جوئاننې سىمىس: «خىتاي ھۆكۈمىتى ‹تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش› نامىدا دۆلەت تېررورلۇقىغا مېڭىۋاتىدۇ!»

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ئەنگلىيەدىكى دۇنياغا داڭلىق روتلىج (Routledge) نەشرىياتى 1982-يىلىدىن تارتىپ قەرەللىك نەشر قىلىشنى باشلىغان «ئوتتۇرا ئاسىياغا نەزەر» ژۇرنىلىنىڭ 2019-يىللىق 1-سانى مەخسۇس ئۇيغۇرلار مەسىلىسىگە بېغىشلاندى.

بولۇپمۇ يېقىنقى يىللاردىن بۇيان ئۇيغۇرلار ھەققىدىكى ئىزدىنىشلىرى بىلەن كۆزگە چېلىقىشقا باشلىغان بىر قىسىم ئالىم ۋە مۇتەخەسسىسلەرنىڭ ئۇيغۇرلار دىيارىدىكى مۇستەملىكە تۈزۈمى، ئۇيغۇرلاردىكى ئىسلام دىنى دۇچ كېلىۋاتقان خىرىسلار، «تېررورلۇق مەسىلىسى» ۋە زورلۇق ھەرىكەتلىرى، توقۇنۇش ۋە لاگېرلار مەسىلىسى قاتارلىق تېمىلار بويىچە يېزىپ چىققان ماقالىلىرىنىڭ بۇ سانغا توپلىنىشى بىلەن ئۇيغۇر دىيارىنىڭ نۆۋەتتىكى ۋەزىيىتى سىستېمىلىق تەھلىل قىلىنغان يېڭى بىر ئىلمىي ئەسەر ۋۇجۇدقا چىقتى.

تەپسىلاتى...

لاگېر شاھىتى گۈلزىرە ئاۋۇلقانقىزى: «ئىككى ھەپتىدە بىر قېتىم يىغلاشقا رۇخسەت قىلىدۇ»

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

لاگېر شاھىتى گۈلزىرە ئاۋۇلقانقىزىنىڭ ئاشكارىلىشىچە، ئۇ تۇرغان ئاياللار لاگېرىدا تۇتقۇنلار ياتاقتىن سىنىپقا ساقچىلارنىڭ نازارىتىدە يالاپ ئېلىپ چىقىلغان؛ كۈنىگە 14 سائەت «دەرس» ئۆتۈلگەن؛ بۇ 14 سائەت ئىچىدە پەقەت بىر ياكى ئىككى قېتىملا تەنەپپۇس ۋاقتى بېرىلگەن. ئۇلارنىڭ ياتاق ۋە سىنىپتا ئۆزئارا سۆزلىشىشى ۋە يىغلىشىنى قاتتىق چەكلىگەن دائىرىلەر، ئۇلارغا ئىككى ھەپتىدە بىر قېتىم ئىككى سائەتلىك يىغلاش ۋاقتى بەرگەن. تۇتقۇنلار بۇ يىغلاش سائىتىدىمۇ ساقچى ۋە ئوقۇتقۇچىلارنىڭ نازارىتى ئاستىدا بولغان.

تەپسىلاتى...

دۇنيا يەھۇدىي كۆزىتىش تەشكىلاتى: ئۇيغۇرلارنىڭ ۋەزىيىتىدىن يەھۇدىيلار ئۇچرىغان قىرغىنچىلىق باسقۇچلىرىنىڭ ئالامەتلىرى ئىپادىلەنمەكتە

