2 -نۆۋەتلىك شەرقىي تۈركىستانلىقلار ئىستىراتېگىيەلىك مۇھاكىمە يىغىنى ئاخباراتى

2 – نۆۋەتلىك شەرقىي تۈركىستانلىقلار ئىستىراتېگىيەلىك مۇھاكىمە يىغىنى 2017 – يىلى 19 – 21 ماي كۈنلىرى گېرمانىيە پايتەختى بېرلىن شەھرىدە چاقىرىلدى. يىغىنغا ئامېرىكا، كانادا، ئاۋىسترالىيە، ياپونىيە، تۈركىيە، شىۋېتسىيە، شىۋېتسارىيە، گوللاندىيە، گېرمانىيە قاتارلىق ئەللەردىن كەلگەن 26 نەپەر مۇتىخەسىس، سىياسىيۇن، پائالىيەتچىلەر ۋە ئۇيغۇر زىيالىلىرى قاتناشتى.
ئىستىراتېگىيە مۇتىخەسىسى در. ئەركىن ئەكرەم ئەپەندى تەرىپىدىن ئۇيۇشتۇرۇلغان بۇ قېتىمقى يىغىندا 2004 – يىلى د ئۇ ق غا سۇنۇلغان شەرقىي تۈركىستان مىللىي ئازاتلىق ھەرىكىتىنىڭ 3 باسقۇچلۇق ئىستىراتېگىيەلىك پىلانى يەنە بىر قېتىم كۆزدىن كۆچۈرۈلدى. „خەلقارا ۋەزىيەتنىڭ ئۆزگۈرۈشى ۋە مەۋجۇد مەسىلىلەر”، „يۈكسىلىۋاتقان خىتاي ۋە ئۇيغۇرلار مەسىلىسى”، „ئۇيغۇرلارنىڭ ھازىرقى ۋەزىيىتى ۋە چىقىش يوللىرى” قاتارلىق غول تېمىلار ئاستىدا ئۇيغۇرلار ۋە شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىگە مۇناسىۋەتلىك 48 جىددىي ھەم كونكىرېتنى نۇقتا بۇ قېتىمقى يىغىننىڭ مۇھاكىمە مەزمۇنى بولدى.

تەپسىلاتى...

باستۇرۇش كۈچەيگەنسىرى ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىنىڭ قارشىلىق پائالىيەتلىرىمۇ كۈچىيىدۇ

ئامېرىكا ئاۋازى خىتايچە تورى خەۋىرى
2017 – يىلى 21– ماي

ئامېرىكىدىكى خادسېن تەتقىقات ئورنى(Hudson İnstitute) يېقىندا خىتاي دائىرىلىرىنىڭ شىنجاڭ(شەرقىي تۈركىستان – ت)دىكى باستۇرۇشلىرى ۋە ئۇيغۇرلارنىڭ رادىكال پائالىيەتلىرى ھەققىدە بىر ئىلمىي مۇھاكىميە يىغىنى ئۆتكۈزدى. كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتى بولغان «پۇقرالار كۈچى»نىڭ قۇرغۇچىسى ياڭ جيەنلى يىغىندا سۆز قىلىپ، ھەتتا مۆتىدىل قاراشتىكى ئۇيغۇرلارنىڭمۇ خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ باستۇرۇشلىرىغا ئۇچراۋاتقانلىقىنى ئېيتتى.

تەپسىلاتى...

«خىتايدىكى دنا ئەۋرىشكىسى يىغىش ھەرىكىتىنىڭ ئاساسلىق نىشانلىرىدىن بىرى ئۇيغۇرلار بولماقتا»

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 17– ماي

خەلقئارا كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش تەشكىلاتى دۈشەنبە كۈنى خىتاي ساقچى ئورگانلىرىنىڭ پۇقرالارنىڭ د ن ئا (DNA) ئەۋرىشكىسىنى يىغىش ھەرىكىتى ئۈستىدە مۇھىم بىر دوكلات ئېلان قىلدى. مەزكۇر ئورگاننىڭ قارىشىچە، خىتاي ھۆكۈمىتى د ن ئا ئەۋرىشكىسى يىغىش ھەرىكىتىدە ئاساسلىق ئۇيغۇرلارنى، ئۆكتىچىلەرنى ۋە كۆچمە نوپۇسلارنى نىشان قىلغان بولۇپ، ئىگىلەنگەن ئۇچۇرلاردىن دائىرىلەرنىڭ بۇ ھەرىكىتىنى ئۇيغۇر ئېلىدە يەنىمۇ زور دەرىجىدە كېڭەيتىپ ئېلىپ بارىدىغانلىقى مەلۇم بولماقتىكەن. كۆزەتكۈچىلەر خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ خۇسۇسىي ئۇچۇرلارنىڭ مەخپىيلىكىنى دەپسەندە قىلىش بىلەن بىرگە، بەلگىلىك گۇرۇپپىلارنى ئاساس نىشان قىلىش ئارقىلىق ئۇلارنى كەمسىتكەنلىكىنى بىلدۈرمەكتە.

