ئىنسان ھەقلىرى تەشكىلاتلىرىغا ئۆزىنىڭ جازالاش لاگېرلىرىدا ئۇچرىغان زۇلۇملارنى پاكىتلىق ئاڭلىتىشى، خەلقئارادا خىتاينى «قىرغىنچىلىق» بىلەن ئەيىبلەش ئاۋازىنىڭ كۈچىيىشىدە ھالقىلىق رول ئويناپ كەلدى. ھالبۇكى خىتاي ھۆكۈمىتى بۇنىڭغا قارشى تەدبىرلىرىنى قوللانماقتا. خىتاي تەشۋىقات ئاپپاراتلىرى ۋە دۆلەت بىخەتەرلىك ئاپپاراتلىرىنى ئىشقا سېلىپ، چەتئەللەردە خىتاينىڭ زۇلۇملىرىنى ئاڭلىتىۋاتقان ئۇيغۇرلارغا قارىتا تۈرلۈك تەھدىت ۋە بېسىملىرىنى ھېلىھەم داۋام قىلىۋاتقانلىقىنى كۆرەلەيمىز.

خىتاينىڭ «يەر شارى ۋاقتى» گېزىتى، شىنخۇا ئاگېنتلىقى، مەركىزى تېلېۋىزىيە ئىستانسىسى قاتارلىقلار ئىلگىرى ئامېرىكادىكى ئۇيغۇر يېتەكچىلىرىدىن رابىيە قادىر خانىم، لاگېر شاھىتلىرىدىن مېھرىگۈل تۇرسۇن، زۇمرەت داۋۇت، ياش پائالىيەتچىلىرىدىن فۇرقەت جەۋدەت ۋە ئەرەفات ئەركىن قاتارلىقلارنىڭ ئائىلە تاۋابىئاتلىرى ۋە ئۇرۇق-تۇغقانلىرىنى ئۇلارغا قارشى سۆزلىتىش ئارقىلىق، ئۇلارنىڭ تاراتقۇلارغا دېگەنلىرىنىڭ ھەممىسىگە رەددىيە بەرگۈزۈپ، مەخسۇس خەۋەرلەر تارقاتقانىدى.

گوللاندىيەدە پاناھلانغان لاگېر شاھىتى، سابىق لاگېر ئوقۇتقۇچى قەلبىنۇر سىدىقنىڭ رادىيومىزغا يەتكۈزگەن ئۇچۇرلىرىدىن خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ بۇ خىل يالغانچىلىق تەشۋىقاتىنىڭ ئەمدى قەلبىنۇر سىدىقنى نىشان قىلىۋاتقانلىقى ئاشكارىلاندى.

قەلبىنۇرنىڭ ئېيتىشىچە، بۇلتۇر 2-ئايدا، ئۆزىنىڭ قەلبىنۇر بىلەن ئاجراشقانلىقىنى ۋە ئاخىرقى قېتىم ئالاقە قىلىۋاتقانلىقىنى جاكارلاپ ئالاقىسىنى ئۈزگەن ئۈرۈمچىدىكى سابىق ئېرى، تەڭرىتاغ رايونلۇق قۇرۇلۇش ماتېرىياللىرى تارماق شىركىتىدىكى تۇرسۇن ئىسمائىل، بۇ يېڭى يىلنىڭ ئالدىدا ئۇنىڭغا ئۆزى بىلەن جىددىي ئالاقىلىشىش ھەققىدە ئۇچۇر ئەۋەتكەن. تۇرسۇن ئىسمائىلنىڭ «مېنى ئويلىمىساڭمۇ قېرىنداشلىرىڭنى ئويلاپ قوي. . .» دېگەندەك تەھدىتلىرى تەسىرىدە، قېرىنداشلىرىنىڭ ئاقىۋىتىدىن ئەنسىرىگەن قەلبىنۇر ئۇنىڭ بىلەن تېلېفوندا ۋېدىئولۇق كۆرۈشكەن. تۇرسۇن ئىسمائىل ئۇنىڭغا شەھەرلىك تارماقلارنىڭ مەھەللە ساقچىلىرى بىلەن 2020-يىلى 19-دېكابىر كەچ سائەت 8 دىن 12 غىچە مەخسۇس ۋېدىئوغا ئېلىپ كەتكەنلىكىنى ئېيتقان.

تەپسىلاتى...

پەيزىۋاتتا بىر خىتاي ئوقۇتقۇچىنىڭ سىنىپتا ئۇيغۇر ئوقۇغۇچىغا زوراۋانلىق قىلىشى كۈچلۈك ئىنكاس قوزغىدى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

مەلۇم بىر مەكتەپتە خىتاي ئوقۇتقۇچىنىڭ سىنىپتىكى ئوقۇغۇچىلار ئالدىدا بىر ئۇيغۇر ئوقۇغۇچىغا زوراۋانلىق قىلىۋاتقان سىن كۆرۈنۈشىدىن سۈرەتكە ئېلىنغان.