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ئامېرىكىدىكى يەھۇدىيلارنىڭ ئەڭ كونا ئاخبارات مۇنبەرلىرىدىن «فورۋەرتس» يەنى «ئالغا» تور ژۇرنىلىنىڭ 13-ماي سانىدا باش مۇھەررىرى جەن ئېيسنېرنىڭ «خىتاينىڭ مۇسۇلمانلارغا قارىتا ئېتنىك تازىلاش ئېلىپ بېرىشىغا قارشى يەھۇدىيلارنىڭ كۆرسىتىۋاتقان قارشىلىق ئىنكاسىنىڭ رولى بولامدۇ؟» تېمىسىدا تەھرىرات ماقالىسى ئېلان قىلىندى. ماقالىدا ھازىرغىچە ئۇيغۇرلارنىڭ خىتاي تەرىپىدىن يىغىۋېلىش لاگېرلىرىغا قامالغانلىقى ھەققىدىكى خەۋەر ۋە ماقالىلەردىن مىسال كۆرسىتىپ، بىر مىليوندىن ئارتۇق مۇسۇلمانلارنىڭ خىتايدەك بىر قۇدرەتلىك دۆلەت تەرىپىدىن لاگېرغا قامىلىپ، دىنى، مەدەنىيىتى يوقىتىلىۋاتقان بولسا بۇ مەسىلىنىڭ چوقۇم بارلىق يەھۇدىيلارغا چېتىلىدىغان مەسىلە ئىكەنلىكى ھەققىدە شەپە بەرگەن ۋە خىتاينىڭ بىر مىليوندىن 3 مىليونغا قەدەر ئىنسانلارنى سولاپ ئاتالمىش قايتا تەربىيەلەش مەركىزى دەپ ئاتاۋاتقانلىقىنى، ئەينى ۋاقىتتا گىتلېر گېرمانىيەسىنىڭ يەھۇدىيلارنى سولىغان لاگېرلارنىڭ ئىشىكىگە ‹ئەمگەك بىلەن ئازاد بولىسەن› دېگەن ۋىۋىسكىنى ئېسىپ كۆز بويىغىنى بىلەن ئوخشاش يالغانچىلىق ئىكەنلىكىنى كۆرسەتكەن.

تەپسىلاتى...

بۇ يىللىق «ئانىلار بايرىمى» مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇرلار ئۈچۈن قايغۇلۇق بىر كۈن بولدى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ھەر يىلدا بىر قېتىم تەبرىكلىنىدىغان خەلقئارالىق «ئانىلار بايرىمى» كۈنى پۈتۈن دۇنيادىكى جاپاكەش ئانىلارنىڭ پەرزەنتلىرىگە ۋە ئائىلىسىگە سىڭدۈرگەن ئەجرى، جەمئىيەتكە قوشقان بىر كىشىلىك تۆھپىسىگە مىننەتدارلىق بىلدۈرۈلىدىغان بىر بايرامدۇر.

ھەر يىلى 12-مايغا بېكىتىلگەن بۇ كۈندە پەرزەنتلەر ئۆز ئانىلىرىغا ھەرخىل خۇشپۇراق گۈللەرنى ۋە سوۋغاتلارنى سوۋغا قىلىدۇ، مېھرىبان ئانىسىنىڭ مەڭگۈ شۇ گۈلگە ئوخشاش گۈزەل بولۇشىنى ئۈمىد قىلىپ تىلەكلەرنى تىلىشىدۇ، ئانىلارنىڭ ئۇزۇن ئۆمۈر كۆرۈشى ئۈچۈن دۇئالارنى قىلىشىدۇ.

ھالبۇكى، بۈگۈنكى بۇ مۇبارەك كۈن ئۇيغۇر دىيارى ۋە مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇرلار ئۈچۈن قايغۇلۇق بىر كۈن بولماقتا. خىتاينىڭ ئۇيغۇر دىيارىدا يۈرگۈزۈۋاتقان ئېغىر زۇلۇملىرى نەتىجىسىدە مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇرلارنىڭ بەزىلەر ئانىلىرىنىڭ ئاۋازىنى ئاڭلاشتىن مەھرۇم بولغان بولسا، يەنە بەزىلەر ئانىسىدىن مەڭگۈلۈككە ئايرىلىپ تۇرماقتا. مۇشۇ مۇناسىۋەت بىلەن مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇرلار ھەرقايسىي ئاخبارات ۋاسىتىلىرى ۋە ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا «ئانىلار بايرىمى» ھەققىدە ماقالە ۋە يازمىلارنى ئېلان قىلىپ، خىتاينىڭ جازا لاگېرلىرىدا ئازاب چېكىۋاتقان ئانىلىرىنىڭ بايرىمىنى تەبرىكلىمەكتە.

تەپسىلاتى...

مۇتەخەسسىسلەر كانادا ھۆكۈمىتىنى ئۇيغۇر ئېلىدىكى ئەمەلدارلارنى «ماگنېتسكىي قانۇنى» ئارقىلىق جازالاشقا چاقىرماقتا

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

كانادالىق مۇتەخەسسىسلەر كانادا ھۆكۈمىتىنى خىتاينىڭ ئۇيغۇر ئېلىدىكى چېن چۈەنگو ۋە شۆھرەت زاكىر قاتارلىق ئەمەلدارلىرىنى «ماگنېتسكىي قانۇنى» بويىچە جازالاشقا چاقىرغان.