دۈشەنبە كۈنى خەلقئارا كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش تەشكىلاتى «خىتاي ساقچىلىرىدىكى د ن ئا ئۇچۇرلىرى خۇسۇسىي ئۇچۇرنىڭ مەخپىيەتلىكىگە خەۋپ تۇغدۇرماقتا» دەپ ماۋزۇ قويۇلغان بىر پارچە دوكلات ئېلان قىلدى. دوكلاتتا كۆرسىتىلىشىچە، خىتاي ھۆكۈمىتى ھازىرغىچە تۈرلۈك ناملار ئاستىدا 40 مىليون كىشىنىڭ د ن ئا ئۇچۇرىنى يىغقان بولۇپ، ئۇلار ئاساسلىق ئۇيغۇرلاردىن، ئۆكتىچىلەر ۋە كۆچمە نوپۇسلاردىن ئېلىنغان ئىكەن.

تەپسىلاتى...

ئۆيىدىن يامانلاپ چىقىپ كەتكەن ياش يۈننەن چېگراسىدا تۇتۇلۇپ 17 يىللىق كېسىلگەن

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 16– ماي

بۇ يىل 25 ياشقا كىرگەن ھەسەننىياز سەمەت، 3 يىلنىڭ ئالدىدا يۇرتى يەكەن تومئۆستەڭدە ئاكىسى بىلەن ئاپتوموبىلدا رول تالىشىپ قالىدۇ. خاپىچىلىقتا ئۆيدىن يامانلاپ چىقىپ كەتكەن ھەسەننىياز تىرىشىپ ئىشلەپ، مۇستەقىل بىر ئاپتوموبىل سېتىۋېلىش نىيىتىدە ئاۋۋال ئۈرۈمچىگە، ئاندىن يۈننەنگە يېتىپ بارىدۇ. ئۇيغۇرلار ئۈچۈن خىتاينىڭ ھەرقانداق يېرىدە قازاننىڭ قۇلىقى تۆت ئىكەنلىكىنى بايقىغان ھەسەننىياز، تەلىيىنى چەتئەلدە سىناپ باقماقچى بولىدۇ. ئەمما، خىتاينىڭ ئاتالمىش تېررورچىلارغا زەربە بېرىش ھەرىكىتى، جاھاندارچىلىق كويىدىكى ھەسەننىياز سەمەتنىمۇ ئامان قويمايدۇ. خىتاي سوتى ئۇنى چېگرادىن قانۇنسىز ئۆتۈشكە ئۇرۇنۇش بىلەن ئەيىبلەپ 17 يىللىق قاماققا ھۆكۈم قىلىدۇ.

ئۆتكەن يىلى ئاڭلىغۇچىلىرىمىزدىن بىرى، رادىيومىزغا مەكتۇپ يوللاپ، يەكەندە ئۆيىدىن يامانلاپ چىقىپ كەتكەن بىر ياشنىڭ، ئالتە ئايدىن كېيىن يۈننەن چېگراسىدا تۇتۇلغانلىقىنى ۋە ئىككى يىلدىن كېيىن تېررورلۇق بىلەن ئەيىبلىنىپ 17 يىللىق كېسىلگەنلىكىنى مەلۇم قىلدى. بۇ ئۇچۇر يېقىندا يەكەن تومئۆستەڭدىن ئەھۋال ئىگىلىشىمىز داۋامىدا راستلىقى دەلىللەندى. تومئۆستەڭ ئىشلەمچى كەنت سېكرېتارىنىڭ دېيىشىچە، 3 يىلنىڭ ئالدىدا ئۆيىدىن يامانلاپ چىقىپ كەتكەن ياشنىڭ ئىسمى ھەسەننىياز سەمەت.

تەپسىلاتى...