يېقىنقى بىرقانچە يىلدىن بۇيان خىتاي ھۆكۈمىتى ئۇيغۇر دىيارىدىكى ئوتتۇرا-باشلانغۇچ مەكتەپلەردە «دۆلەت تىلى» ئوقۇتۇشى نامىدا خىتاي تىللىق مائارىپنى ئومۇملاشتۇردى. ئەمما ئۇيغۇر دىيارىغا «ياردەم» نامىدا يۆتكەپ كېلىنگەن خىتاي ئوقۇتقۇچىلىرىنىڭ ئوقۇتقۇچىلىق ساپاسىدا كۆرۈلۈۋاتقان مەسىلىلەر، بولۇپمۇ ئۇلارنىڭ ئۇيغۇر ئوقۇغۇچىلارنى كەمسىتىشى، ھەتتا ئۇلارنى ئۇرۇپ-دۇمبالاشتەك زوراۋانلىق قىلمىشلىرى ئاشكارىلىنىپ، ھەر ساھەنىڭ جىددىي دىققىتىنى قوزغىماقتا.

ئالدىنقى ھەپتە، يەنى 2020-يىلى 12-ئاينىڭ ئاخىرى قەشقەرنىڭ پەيزىۋات ناھىيەسىدىكى مەلۇم بىر مەكتەپتە خىتاي ئوقۇتقۇچىنىڭ سىنىپتىكى ئوقۇغۇچىلار ئالدىدا بىر ئۇيغۇر ئوقۇغۇچىغا زوراۋانلىق قىلىۋاتقان سىن كۆرۈنۈشى ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا ئاشكارىلاندى.

مەزكۇر سىن كۆرۈنۈشى ئاشكارىلانغاندىن كېيىن، خىتاي ئىچى سىرتىدىكى ئىجتىمائىي ئالاقە مۇنبەرلىرىدە قاتتىق نارازىلىق ئىنكاسى قوزغىدى.

مەزكۇر سىن كۆرۈنۈشى ھەققىدە پەيزىۋات ناھىيەلىك ساقچى ئىدارىسى دەسلەپ ئۈندىدار سالونىدا ئۇقتۇرۇش چىقىرىپ، مەزكۇر ۋەقەنىڭ ساختا خەۋەر ئىكەنلىكىنى بىلدۈرگەن ئىدى.

بىز 12-ئاينىڭ 29-كۈنى ۋە 30-كۈنلىرى مەزكۇر ۋەقەنى ئېنىقلاش ئۈچۈن پەيزىۋات ناھىيەلىك مائارىپ ئىدارىسى، پەيزىۋاتتىكى بىرقانچە مەكتەپلەر ۋە پەيزىۋات ناھىيىلىك ساقچى ئىدارىسى قاتارلىق جايلارغا تېلېفون قىلدۇق.

تەپسىلاتى...

خارۋارد ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ 70 تىن ئارتۇق ئوقۇغۇچىلار تەشكىلاتى خىتاينى ئەكبەر ئەسەتنى قويۇپ بېرىشكە چاقىردى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

خارۋارد قانۇن ئىنستىتۇتى كىشىلىك ھوقۇق تەشەببۇسچىلىرى بىلەن خارۋارد ئۇنىۋېرسىتېتى ئوقۇغۇچىلار تەشكىلاتلىرى بىرلەشمە بايانات ئېلان قىلىپ، خىتاينى تۈرمىدىكى ئۇيغۇر ئىگىلىك تىكلىگۈچى ئەكبەر ئەسەتنى قويۇپ بېرىشكە ۋە ئۇيغۇرلارغا قارىتىلغان كەڭ كۆلەملىك ۋەھشىيلىكلەرگە خاتىمە بېرىشكە چاقىردى.

باياناتتا مۇندا دېيىلدى: «بىز، خارۋارد قانۇن ئىنستىتۇتى كىشىلىك ھوقۇقنى تەشەببۇسچىلىرى ۋە خارۋارد ئۇنىۋېرسىتېتى ئوقۇغۇچىلار تەشكىلاتلىرى مەكتەپدىشىمىز رەيھان ئەسەت خانىمغا جور بولۇپ، ئۇنىڭ ئىنىسى ئەكبەر ئەسەتنىڭ دەرھال قويۇپ بېرىلىشىنى تەلەپ قىلىمىز.»

ئۇيغۇر تېخنىكا كارخانىچىسى ۋە ساخاۋەتچى ئەكبەر ئەسەت 2016-يىلى فېۋرالدا، ئامېرىكا تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقىنىڭ تەكلىپى بىلەن «خەلقئارالىق زىيارەتچى رەھبەرلەرنى تەربىيەلەش پروگراممىسى» غا قاتناشقان ۋە بۇ شەرەپكە ئېرىشكەن ئاز ساندىكى ئۇيغۇر كارخانىچىلىرىنىڭ بىرى بولۇپ قالغان.

ھالبۇكى، ئۇ ئۈرۈمچىگە قايتىپ بىر نەچچە ھەپتىدىن كېيىن غايىب بولغان. 2020-يىلى يانۋاردا، رەيھان ئەسەت ئىنىسىنىڭ «مىللىي ئۆچمەنلىككە قۇتراتقۇلۇق قىلىش جىنايىتى» بىلەن 15 يىللىق قاماق جازاسىغا ھۆكۈم قىلىنغانلىقىدىن خەۋەر تاپقان.

تەپسىلاتى...