كانادانىڭ «دۆلەت پوچتىسى» گېزىتىنىڭ بۇ ھەقتىكى خەۋىرىدە خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇر ئېلىدا 2 مىليوندەك ئۇيغۇرنى لاگېرغا قاماش ئارقىلىق ئۇلارنىڭ تىلى ۋە دىنىغا ھۇجۇم قىلىۋاتقانلىقى، بۇنىڭ دەل كانادا ھۆكۈمىتى كىشىلىك ھوقۇقنى دەپسەندە قىلىۋاتقان دىكتاتور ھاكىمىيەتلەرنى جازالاش ئۈچۈن تۈزگەن «ماگنېتسكىي قانۇنى» بويىچە جازالىنىشى زۆرۈر بولغان بىر ھەرىكەت ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرگەن.

خەۋەردە كۆرسىتىلىشىچە، كانادالىق مۇتەخەسسىسلەر يۇقىرىقى بۇ قانۇن تۈزۈلگىلى 18 ئاي بولغان بولسىمۇ، ئەمما ھازىرغىچە بىرەرمۇ خىتاي ئەمەلدارىنىڭ قارا تىزىملىككە ئېلىنمىغانلىقىنى تەنقىد قىلغان. ئۇلار بىردەك كانادا ھۆكۈمىتىنى ئەمدى پوزىتسىيىسىنى جىددىي ئۆزگەرتىشكە چاقىرغان.

تەپسىلاتى...

«خىتايدىكى ئۇيغۇر لاگېرلىرى» مۇھاكىمە يىغىنىدا لاگېرلار ئۈستىدىن خەلقئارالىق تەكشۈرۈش يۈرگۈزۈش تەلەپ قىلىندى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

14-ماي، يەنى سەيشەنبە كۈنى بىريۇسسېلدىكى ئاخبارات كۇلۇبىدا «خىتايدىكى ئۇيغۇر لاگېرلىرى» تېمىسىدا بىر مۇھاكىمە يىغىنى چاقىرىلغان. يىغىندا سۆز قىلغان مۇتەخەسسىسلەر خەلقئارا جامائەتنى ئۇيغۇرلار ئۇچراۋاتقان زۇلۇمغا دىققەت قىلىشقا چاقىرغان.

«كۇنا» ناملىق خەۋەر ئاگېنتلىقىنىڭ خەۋىرىگە قارىغاندا، بۇ مۇھاكىمە يىغىنىغا كوپېنھاگېن ئۇنىۋېرسىتېتىدا ئۇيغۇر مەدەنىيىتى بويىچە پوست-دوكتورلۇق تەتقىقاتى بىلەن شۇغۇللىنىۋاتقان رۇنى ستىنبېرگ سۆز قىلغان. ئۇ سۆزىدە ئەينى ۋاقىتتا خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇرلارنى كەڭ كۆلەمدە تۇتقۇن قىلىپ لاگېرغا قاماۋاتقانلىقى ھەققىدە خەۋەرلەر چىققاندا ياۋروپادا ھېچكىمنىڭ، ھەتتا ئاخباراتلارنىڭمۇ ئىشەنمىگەنلىكىنى، ئاقىۋەتتە بۇنىڭ بۈگۈنكى دۇنيادىكى زور پاجىئەگە ئايلانغانلىقىنى بىلدۈرگەن. ئۇ ئاز دېگەندە بىر مىليون كىشى قامالغان بۇ لاگېرلاردا تولىمۇ قورقۇنچلۇق زۇلۇملار، قېيىن-قىستاقلار يۈز بېرىۋاتقانلىقىنى ئەسكەرتىپ، بۇ لاگېرلار ئۈستىدىن خەلقئارالىق تەكشۈرۈش يۈرگۈزۈلۈشى كېرەكلىكىنى ئەسكەرتكەن.

تەپسىلاتى...