كۆزەتكۈچىلەر: «قوش تىل مائارىپ» ئىنىڭ سۈرئىتى ئاسسىمىلياتسىيە قەدىمىنى كۆرسىتىدۇ

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 16– ماي

بۇ يىل خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇر ئېلىدىكى قوش تىللىق مائارىپنى كۈچەيتىش سۈرئىتىنىڭ ھەسسىلەپ ئاشقانلىقىنى كۆرەلەيمىز. خىتاي دائىرىلىرى 2016-يىلىدا ئۇيغۇر ئېلىنىڭ يەسلى ۋە ئوتتۇرا، باشلانغۇچ مەكتەپلىرىگە جەمئىيەتتىن 10 مىڭ ئوقۇتقۇچىنى ئاشكارا قوبۇل قىلغان بولسا، بۇ يىل بىر ھەسسە كۆپەيتىپ 19 مىڭدىن ئارتۇق كىشى قوبۇل قىلىدىغانلىقىنى ئېلان قىلدى. بۇ ئوقۇتقۇچىلار ئاساسەن ئۇيغۇرلار زىچ ئولتۇرۇشلۇق جەنۇبتىكى 3 ۋىلايەت، بىر ئوبلاستتىكى مەكتەپلەرگە ئەۋەتىلىدىغان بولۇپ، كۆزەتكۈچىلەر، خىتاي ھۆكۈمىتى ئىلگىرى «ئاسسىمىلياتسىيە» سىياسىتىنى «قوش تىل مائارىپ» نامىدا يوشۇرۇپ ئىجرا قىلغان بولسا، نۆۋەتتە بۇ سىياسەتنىڭ سۈرئىتىنى ھەسسىلەپ ئاشۇرۇپلا قالماي، مائارىپ بىلەن تەڭ مەدەنىيەت جەھەتتىن ئاسسىمىلياتسىيە قىلىشنىمۇ كۈچەيتمەكتە، دەپ ئوتتۇرىغا قويماقتا.

خىتاي دائىرىلىرىنىڭ ئۇيغۇر رايونىدىن تارقىتىلىدىغان ئۇچۇر ۋاسىتىلىرىدە 15-ماي خەۋەر قىلىنىشىچە، دائىرىلەر 2017-يىلى ئۇيغۇر ئېلىنىڭ يەسلى، ئوتتۇرا ۋە باشلانغۇچ مەكتەپلىرىگە ئالاھىدە ئوقۇتقۇچىلىق ئىش ئورنىغا جەمئىيەتتىن 19 مىڭ 182 ئوقۇتقۇچى قوبۇل قىلىدىكەن. بۇ ئورۇنلارغىمۇ ئىلگىرىكىدەك سىياسىي ۋە كەسپىي ۋە خىتاي تىلى ئۆلچىمىگە دائىر شەرت ۋە تەلەپلەر بويىچە يېشى 35 ياشتىن تۆۋەنلەر قوبۇل قىلىنىدىغان بولۇپ، بۈگۈندىن باشلاپ تىزىملاش باشلانغان. ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق مائارىپ نازارىتىنىڭ تورىدا تىزىملىتىشقىمۇ بولىدىكەن. قوبۇل قىلىنماقچى بولغان ئوقۇتقۇچىلار ئاساسەن ئۇيغۇر ئېلىنىڭ جەنۇبىدىكى قوش تىل يەسلى، باشلانغۇچ ۋە ئوتتۇرا مەكتەپلەرنىڭ قوش تىل ئوقۇتقۇچىلارغا بولغان ئېھتىياجىنى قامداشنى مەقسەت قىلغان بولۇپ، ھەر قايسى ۋىلايەتلىك مائارىپ تارماقلىرىدىمۇ مەخسۇس تىزىملاش، ئىمتىھان ئېلىش ئاپپاراتلىرى سەپلەنگەن.

تەپسىلاتى...

ئۇيغۇر دىيارىدىكى جۈمە نامىزى ھەققىدىكى ئىنكاسلار

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 15– ماي

ئۆتكەن ھەپتە ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا «خوتەن ۋىلايىتىنىڭ نامازغا ئالاقىدار 7 نۇقتىنى بىرلىككە كەلتۈرۈش پىلانى» نامىدىكى بىر ھۆججەتنىڭ فوتو رەسىمى تارالغان. مەزكۇر ھۆججەتتە تەكىتلەنگەن جۈمە نامىزىدا «خىتاي رەئىسى شى جىنپىڭغا مىننەتدارلىق بىلدۈرۈپ، خوتەننىڭ تىنچ، مۇقىم بولۇشىنى، مىللەتلەرنىڭ ئىناق، خاتىرجەم تىرىكچىلىك قىلىشنى تىلەيمىز» دېگەن تىلەكلەرنى تىلەش ھەققىدىكى بەلگىلىمىلەر، چەتئەللەردىكى فېيسبوك قاتارلىق تاراتقۇلاردا مۇنازىرە قوزغاپ ئەيىبلەشكە ئۇچرىغان ئىدى.

