25 ياشلىق نىگارە ئابدۇشۈكۈرنىڭ كېسىۋېىتىلگەنلىكى دەلىللەندى، يېڭىھايات تۈرمىسىدە ئىكەنلىكى ئىلگىرى سۈرۈلمەكتە

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

بۇ يىلنىڭ بېشىدا ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا غۇلجادىكى لاگېردا تۇتۇپ تۇرۇلۇۋاتقان 25 ياشلىق نىگارە ئابدۇشۈكۈر بىلەن ئانىسى مەرھابانىڭ 19 يىللىقتىن كېسىۋېتىلگەنلىكى ھەققىدە ئۇلارنىڭ چەتئەلدىكى ئائىلە تاۋابىئاتلىرى تەرىپىدىن 4 خىل تىلدا گۇۋاھلىق باياناتى ئېلان قىلىنغان ئىدى. مۇخبىرىمىزنىڭ ئىككى ئايدىن ئارتۇق ئېلىپ بارغان ئېنىقلاشلىرى داۋامىدا نىگارە ۋە ئانىسىنىڭ كېسىۋېتىلگەنلىكى دەلىللەندى. نۆۋەتتە مەھبۇس نىگارە ئابدۇشۈكۈرنىڭ غۇلجا شەھەرىدىكى يېڭىھايات تۈرمىسىدە جازا مۇددىتىنى ئۆتەۋاتقانلىقى ئىلگىرى سۈرۈلمەكتە.

تۈركىيەدە ئوقۇۋاتقان ئوقۇغۇچى زۆھرە ئابدۇمېجىتنىڭ ئۇيغۇرچە، تۈركچە، ئىنگىلىزچە ۋە ئەرەبچە 4 خىل تىلدا بەرگەن گۇۋاھلىق باياناتىدا دېيىلىشىچە، 25 ياشلىق نەۋرە ئاچىسى نىگارە ئابدۇشۈكۈر بىلەن 53 ياشلىق چوڭئاپىسى مەرھابا 2017 ‏-يىلى28 ‏-نويابىردا تۇتقۇن قىلىنغان ۋە لاگېرغا ئەكىتىلگەن. ئۇلار 2018 ‏-يىلنىڭ ئاخىرى 19 يىللىقتىن كېسىۋېتىلگەن. باياناتتىن مەلۇم بولۇشىچە، نىگارە ۋە ئانىسى غۇلجا شەھىرىدىكى دۆڭمەھەللىگە نوپۇسلۇق ئىكەن.

بىز غۇلجا شەھەرلىك ئەدلىيە ئىدارىسى تەمىنلىگەن تېلېفون نومۇرلىرىغا ئاساسەن دۆمەھەللىدىكى مەلۇم بىر ئاھالىلەر رايونى ساقچى خادىمىدىن مەلۇمات سورىدۇق. بۇ خادىم ئۆزى مەسئۇل بولغان تەۋەلىكتە 19 يىللىقتىن كېسىلگەن بۇ خىل كىملىكتىكى كىشىلەرنىڭ يوق ئىكەنلىكىنى ئېيتتى.

تەپسىلاتى...

خىتاي كۈندىلىك گېزىتى «قاراقاش ھۆججەتلىرى» نىڭ راستلىقىنى ئىسپاتلاپ قويدى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ھۆرمەتلىك رادىئو ئاڭلىغۇچىلار، بۇ يىل 17‏-فېۋرال كۈنى دۇنيادىكى نوپۇزلۇق تاراتقۇلاردا خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇر ئېلىدە يولغا قويۇۋاتقان لاگېر تۈزۈمىگە ئائىت يەنە بىر مەخپىي ھۆججىتى بىرلا ۋاقىتتا ئېلان قىلىنىپ، زور غۇلغۇلا قوزغىغانىدى.

«قاراقاش ھۆججەتلىرى» دەپ ئاتالغان137 بەتلىك ھۆججەت خوتەننىڭ قاراقاش ناھىيەسىگە قاراشلىق «بوستان» ئاھالىلەر رايونىدىكى 650 دىن ئارتۇق ئائىلىگە چېتىشلىق 300 دەك كىشىنىڭ ئارخىپى بولۇپ، ھۆججەتتە شۇ تەۋەلىكتىكى كىشىلەرنىڭ دىنىي ئېتىقادى، كۈندىلىك ھاياتى، يۈرۈش-تۇرۇشى، خاراكتېرى، ئىپادىسىدىن باشقا يەنە، لاگېرغا قامالغان ۋە كېسىلگەن كىشىلەرنىڭ ئىسمى، ئۇلارنىڭ لاگېرغا قامىلىش ياكى كېسىلىپ كېتىشتىكى سەۋەبىگە ئائىت مەلۇماتلار ئورۇن ئالغان. ھۆججەت خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇر ئېلىدە يۈرگۈزگەن كەڭ كۆلەملىك تۇتقۇن ھەرىكىتىنىڭ ماھىيىتىنى ئاشكارىلاپ بېرىشتە زور رول ئوينىغان.

تەپسىلاتى...