خىتاي CNN مۇخبىرلىرىنىڭ لاگېرلارنى زىيارەت قىلىشىنى يەنە بىر قېتىم چەكلىگەن

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ئۇيغۇر دىيارىدىكى لاگېرلارغا قامالغانلار ئىچىدە مۇئەييەن ساندىكى بىر تۈركۈم كىشىلەر چەتئەلدىن ۋەتەندىكى ئۇرۇق-تۇغقانلىرىنى يوقلاشقا بېرىپ ئىز-دېرەكسىز غايىب بولۇپ كەتكەنلەر ئىكەن. ئامېرىكادىكى «سىملىق خەۋەرلەر تورى» (CNN) نىڭ بۇ ھەقتىكى ئەڭ يېڭى تەكشۈرۈش پائالىيىتى دەل مۇشۇ خىلدىكى كىشىلەرگە بېغىشلانغان.

تەپسىلاتى...

ئامېرىكا خىتاينى ئۇيغۇرلار سەۋەبلىك ب د ت «يەرلىك مىللەتلەر مۇنبىرى» نىڭ ئەزالىقىغا سايلىماسلىققا چاقىرغان

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

خىتاينىڭ مىليونلىغان ئۇيغۇر، قازاق ۋە باشقا تۈركىي مۇسۇلمانلارنى جازا لاگېرلىرىغا قاماپ، لاگېر سىرتىدىكى ئۇيغۇرلارنى ئومۇميۈزلۈك تەقىب ئاستىغا ئېلىشى ب د ت دا ئامېرىكا بىلەن-خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى تېخىمۇ كەسكىن ۋە ئاشكارا توقۇنۇشلارغا سەۋەب بولماقتا. 7‏-ماي كۈنى ئامېرىكانىڭ ب د ت ئىجتىمائىي-ئىقتىسادىي كېڭېشىدە تۇرۇشلۇق ۋەكىلى مەزكۇر كېڭەشنىڭ «يەرلىك مىللەتلەر مۇنبىرى» نىڭ ئەزالىرىنى تولۇقلاپ سايلاش يىغىنىدا سۆز قىلىپ، ئەزا دۆلەتلەرنى خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارغا تۇتقۇن مۇئامىلىسى سەۋەبلىك ئۇنىڭ كۆرسەتكەن نامزاتىنى سايلىماسلىققا چاقىرغان. يىغىندا خىتاي ۋەكىلى ئامېرىكا تەرەپنىڭ پىكىرىگە نارازىلىق بىلدۈرگەن. 

تەپسىلاتى...

ئۇيغۇر رايونىدىكى تېخىمۇ كۆپ مەسچىت ۋە مازارلارنىڭ چېقىپ تاشلانغانلىقىغا دائىر يېڭى دەلىللەر ئاشكارىلاندى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ئەنگلىيەدىكى «مۇھاپىزەتچى گېزىتى» بىلەن «بېللىڭكېيت» ناملىق تور ژۇرنىلى خىتاي دائىرىلىرىنىڭ 2016‏-يىلدىن بېرى قاغىلىق، خوتەن قاتارلىق تەكلىماكاننىڭ جەنۇبىي قىرغىقىدىكى جايلاردىكى 30 نەچچە مەسچىت ۋە دىنىي تاۋاپگاھنىڭ پۈتۈنلەي ياكى قىسمەن چېقىپ تاشلىغانلىقىغا دائىر يېڭى دەلىللەرگە ئېرىشكەنلىكىنى ئېلان قىلدى. «مۇھاپىزەتچى گېزىتى» نىڭ 6‏-ماي ئېلان قىلغان خەۋىرىدە قەيت قىلىنىشىچە، پۈتۈنلەي ياكى قىسمەن چېقىپ تاشلانغان بۇ مەسچىت ۋە دىنىي تاۋاپگاھلار خوتەندىكى ئىمام ئاسىم مازىرى، جەفەرى سادىق مازىرى قاتارلىق ئىككى مەشھۇر تاۋاپگاھنى، قاغىلىق چوڭ مەسچىتىدەك ئاتاقلىق جامەلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدىكەن.