ئۇيغۇر دىيارىدىن ئىگىلىگەن ئەھۋاللاردىن، نۆۋەتتە جۈمە نامىزىدا گەرچە مەزكۇر بەلگىلىمىدە تىلغا ئېلىنغان سۆز-ئىبارىلەر ئەينەن ئورۇنلانمىسىمۇ، ئەمما ئىمامنىڭ خۇتبىدە جامائەتكە سۆزلەيدىغان ۋەز نەسىھەتلىرىدە، «خىتاي كومپارتىيىسىگە مىننەتدارلىق بىلدۈرۈش، ئىناق جەمئىيەت بەرپا قىلىش، مۇقىم جەمئىيەت بەرپا قىلىش» ھەققىدىكى سۆز-ئىبارىلىرى ئاساسىي سالماقنى ئىگىلەيدىغانلىقى دەلىللەندى.

تەپسىلاتى...

چىرا ناھىيەسى ئېشىنچا ئەمگەك كۈچلىرىنىڭ يۆتكىلىشىنى 60مىڭ ئادەم قېتىمغا يەتكۈزۈشنى پىلان قىلغان

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 15– ماي

ئۇيغۇر رايونى دائىرلىرى 10-ماي كۈنى مەخسۇس تېلېۋىزىيە يىغىنى چاقىرىپ، قەشقەر ۋە خوتەن ۋىلايەتلىرىدىكى يېزا ئېشىنچا ئەمگەك كۈچلىرىدىن 100 مىڭ ئادەمنى ئۈچ يىل ئىچىدە تەشكىللىك تۈردە يۆتكەپ ئىشقا ئورۇنلاشتۇرۇشنى تەكىتلىگەن ئىدى.

ئەمما، يېزا ئېشىنچا ئەمگەك كۈچلىرىنى ئىچكىرى خىتاي ئۆلكىلىرىدكى زاۋۇت-فابرىكىلارغا يۆتكەپ ئاپىرىپ ئىشلىتىش كۆپ يىللاردىن بۇيان ئىزچىل داۋاملىشىۋاتقانلىقى مەلۇم.بىراق، خىتاي مەتبۇئاتلىرى يېقىندىن بۇيان مەلۇم ساندىكى يېزا ئەمگەك كۈچلىرىنى ئۇيغۇر رايونى ئىچىدىكى بەزى زاۋۇتلارغا ئورۇنلاشتۇرۇشقا باشلىغانلىقىنى خەۋەر قىلماقتا.

تەپسىلاتى...

«ئۇيغۇرلارنى بوزەك ئېتىش»: خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارنىڭ دىنىي ئېتىقادىنى خورلىشى دىققەت قوزغىماقتا (1)

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 12– ماي

خىتاي دائىرىلىرىنىڭ ئۇيغۇرلار دىيارىدا يولغا قويۇۋاتقان دىنىي ئېتىقادقا مۇناسىۋەتلىك سىياسەتلىرى، بولۇپمۇ يېقىندا ئېلان قىلىنغان دىنىي ئىسىملارنى چەكلەش قاتارلىق بىرقىسىم تەدبىرلىرى خەلقئارا مەتبۇئات ساھەسىدە كۈچلۈك ئەكس تەسىر قوزغاۋاتقانلىقى مەلۇم. بۇ مۇناسىۋەت بىلەن ئېلان قىلىنىشقا باشلىغان ماقالىلەردە خىتاي ھاكىمىيىتىنىڭ بۇ خىلدىكى دىننى چەكلەش ئۇرۇنۇشلىرى «ئۇيغۇرلارنى بوزەك ئېتىپ، مۇسۇلمانلارنى خورلاش» دەپ تەسۋىرلەنمەكتە.