غۇلجا شەھىرىدە بىر قىسىم ئاھالىلەرنىڭ ئاچ قېلىۋاتقانلىقى ۋە بۇنى تىلغا ئېلىشى چەكلىنىۋاتقانلىقى ئاشكارىلاندى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

بۈگۈن ئىجتىمائىي ئاخباراتلاردا كەڭ تارقالغان بىر ۋىدىيولۇق ئۇچۇردا غۇلجا تەۋەسىدىن ئىكەنلىك ئېھتىمالى بولغان بىر كىشىنىڭ ئائىلىسىدىكى 3 جاننىڭ ئاچ قالغانلىقى ۋە ئۇنىڭ بۇ قېيىنچىلىقىنى بايان قىلىشىنىڭ ئالاقىدار خادىملار ئىكەنلىك ئېھتىمالى بولغان بىرقانچە كىشى تەرىپىدىن توسقۇنلۇققا ئۇچرىغانلىقى ئاشكارىلاندى. مۇخبىرىمىزنىڭ بۇ ھەقتە ئېلىپ بارغان ئېنىقلاشلىرى داۋامىدا غۇلجا شەھىرىنىڭ قارادۆڭ يېزىسىدىكى بىر ئايال ئۆزلىرىنىڭ 10 كۈندىن بېرى يېمەك-ئىچمەك قېيىنچىلىقىغا دۇچ كەلگەنلىكى، 9 ياشلىق بىر قىزىنىڭ ئوزۇق يېتەرسىزلىكىدىن ھۇشىدىن كەتكەنلىكىنى ئاشكارىلىدى. بۇ خىل ئەھۋالدىكى كىشىلەرنىڭ يالغۇز ئۆزلىرى ئەمەسلىكىنى ئەسكەرتكەن بۇ خانىم ئاساسى قاتلامدىكى كادىرلارنىڭ ئاھالىلەرنى بۇ خىل ئەھۋاللارنى ئىچىدە بىلىشكە ۋە جەمئىيەتكە ئاشكارىلىمسلىققا زورلاۋاتقانلىقىنى بايان قىلدى.

بۈگۈن ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا كەڭ تارقالغان بىر ۋىدىيولۇق كۆرۈنۈشتە غۇلجا تەۋەسىدىن ئىكەنلىك ئېھتىمالى بولغان بىر ياشنىڭ ئائىلىسىدىكى 3 جاننىڭ ئاچ قالغانلىقى ھەققىدىكى غەزەپلىك شىكايىتى بايان قىلىنغان. ۋىدىيودا يەنە ئۇنىڭ ئالاقىدار ھۆكۈمەت خادىملىرى ئىكەنلىك ئېھتىمالى بولغان بىر قانچە كىشى تەرىپىدىن توسقۇنلۇققا ئۇچراۋاتقانلىقى كۆرسىتىلگەن. ۋىدىيودىن يەنە بۇ ئاچلىق ئەھۋالى ۋە زارلىنىشنىڭ ئۇيغۇر رايونىدا يولغا قويۇلىۋاتقان جىددىي ھالەت سەۋەبلىك يۈز بەرگەنلىكى مەلۇم.
تەپسىلاتى...

روزىنىسا مەمەتتوختى: «ئۆز ئائىلەمدىكىلەرنىڭ ئەھۋالىنى ‹قاراقاش ھۆججەتلىرى› دىن بىلدىم»

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

«قاراقاش ھۆججەتلىرى» دەپ ئاتالغان يېڭىدىن ئاشكارىلانغان 137 بەتلىك بۇ ھۆججەت خوتەننىڭ قاراقاش ناھىيەسىگە قاراشلىق بوستان ئىجتىمائىي رايوندىكى 650 دىن ئارتۇق ئائىلىگە چېتىشلىق 3000 دەك كىشىنىڭ ئارخىپى ئىكەن.

ئۇنىڭدا بۇ تەۋەلىكتىكى پۇقرالارنىڭ دىنىي ئېتىقادى، كۈندىلىك تۇرمۇشى، يۈرۈش-تۇرۇشى، ئىپادىسى، خاراكتېرى، كىملىك نومۇرى، كەسپىي، چەتئەلدىكى ئائىلە ئەزالىرىنىڭ ئىسمى، يېقىن قولۇم-قوشنىلىرى ۋە ئۇلار بىلەن بولغان ئالاقىسى، بۇ ئائىلىلەرنىڭ ئىچىدىن تۇتقۇن قىلىنىپ، لاگېرغا قامالغان ۋە كېسىلگەن كىشىلەرنىڭ ئىسىملىرى، ئۇلارنىڭ قامىلىش، كېسىلىش ۋە لاگېرلارغا قايتا ئەۋەتىلىش سەۋەبى قاتارلىق نۇرغۇن ئىنچىكە تەپسىلاتلار خاتىرىلەنگەن ئىكەن.

3 يېرىم يىلدىن بۇيان يۇرتى قاراقاشتىكى ئائىلىسى بىلەن ئالاقىسى پۈتۈنلەي ئۈزۈلگەن ئىستانبۇلدىكى 3 بالىنىڭ ئانىسى روزىنىسا مەمەتتوختى ئۇيغۇر زىيالىيسى ئابدۇۋەلى ئايۇپنىڭ ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا تەرجىمە قىلىپ تارقاتقان «قاراقاش ھۆججەتلىرى» دىكى 358-نومۇرلۇق ئارخىپتىن ئۆز سىڭلىسى پاتەم مەمەتتوختىنىڭ لاگېردا ئىكەنلىكىنى بىلگەن. ئۇ يەنە ش ھۆججەتلەردىكى 597-نومۇرلۇق ئارخىپتىن ھەدىسى روزىنىياز مەمەتتوختىنىڭ 10 يىل كېسىلگەنلىكىنى بىلىدۇ. ھەتتا روزىنىسا ئۆزىنىڭ ئىسمى ۋە ئۇنىڭ چەتئەلگە چىقىپ كەتكەنلىكىمۇ سىڭلىسى پاتەم ھەققىدىكى 358-نومۇرلۇق ئارخىپقا يېزىلغان.