«مۇھاپىزەتچى گېزىتى» بىلەن «بېللىڭكەيت» تورى بۇ دەلىللەرگە مەزكۇر رايوندىكى 100 دەك مەسچىت ۋە تاۋاپگاھنىڭ سۈنئىي ھەمراھ سۈرەتلىرىنى ئانالىز قىلىش، يەرلىك پۇقرالارنى زىيارەت قىلىش ئارقىلىق ئېرىشكەن. خەۋەردە قەيت قىلىنىشىچە، ئۇلار تەكشۈرگەن 100 دەك مەسچىت ۋە تاۋاپگاھنىڭ ئىچىدىكى قاغىلىق مەسچىتىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان 31 مەسچىت بىلەن خوتەندىكى ئىمام ئاسىم مازىرى ۋە جەفەرى سادىق مازىرى قاتارلىق ئىككى تاۋاپگاھنىڭ قۇرۇلۇشى 2016‏-يىلدىن 2018‏-يىلغىچە بولغان ئارىلىقتا بۇزغۇنچىلىققا ئۇچرىغان ئىكەن. خەۋەردە، ئۇنىڭ ئىچىدىكى 15 مەسچىت ۋە يۇقىرىقى ئىككى مازارنىڭ پۈتۈنلەي ياكى ئاساسەن بۇزغۇنچىلىققا ئۇچرىغانلىقى، قالغان مەسچىتلەرنىڭ قۇببە، مۇنار ۋە دەرۋازىلىرىنىڭ چېقىپ تاشلانغانلىقى، ئۇنىڭدىن باشقا سىرتقى كۆرۈنۈشىدىن مەسچىت ئىكەنلىكىنى پەرقلەندۈرگىلى بولمايدىغان 9 قۇرۇلۇشنىڭ پۈتۈنلەي چېقىپ تاشلانغانلىقى بىلدۈرۈلگەن.

تەپسىلاتى...

لاگېر شاھىتى گۈلزىرە ئۆرقانقىزى: ئاياللار ياتاقتىن كېچىلەردە ئاچىقىپ كېتىلىدۇ، ھېچ بىرى قايتىپ كەلمەيدۇ

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

غۇلجا ناھىيەسىدىكى ئاياللار لاگېرىدا 27 ئاي يېتىپ چىققان شاھىت گۈلزىرە ئۆرقانقىزى، ئۆتكەن ھەپتە يوتۇب قانىلىدا ئېلان قىلغان گۇۋاھلىق باياناتىدا، ئۆزى بىلەن بىر ياتاقتا ياتقان بەزى ئۇيغۇر قىز-ئاياللىرىنىڭ يېرىم كېچىلەردە نامەلۇم سەۋەب بىلەن ياتاقتىن ئېلىپ چىقىپ كېتىلگەنلىكى ۋە تەكرار ياتاققا قايتىپ كەلمىگەنلىكى ۋە شۇ پېتى ئىز-دېرىكى يوقالغانلىقىنى ئاشكارىلىدى؛ ئۇ ئۆزىنىڭ بۇنداق سىرلىق غايىب بولۇشقا كۆپ قېتىم شاھىت بولغانلىقىنى ئەسكەرتتى. ئىلگىرىكى ئېنىقلاشلىرىمىز داۋامىدا لاگېرغا ئەكېتىلگەن بەزى كىشىلەردىن ھەتتا ئىككى يىلغا قەدەر ھېچقانداق ئۇچۇر يوقلۇقى ئاشكارىلانغان ئىدى.

لاگېر شاھىتى گۈلزىرە ئۆرقانقىزىنىڭ گۇۋاھلىق باياناتىدىن، لاگېر ئىچىدىكى يەنە بىر جىددىي ئەھۋال تۇتقۇنلارنىڭ ئىز-دېرەكسىز غايىب بولۇش مەسىلىسىمۇ ئاشكارىلاندى. ئۇنىڭ دېيىشىچە، 27 ئاي جەرياندا ئۆزى بىلەن بىر ياتاقتا ياتقان ئاياللاردىن بەزىلىرى كېچىلەردە نامەلۇم سەۋەب بىلەن ئاچىقىپ كېتىلگەن، ئەمما قايتىپ كەلمىگەن ۋە شۇنىڭدىن كېيىن ئىز-دېرىكى تامامەن بولمىغان. شۇ مەزگىللەردە لاگېردىن قويۇۋېتىلگەنلەر، يەنى ئاتالمىش تەربىيەلەش مەكتىپىنى پۈتتۈرگەنلەر بولمىغاچقا، ھەم بۇ تەربىيەلىنىشنىڭ مۇددىتىمۇ بېكىتىلمىگەن بولغاچقا، بۇ خىل ئىز-دېرەكسىز غايىب بولۇش گۈلزىرە ۋە ياتاقداشلىرىنى ئويغا ۋە ئەندىشىگە سالغان.

تەپسىلاتى...