خىتاي ئاخباراتلىرىدىن مەلۇم بولۇشىچە، خىتاي مەركىزىي ھۆكۈمىتى ھازىر جىددىي يولغا قويۇۋاتقان «بىر بەلۋاغ بىر يول» ئىستراتېگىيىسىنىڭ قانات يېيىشىغا ئەگىشىپ خىتاينىڭ ئوتتۇرا ئاسىيا رايونى بىلەن بولغان باغلىنىشىدا ئاچقۇچلۇق رول ئوينايدىغان، شۇنداقلا خىتاينىڭ ئاساسلىق ئېنېرگىيە بازىلىرىدىن بىرى بولغان ئۇيغۇرلار دىيارىنىڭ تېخىمۇ زور قىممەتكە ئىگە بولۇۋاتقانلىقى مەلۇم. ھالبۇكى، ئۇيغۇرلار دىيارىدا ئوتتۇرىغا چىقىۋاتقان ھەمدە ئىسلام دىنى بىلەن زىچ باغلىنىشلىق بولۇۋاتقان بىر قىسىم سىياسەتلەر بولسا، بۇ خىل «قىممەت» بىلەن باراۋەر يوسۇندا كىشىلەرنىڭ دىققىتىنى تارتماقتا. بولۇپمۇ بۇ تەدبىرلەرنىڭ ئىچىدىكى ئۇيغۇر بوۋاقلارغا مۇسۇلمانچە ئىسىم قويۇشنى، ئەرلەرنىڭ ئۇزۇن ساقال قويۇۋېلىشىنى، ئاياللارنىڭ ھېجابلىنىشىنى مەنئى قىلىش مەزمۇنلىرى كۈچلۈك غۇلغۇلا قوزغىماقتا.

تەپسىلاتى...

خىتاي ئۇيغۇر يېزا ئەمگەك كۈچلىرىنى يۆتكەشنى يەنە كۈچەيتىشكە باشلىدى

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 12– ماي

خىتاي دائىرىلىنىڭ ئۇيغۇر يېزا ئەمگەك كۈچلىرىنى يۆتكەش پىلانى بويىچە، كەلگۈسى 3 يىل ئىچىدە، ئۇيغۇر رايونىنىڭ قەشقەر ۋە خوتەن ۋىلايىتىدىن 100 مىڭ يېزا ئەمگەك كۈچى تەشكىللىك يۆتكىلىپ، ئىشقا ئورۇنلاشتۇرۇلىدۇ. خىتاينىڭ پىلانى، بۇ ئەمگەك كۈچلىرىنىڭ زور قىسمىنى خىتاي ئۆلكىلىرىدىكى زاۋۇتلارغا، بىر قىسمىنى ئۇيغۇر رايونىنىڭ باشقا جايلىرىدىكى كارخانىلارغا ئورۇنلاشتۇرۇشتۇر.

ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىنىڭ 10‏-ئاپرېل ئۆتكۈزۈلگەن بۇ ھەققىدىكى تېلېفون يىغىنىدا، قەشقەر، خوتەن ۋىلايەتلىرىدىكى يېزا ئەمگەك كۈچلىرىنى يۆتكەش پىلانى «شىنجاڭنىڭ مۇقىملىق چوڭ ۋەزىيىتىگە ئالاقىدار» دەپ كۆرسىتىلگەن ھەم ھەر دەرىجىلىك ئورۇنلارنىڭ بۇ ئىشنى بىر «سىياسىي ۋەزىپە» قاتارىدا تۇتۇشىنى ۋە 1-قول ئەمەلدار مەسئۇل بولۇشنى تەلەپ قىلغان.

تەپسىلاتى...

پەيزىۋات تېرىمدا قېرىندىشىغا پۇل يوللاشمۇ «جىنايەت»، تەبلىغ ئاڭلىغان 200 نەچچە كىشى قاماقتا

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 12– ماي

يېقىندا رادىيومىزغا كەلگەن بىرقانچە ئىنكاستا، ئۇيغۇر رايونىدا داۋام قىلىۋاتقان ئۈچ خىل كۈچلەرگە قارشى ھەرىكەتتە، چەتئەلدىكى دوست ياكى قېرىنداشلىرىغا پۇل يوللاشنىڭمۇ جىنايى پاكىت دەپ قارىلىۋاتقانلىقى تىلغا ئېلىندى.

مۇخبىرىمىز بۇ يىپ ئۇچىغا ئاساسەن، پەيزىۋاتنىڭ تېرىم يېزىسىغا قارىتا تېلېفون زىيارىتى ئېلىپ باردى. زىيارەتتە، تېرىمدىكى 33 ياشلىق بىر ئايالنىڭ چەتئەلگە چىقىپ كەتكەن بىر ئىنىسىغا، ئىنىسى ئۈرۈمچىدىكى ۋاقتىدا 10 مىڭ سوم پۇل سېلىپ بەرگەنلىكى ئۈچۈن نۆۋەتتە تېرىم ساقچىخانىسىدا قاماقتا ئىكەنلىكى ئاشكارىلاندى. مەزكۇر ساقچىخانا خادىمى نۆۋەتتە تېرىم يېزىسىدا 200 نەچچە كىشىنىڭ تەبلىغ ئاڭلىغانلىقى ئۈچۈنلا بۇ يىل كىرگەندىن بۇيان قاماقتا ئىكەنلىكىنى دەلىللىدى.

تەپسىلاتى...