مەزكۇر ھۆججەت خىتاي تاشقى ئىشلار مىنىستىرى ۋاڭ يى گېرمانىيەنىڭ ميۇنخېن شەھىرىدە جازا لاگېرلىرىنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى ئىنكار قىلىپ، ئارقىدىنلا ئېلان قىلىندى. بۇ ھۆججەت دۇنيا جامائەتچىلىكىگە خىتاينىڭ ئۇيغۇر رايونىدىكى جىنايى قىلمىشلىرىغا دائىر مۇھىم دەلىللەرنى تەمىنلىدى. «قاراقاش ھۆججەتلىرى» دىكى لاگېردىكىلەرنىڭ ئارخىپلىرىدا يەنە ئۇيغۇرلارنىڭ ناماز ئوقۇغانلىقى، تەبلىغ ئاڭلىغانلىقى، ساقال قويغانلىقى، ھىجابلانغانلىقى، پاسپورت ئالغانلىقى، چەتئەلگە چىققانلىقى ۋە دىنىي يۈزلىنىشى سەۋەبلىك تۇتقۇن قىلىنغانلىقى خاتىرىلەنگەن. بۇ ھۆججەتلەردە يەنە تۇتقۇنلارنىڭ يۇقىرىقى ئاتالمىش «جىنايەت» لىرىنىڭ ئۇلارنىڭ تۇتقۇن قىلىنىپ، لاگېرلارغا قامىلىشى ياكى كېسىلىشىگە يېتەرلىك «جىنايى دەلىل» دەپ قارالغانلىقى ئېنىق كۆرسىتىلگەن. ھۆججەتتىكى 358-نومۇرلۇق ئارخىپتا پاتەم مەمەتتوختىنىڭ پىلاندىن ئارتۇق بىر بالا كۆرگەنلىكى سەۋەبلىك 2018-يىلى 3-ئاينىڭ 8-كۈنى قاراقاش 4-لاگېرغا قامالغانلىقى ئاشكارا بولىدۇ.

روزىنىسا «قاراقاش ھۆججەتلىرى» دەپ ئاتالغان بۇ ھۆججەتلەردىن سىڭلىسى پاتەمدىن باشقا يەنە 597-نومۇرلۇق ھۆججەتتىن ئۆز ھەدىسى روزىنىياز مەمەتتوختىنىڭ تۈرمىدە ئىكەنلىكىدىن خەۋەر تاپىدۇ.

تەپسىلاتى...

خىتاينىڭ يېڭى ئاشكارىلانغان «قاراقاش ھۆججەتلىرى» خەلقئارادا زور غۇلغۇلا قوزغىدى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

«قاراقاش ھۆججەتلىرى» ناملىق 137 بەتلىك مەخپىي ھۆججەت خوتەننىڭ قاراقاش ناھىيەسىگە قاراشلىق بوستان ئىجتىمائىي رايونىنىڭ ئۆز تەۋەلىكىدىكى ئۇيغۇرلار ھەققىدە توپلىغان ئارخىپى بولۇپ، مەزكۇر ئارخىپ بۇ تەۋەلىكتىكى 650 دىن ئارتۇق ئائىلە ۋە ئۇنىڭدىكى 300 دەك ئۇيغۇر پۇقراسىغا چېتىلىدۇ. ئۇنىڭدا بۇ تەۋەلىكتىكى پۇقرالارنىڭ دىنىي ئېتىقادى، كۈندىلىك تۇرمۇشى، يۈرۈش-تۇرۇشى، ئىپادىسى، خاراكتېرى، كىملىك نومۇرى، كەسپىي، چەتئەلدىكى ئائىلە ئەزالىرىنىڭ ئىسمى، ئۇلار بىلەن بولغان ئالاقىسى، بۇ ئائىلىلەرنىڭ ئىچىدىن تۇتقۇن قىلىنىپ، لاگېرغا قامالغان ۋە كېسىلگەن كىشىلەرنىڭ ئىسمى، قامىلىش ھەم كېسىلىش، لاگېرلارغا قايتا ئەۋەتىلىش سەۋەبى قاتارلىق نۇرغۇن ئىنچىكە تەپسىلاتلار خاتىرىلەنگەن.

ئۇنىڭدا يەنە ئۇيغۇرلارنىڭ قانداق باھانىلەر بىلەن تۇتقۇن قىلىنىپ، لاگېرلارغا يوللانغانلىقى ياكى كېسىلگەنلىكى ئېنىق كۆرسىتىلگەن. ئۇنىڭدا، «گۇمانلىق ۋە ئىشەنچسىز» دەپ قارالغان بۇ ئۇيغۇرلارنىڭ ناماز ئوقۇغانلىقى، تەبلىغ ئاڭلىغانلىقى، ساقال قويغانلىقى، ھىجابلانغانلىقى، پاسپورت ئالغانلىقى، چەتئەلگە چىققانلىقى ۋە دىنىي يۈزلىنىشى سەۋەبلىك تۇتقۇن قىلىنغانلىقى شۇنىڭدەك بۇ خاھىشلارنىڭ ئۇلارنىڭ تۇتقۇن قىلىنىپ، لاگېرلارغا قامىلىشى ياكى كېسىلىشىنىڭ يېتەرلىك «جىنايى دەلىلى» دەپ قارالغانلىقى كۆرسىتىلگەن.

مەزكۇر ھۆججەت 17‏-فېۋرال كۈنى دۇنيادىكى نوپۇزلۇق تاراتقۇلاردا بىرلا ۋاقىتتا ئېلان قىلىنىپ، خەلقئارادا يەنە بىر قېتىم زور غۇلغۇلا قوزغىدى. كىشىلىك ھوقۇق كۆزىتىش تەشكىلاتىنىڭ خىتاي ئىشلار دىرېكتورى سوفىيە رىچاردسوننىڭ قارىشىچە، بۇ ھۆججەت كىشىلەرنى خىتاينىڭ ئۇيغۇر رايونىدىكى قىلمىشىغا دائىر مۇھىم دەلىل بىلەن تەمىنلىگەن.

ئۇ، 18‏-فېۋرال زىيارىتىمىزنى قوبۇل قىلىپ، مۇنداق دېدى: «بىز، بۇ ھۆججەتتىن بىزنىڭ ۋە باشقىلارنىڭ ئېلىپ بارغان بۇ ھەقتىكى تەكشۈرۈشلىرىمىزنى مۇھىم دەلىل بىلەن تەمىنلىگەنلىكىنى كۆردۇق. بىرلەشمە جەڭ سۇپىسىغا ئوخشاش تېخنىكا ۋاسىتىلىرىنىڭ كىشىلەرنىڭ قاچان، قەيەردە، قايسى رەۋىشتە ئىبادەت قىلىشىدەك قانۇنلۇق ھەرىكەتلىرىنى نازارەت قىلغانلىقى، شۇنداقلا بۇ، كىشىلەرنى تۇتقۇن قىلىش-قىلماسلىققا قارار قىلىشنىڭ ئاساسى بولۇپ قالغانلىقىنى كۆرسىتىپ بەردى. بۇ نۇقتىدىن ئالغاندا مەزكۇر ھۆججەت ئىنتايىن مۇھىم دەلىل بولۇپ، بۇ خىتاينىڭ كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندە قىلىش جەھەتتىكى كۈچىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.»

مەلۇم بولۇشىچە، مەزكۇر ھۆججەتنى گوللاندىيەدىكى ئۇيغۇر پائالىيەتچىلەر تەمىنلىگەن بولۇپ، نوپۇزلۇق ژۇرنالىستلار ۋە غەربلىك ئۇيغۇرشۇناسلارنىڭ مەزكۇر ھۆججەتنى تەكشۈرۈشى، تەتقىق قىلىشى ئارقىسىدا ئۇنىڭ چىنلىقى مۇقەررەرلەشكەندىن كېيىن ئېلان قىلىنغان. ئامېرىكادىكى كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتى-ئەركىنلىك سارىيىنىڭ ئالىي دەرىجىلىك تەتقىقاتچىسى ساراھ كۇكنىڭ بىلدۈرۈشىچە، بۇ ھۆججەتنىڭ مەزمۇنى ئۇلار ئىگىلىگەن بۇ ھەقتىكى ئۇچۇرلارغا پۈتۈنلەي ماس كېلىدىكەن.

ئۇ مۇنداق دېدى: «ئالدى بىلەن بۇ ھۆججەت مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇر جەمئىيىتىنىڭ بىر قانچە ئەزالىرى تەرىپىدىن ئاشكارىلاندى. مەن ئۆزۈم بۇ ھۆججەتنى كۆرۈپ باقمىغان بولساممۇ، لېكىن ئۇنىڭدا يېزىلغانلار بىز ئىگىلىگەن باشقا ئۇچۇرلارغا پۈتۈنلەي ماس كېلىدۇ. ئەلۋەتتە بۇ خىتاينىڭ ھۆكۈمەت تور بەتلىرىدە ئېلان قىلىنغان ھۆججەتلەرنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. مەسىلەن، كىشىلىك ھوقۇق كۆزىتىش تەشكىلاتى تەرىپىدىن ئېلان قىلىنغان خىتاينىڭ كىشىلەرنى نازارەت ۋە تەقىب قىلىش ساقچى يۇمتالى، دېگەنلەر. شۇڭا، بۇ ھۆججەتنى بىز ئېرىشكەن باشقا ھۆججەتلەر بىلەن سېلىشتۇرساق ئۇنىڭ پۈتۈنلەي چىنلىقىنى ئېيتالايمىز. كىشىلەرنىڭ بۇ ھۆججەتنى قولغا چۈشۈرگەنلىكىگە ھەقىقەتەن ئادەمنىڭ ئىشەنگۈسى كەلمەيدۇ.»

ساراھ كۇك بۇ سۆزلەرنى 18‏-فېۋرال زىيارىتىمىزنى قوبۇل قىلغاندا تەكىتلىدى. ئۇنىڭ ئىلگىرى سۈرۈشىچە، «قاراقاش ھۆججەتلىرى» دە ئۇنىڭدىكى كىشىلەرنىڭ تېررورلۇق بىلەن ھېچقانداق ئالاقىسى يوقلۇقى ئاشكارىلانغان. ساراھ كۇك مۇنداق دەيدۇ: «سىز بۇ ھۆججەتنىڭ مەزمۇنىدىن مەلۇم بولغان يەنە بىر مەسىلە، بۇ ھۆجەتتىكى باھالاشتا كىشىلەرنىڭ نېمە ئۈچۈن تۇتقۇن قىلىنغانلىقى ناھايىتى ئېنىق چۈشەندۈرۈلگەن. مېنىڭچە سىز ئۇنىڭدىن شۇ نەرسىنى ناھايىتى ئېنىق كۆرەلەيسىز، ئۇنىڭدىكى مۇتلەق كۆپ قىسىم كىشىلەرنىڭ تېررورلۇق خاھىشى بىلەن ھېچقانداق ئالاقىسى يوق. ئەكسىچە ئۇنىڭدا پىلانلىق تۇغۇت سىياسىتىگە خىلاپلىق قىلغۇچىلار، ناماز ئوقۇغانلار، چەتئەلگە چىققانلار، پاسپورتقا ئىلتىماس قىلغانلار خېلى كۆپ سالماقنى ئىگىلىگەن. دېمەك ئۇنىڭدىكى نۇرغۇن خاھىشلار زوراۋانلىق ئەمەس.»

گوللاندىيەدىكى ئۇيغۇر پائالىيەتچى ئاسىيە ئۇيغۇر مەزكۇر ھۆججەتنىڭ خەلقئاراغا ئاشكارىلىنىشىدا ھالقىلىق رول ئوينىغان شەخسلەرنىڭ بىرى. ئۇ 18‏-فېۋرال زىيارىتىمىزنى قوبۇل قىلىپ، بۇ ھۆججەت خىتاينىڭ «بىز ئۇيغۇرلارنى ئۇلاردىكى رادىكاللىقنى تۈگىتىش ئۈچۈن تەربىيەلەۋاتىمىز، دېگەن يالغان گېپىنى ئاغدۇرۇۋەتكەنلىكى» نى بىلدۈردى.

ئاسىيە ئۇيغۇر ئۆتكەن يىلى 11‏-ئايدا ئاشكارىلىغان لاگېرلار ھەققىدىكى 20 نەچچە بەتلىك مەخپىي ھۆججەت دۇنيادا قاتتىق غۇلغۇلا پەيدا قىلغانىدى. ئۇ، ئۆتكەن قېتىمقى ھۆججەت بىلەن بۇ قېتىم ئاشكارىلانغان ھۆججەتنى سېلىشتۇرۇپ، ئۇلارنىڭ ئۆزئارا بىر بىرىنى تولۇقلايدىغانلىقىنى بىلدۈردى.

كىشىلىك ھوقۇق كۆزىتىش تەشكىلاتىدىكى سوفىيە رىچاردسوننىڭ قارىشىچە، خەلقئارا جەمئىيەت خىتاينىڭ ئۇيغۇر رايونىدىكى كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكىگە قارىتا ئىككى خىل ئۆلچەم قوللانماقتىكەن. ئۇ، باشقا دۆلەتلەرگە قويۇلغاندەك خىتايغىمۇ ئوخشاش ئۆلچەم قويۇلۇشى كېرەكلىكىنى بىلدۈردى. سوفىيە رىچاردسون مۇنداق دەيدۇ: «ئۇلار ب د ت كىشىلىك ھوقۇق ئالىي كومىسسارىنىڭ رايوندا تەكشۈرۈش ئېلىپ بېرىشىغا يول قويۇش توغرىسىدا خىتايغا بېسىم ئىشلىتىشى كېرەك. بىراق بۇ يەردىكى ئەڭ مۇھىم مەسىلە شۇ، باشقا دۆلەتلەر كىشىلىك ھوقۇققا خىلاپلىق قىلسا قويىدىغان ئۆلچەم ئوخشاشلا خىتايغىمۇ قويۇلۇشى كېرەك. دۇنيانىڭ ئىنكاسىنى قويۇپ تۇرۇپ، شۇنى ئويلاپ باقايلى، ئەگەر ئامېرىكا بىر مىليون مۇسۇلماننى تۇتقۇن قىلغان بولسا قانداق بولاتتى؟ گېرمانىيە، ياپونىيە، مېكسىكىچۇ؟ بىز ھازىرغىچە بۇ ئىشتا جاۋابكارلىقى بار كىشىلەرنى تەكشۈرۈپ، جازالاشنى ئەمەس، تېخىچە بۇ ئىش بولدىمۇ-بولمىدىمۇ، دېگەننى مۇنازىرە قىلىۋاتىمىز. چۈنكى، خىتاي خەلقئارا سىستېمىدا بەك كۈچلۈك. ئۇنى جاۋابكارلىققا تارتىشىمىز مۈشكۈلگە توختاۋاتىدۇ. شۇڭا، بۇنى ھۆكۈمەتلەر قىلىشى كېرەك. ھۆكۈمەتلەر خىتاينىڭ جاۋابكارلىقتىن قېچىپ قۇتۇلۇشىنىڭ نېمىدىن دېرەك بېرىدىغانلىقىنى ئويلىشىپ قويۇشى كېرەك.»

مەزكۇر ھۆججەت خىتاي تاشقى ئىشلار مىنىستىرى ۋاڭ يى گېرمانىيەنىڭ ميۇنخېن شەھىرىدە جازا لاگېرلىرىنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى ئىنكار قىلىپ ئارقىدىنلا ئېلان قىلىندى. ۋاڭ يى ئۆتكەن جۈمە كۈنى گېرمانىيە تاشقى ئىشلار مىنىستىرى خەيكۇ مائاس بىلەن ميۇنخېندا ئاخبارات يىغىنى ئۆتكۈزۈپ، جازا لاگېرى ۋە بىر مىليون ئادەمنىڭ تۇتقۇن قىلىنىشى ھەققىدىكى خەۋەرلەرنى پۈتۈنلەي «ئۆسەك سۆز» ھەم «ساختا خەۋەر» دېگەن.

تەپسىلاتى...

پەيزىۋاتتىكى كەنت كادىرى: «قامال سەۋەبلىك ‹تەربىيەلەش› تىن كېسەل چىققان ئابلىز ياسىننىڭ ھاياتى خەتەر ئاستىدا»

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

مەلۇم بولۇشىچە، پەيزىۋاتتىكى بىر لاگېردا بوينىغا قورقۇنچلۇق بىر ئۆسمە چىقىپ قېلىپ، 3 ئاينىڭ ئالدىدا قويۇپ بېرىلگەن ئابلىز ياسىن دوختۇرخانىغا بېرىپ-كېلىپ داۋالىنىۋاتقان مەزگىلدە «ۋۇخەن ۋىرۇسى» سەۋەبلىك كوچىلار قامال قىلىنىپ، دوختۇرخانىغا بېرىشقا ئامالسىز قالغان ۋە داۋالىنىشى ئۈزۈلۈپ قالغان. نەتىجىدە ئۇنىڭ بوينىدىكى ئۆسمە كۈندىن‏-كۈنگە يوغىناپ، نەپەس ئېلىش ۋە ھەرىكەت قىلىشىغا توسالغۇ بولغان. ئۇ ئولتۇرۇشلۇق شاپتۇل يېزىسىدىكى ئاھالىلەرنىڭ دېيىشىچە، ئۇنىڭ ھاياتى نۆۋەتتە ئېغىر خەۋپ ئاستىدا تۇرماقتىكەن

ئىنكاس قىلىنىشىچە،» ۋۇخەن ۋىرۇسى «سەۋەبلىك ئۇيغۇر رايونىدا داۋام قىلىۋاتقان جىددىي ھالەت، يەنى ئاھالىلەرنىڭ ئۆي قاماققا ئېلىنىشى ئۇيغۇر جەمئىيىتىدە ھەر خىل قىيىنچىلىق ۋە پاجىئەلەرنى كەلتۈرۈپ چىقارماقتىكەن.

تەپسىلاتى...

مىرئادىل كارانتىن قىلىنغان ئاتۇشتىكى «6‏-رايون» نىڭ لاگېرغا يېقىن ئورۇن ئىكەنلىكى ئايدىڭلاشتى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

10-يانۋاردىكى ئېنىقلاشلىرىمىزدا ئاتۇشتا مىرئادىل نۇرئەخمەت ئىسىملىك بىر ياشنىڭ بىر تۈركۈم كىشىلەر بىلەن بىرلىكتە «ۋۇخەن ۋىرۇسى» يۇقۇمى گۇمانى بىلەن «6‏-رايون» دەپ ئاتىلىدىغان بىر جايدا كارانتىن قىلىنىۋاتقانلىقى ئاشكارىلانغان ئىدى. مۇخبىرىمىزنىڭ يەنىمۇ ئىلگىرىلەپ ئېنىقلاشلىرى داۋامىدا «6‏-رايون» نىڭ ئىلگىرى لاگېر ئورنىدا ئىشلىتىلگەنلىكى ساقچى خادىملىرى تەرىپىدىن دەلىللەندى. خەۋەر ئارخىپلىرىمىزنى ئاختۇرۇشىمىز جەريانىدا ئاتۇشتا جەمئىي بەش لاگېر بارلىقى، بۇ بەش لاگېرنىڭ بىرى ئوتتۇرىدا، قالغانلىرى ئۇنى چۆرىدىگەن ھالدا يېقىن ئەتراپتا ئىكەنلىكى مەلۇم بولغان ئىدى.

بىز ئاتۇشتا مىرئادىل نۇرئەخمەت ئىسىملىك بىر ياشنىڭ «6‏-رايون» دېگەن جايدا كارانتىن قىلىنغانلىقىدىن خەۋەر تاپقاندىن كېيىن، بۇ ئورۇننىڭ قەيەردە ئىكەنلىكى ۋە نېمە ئىش قىلىدىغان ئورۇن ئىكەنلىكى ھەققىدە ئالاقىدار خادىملاردىن مەلۇمات ئىگىلىدۇق.

تەپسىلاتى...

سوفىي رىچاردسون: خىتايدا تۇتقۇن قىلىنغان مۇسۇلمانلار ۋىرۇس ۋەھىمىسىنى تېخىمۇ كۈچەيتىۋېتىدۇ

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

كىشىلىك ھوقۇقىنى كۆزىتىش تەشكىلاتى ئاسىيا ئىشلىرى دىرېكتورى سوفىي رىچاردسون خىتايدا مەجبۇرىي تۇتقۇن قىلىنغان مۇسۇلمانلارنىڭ تاجسىمان نەپەس يولى ۋىرۇسى ۋەھىمىسىنى تېخىمۇ كۈچەيتىۋېتىدىغانلىقىنى بىلدۈردى. ئۇ، بۇ سۆزلەرنى «ۋۇخەن ۋىرۇسى» دەپ ئاتالغان يۇقۇملۇق نەپەس يولى ۋىرۇسى تەھدىتى كۈنسايىن ئېشىۋاتقان، مەزكۇر ۋىرۇس بىلەن يۇقۇملانغانلار ئۇيغۇر رايونىدىمۇ كۆپىيىۋاتقان مەزگىلدە قىلدى.

رىچاردسون 7 فېۋرال «خەۋەر ھەپتىلىكى» ژۇرنىلىدا ئېلان قىلغان ئوبزورىدا خىتاينىڭ ئىچى-سىرتىدىكىلەرنىڭ خىتاينىڭ مەزكۇر ۋىرۇسقا سۆرەلمىلىك بىلەن ئىنكاس قايتۇرغانلىقنى ئەيىبلىگەنلىكنى، نۆۋەتتە دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتىنىڭ بۇنى «دۇنياۋى جىددىي ۋەزىيەت» دەپ جاكارلىغانلىقىنى بىلدۈردى.

ئۇ ئوبزورىدا، دائىرىلەرنىڭ ۋۇخەندىكى 11 مىليون ئادەمنىڭ 5 مىليونى شەھەردىن چىقىپ كەتكەندىن كېيىن شەھەرنى كارانتىن ئاستىغا ئالغانلىقى، ئۇنىڭدىن باشقا 100 مىليون ئادەمنىڭ كارانتىن رايونى دائىرىسىگە كىرگۈزۈلگەنلىكىنى كۆرسەتتى.

ئۇ مۇنداق دېدى: «خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ تاجسىمان ۋىرۇسقا كارانتىن قىلىش، ئاخباراتنى چەكلەش قاتارلىق مۇستەبىتلىك ۋاسىتىلىرى بىلەن ئىنكاس قايتۇرۇشى ئۇنىڭ 13 مىليون ئۇيغۇر ۋە باشقا تۇركىي مۇسۇلمانلار رايونى-شىنجاڭدا ئالغان تەدبىرلىرىدىن ھېچ پەرقسىز. شىنجاڭدا دائىرىلەر يوشۇرۇن سەھىيە ئاپىتىنىڭ شەرتلىرىنى ھازىرلاش بىلەن بىرگە، سىرتقى دۇنيا ئۇ يەردە نېمە بولۇۋاتقانلىقىنى قەتئىي بىلەلمەيدىغان ھالەتنى شەكىللەندۈردى.»

تەپسىلاتى...

گېرمانىيە ھۆكۈمىتىنىڭ ئىچكى دوكلاتى: «ئۇيغۇرلار خىتايغا قايتۇرۇلسا ئىز-دېرەكسىز غايىب بولىدۇ»

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

يېقىندا گېرمانىيە تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقىنىڭ ئۇيغۇرلار ھەققىدىكى بىر مەخپىي دوكلاتى ئاشكارىلىنىپ، ھۆكۈمەتنىڭ ئۇيغۇر رايوندىكى كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكى ئىلگىرى سۈرۈلدى.

مەزكۇر دوكلات ئۆتكەن ھەپتە «گېرمانىيە دولقۇنلىرى» قاتارلىق نوپۇزلۇق گېرمانىيە تاراتقۇلىرى تەرىپىدىن ئاشكارىلانغان. گېرمانىيە تاراتقۇلىرىنىڭ تەكىتلىشىچە، دوكلاتتا 2016‏-يىلدىن كېيىن خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارنى نىشان قىلغان باستۇرۇش تەدبىرلىرى ۋە سىستېمىلىق كەمسىتىش ھەرىكەتلىرىنى «جىددىي رەۋىشتە كۈچەيتكەنلىكى، دوكلاتتا ئۇيغۇرلارنىڭ خىتايغا قايتۇرۇپ بېرىلسە ئىز-دېرەكسىز غايىب بولىدىغانلىقى» تەكىتلەنگەن ئىكەن.

گېرمانىيە ھۆكۈمىتى ئۇيغۇر رايونىنىڭ ۋەزىيىتىدىن ئەندىشە قىلىۋاتقانلىقىنى ئىزچىل تەكىتلەپ كەلگەن بولسىمۇ، لېكىن ئۇ رايوندىكى يىغىۋېلىش لاگېرلىرىنى تەنقىدلەشتە ئېھتىياتچان پوزىتسىيە تۇتۇپ كەلگەن ئىدى. زېمىنىس، ۋولكېس-ۋاگېن قاتارلىق گېرمانىيە شىركەتلىرىنىڭ ئۇيغۇر رايونىدىكى زاۋۇتلىرى ئىزچىل مەشغۇلات قىلىپ كەلگەن ئىدى.

تەپسىلاتى...

دائىرىلەر ئۇيغۇر رايونىدا «ۋۇخەن ۋىرۇسى» غا ئالاقىدار ئۇچۇرلارنىڭ «دۆلەت مەخپىيەتلىكى» گە ياتىدىغانلىقىنى تىلغا ئالدى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

مۇخبىرىمىز «ۋۇخەن ۋىرۇسى» نىڭ ئۇيغۇر رايونىغا تارقىلىش ئەھۋالى ھەققىدە مەلۇمات ئېلىش ئۈچۈن رايوندىكى ھەر دەرىجلىك سەھىيە تارماقلىرىغا تېلېفون قىلدى. كۆپىنچە خادىملار بۇ ھەقتە ئۇچۇر بېرەلمەيدىغانلىقىنى بىلدۈرسە، يەنە بەزى خادىملار بۇ ھەقتىكى ئۇچۇرلارنىڭ «دۆلەت مەخپىيەتلىكى» گە ياتىدىغانلىقىنى ئاشكارا تىلغا ئالدى. ئامېرىكادا ياشاۋاتقان تىببىي مۇتەخەسىس مەمەت ئىمىن ئەپەندى بۇ خىل جىددىي شاراكتېرلىق يۇقۇم ئۇچۇرلىرىنى يوشۇرۇشنىڭ مېدىتسىنادا توغرا تەدبىر دەپ قارالمايدىغانلىقىنى بىلدۈردى. ئۇ خىتاينىڭ «ۋۇخەن ۋىرۇسى» سەۋەبلىك ئۇيغۇر ۋەزىيىتىنىڭ خەلقئارادا قايتىدىن قىزىق نۇقتىغا ئايلىنىپ قېلىشىدىن ئەندىشە قىلىۋاتقانلىقىنى ئىلگىرى سۈردى.

ھۆرمەتلىك رادىيو ئاڭلىغۇچىلار، پۈتۈن دۇنيادا ۋەھىمە پەيدا قىلغان ۋە ئومۇمىيۈزلۈك مۇداپىيە تەدبىرلىرى ئېلىنىۋاتقان «ۋۇخەن ۋىرۇسى» نىڭ ئۇيغۇر رايونىغا تارقىلىش ئەھۋالىنى ئېنىقلاش ئۈچۈن رايوندىكى ھەر دەرىجلىك سەھىيە تارماقلىرىغا تېلېفون قىلدۇق. تېلېفونىمىزنى قوبۇل قىلغان قەشقەردىكى«120» جىددىي قۇتقۇزۇش ئەترىتى بۇ ھەقتە سەھىيە ئىدارىسىدىن مەلۇمات ئېلىشىمىزنى تەۋسىيە قىلدى. قۇمۇل ۋىلايەتلىك جىددىي قۇتقۇزۇش ئەترىتى ئۆز تەۋەلىكىدە «ۋۇخەن ۋىرۇسى» دىن يۇقۇملانغانلارنىڭ بارلىقىنى ئىنكار قىلماسلىق بىلەن بىرلىكتە بۇ ھەقتە مەلۇمات بېرىشتىن ئۆزلىرىنى قاچۇردى.

نۆۋەتتە «ۋۇخەن ۋىرۇسى» تارقىلىشچانلىقىنىڭ تېزلىكى، ئۆلۆم خەتىرىنىڭ زورلىقى ۋە تېخىچە داۋاسى تېپىلماسلىقىدەك ۋەھىمىسى بىلەن دۇنيانىڭ ھەممىلا يېرىدە ئالاقىدار تارماقلارنى جىددىيلەشتۈرمەكتە. ۋىرۇسقا قارىتا قوللىنىۋاتقان تەدبىرلەردىن بىرى كەڭ-كۆلەمدە ئۇچۇر ئورتاقلىشىش، بۇ ئارقىلىق كىشىلەرنىڭ ۋىرۇسقا قارىتا سەزگۈرلىكىنى ئاشۇرۇش، مۇداپىيەلىنىش پۇرسىتى يارىتىپ بېرىش ۋە خەلقئاراۋىي ھەمكارلىقنى شەكىللەندۈرۈشتۈر. ئەمما خىتاي دائىرىلىرىنىڭ بولۇپمۇ ئۇيغۇر رايونلۇق دائىرىلەرنىڭ بۇ ئېقىمغا ماسلاشمايۋاتقانلىقى مەلۇم بولماقتا. سانجىدىكى بىر ئالاقىدار خادىم بۇ ھەقتە ئۇچۇر بېرەلمەيدىغانلىقىنى ئوچۇق ئېيتتى.

نۆۋەتتە ئامېرىكادا تىببىي تەتقىقات بىلەن شۇغۇللىنىۋاتقان دوكتور مەمەت ئېمىن ئەپەندى بۇ خىل ئۇچۇرلارنى يوشۇرۇشنىڭ مېدىتسىنادا توغرا تەدبىر دەپ قارالمايدىغانلىقىنى تەكىتلەش بىلەن بىرلىكتە بۇ خىل ئۇچۇر كونتروللىقىنىڭ كىشىلەرنى كېسەل ئاپتىگە قارىتا بىخۇتلاشتۇرىدىغانلىقى ۋە مۇداپىيەدىن مەھرۇم قالدۇرىدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈردى.

ئاقتۇ ناھىيەسىدىكى جىددىي قۇتقۇزۇش قوماندانلىق مەركىزىنىڭ خادىملىرى «ۋۇخەن ۋىرۇسى» دىن يۇقۇملىنىشنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن ناھىيەدە 7 خىزمەت گۇرۇپپىسى قۇرۇلغانلىقى ۋە بىر قاتار تەدبىرلەرنى قوللىنىۋاتقانلىقىنى ئاشكارىلىغان بولسىمۇ، ئەمما ھازىرغا قەدەر قانچە بىمارنىڭ بايقالغانلىقى ۋە قايسىي دوختۇرخانىدا تەكشۈرۈلىۋاتقانلىقى ھەققىدە مەلۇمات بەرمىدى. ئۈرۈمچىدىكى ئالاقىدار خادىملاردىن بىرى بۇ ئۇچۇرلارنىڭ «دۆلەت مەخپىيەتلىكى» گە ياتىدىغانلىقىنى ئاشكارا تىلغا ئالدى.

دوكتور مەمەت ئېمىن ئەپەندى خىتاينىڭ ئۇيغۇر رايونىدا «ۋۇخەن ۋىرۇسى» ھەققىدىكى ئۇچۇرلارنىڭ «دۆلەت مەخپىيەتلىكى» قاتارىدا كۆرۈشىنىڭ سەۋەبلىرى ئۈستىدە توختالدى. ئۇ خىتاينىڭ ئاساسلىقى «ۋۇخەن ۋىرۇسى» ئۇچۇرلىرى ئارقىلىق ئۇيغۇر ۋەزىيىتىنىڭ خەلقئارا خەۋەرلەردە قايتىدىن قىزىق نۇقتىغا ئايلىنىشىدىن ئەندىشە قىلىۋاتقانلىقىنى ئىلگىرى سۈردى.

تەپسىلاتى...