مەشھۇر لاگېر سۈرىتىدىكى تۇتقۇنلاردىن بىرى لوپتىكى ئابدۇللا خارەت ئىكەنلىكى ئاشكارىلاندى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

لوپ ناھىيەلىك ئاتالمىش «تەربىيەلەش مەركىزى» گە ئائىت مەشھۇر سۈرەتتىكى ئالدىنقى رەتتە ئولتۇرغان ئاق چاچلىق كىشىنىڭ لوپ ناھىيە شىپاڭ مەسچىتىنىڭ خوجىلىق ئىشلىرى مەسئۇلى ئابدۇللا خارەت(ياغاچچى)، يەنى ئابدۇللا ياغاچچى دېگەن كىشى ئىكەنلىكى ئاشكارىلاندى. ئابدۇللا خارەتنى سۈرىتىدىن تونۇۋالغان چەتئەلدىكى لوپلۇق مۇھاجىرلار بۈگۈن رادىيومىز زىيارىتىنى قوبۇل قىلىپ، ئۇنىڭ كىملىكى ۋە خىسلەتلىرى ھەققىدە گۇۋاھلىق بەردى. گۇۋاھچىلار ئابدۇللا خارەتنىڭ شىپاڭ مەسچىتنىڭ خوجىلىق ئىشلىرىنى خالىسانە بېجىرىپ كېلىۋاتقان تەقۋادار بىر كىشى ئىكەنلىكى ۋە تىرىكچىلىك كويىدىكى بىر ھۈنەرۋەن ئىكەنلىكىنى ئالاھىدە تەكىتلىدى.

لوپ ناھىيەسدىكى يىغىۋېلىش لاگېرىغا ئائىت مەشھۇر سۈرەتتىن تونۇۋېلىنغان تۇتقۇنلار ھەققىدە ئېلىپ بارغان ئېنىقلاشلىرىمىز داۋامىدا تۇتقۇنلاردىن بىرىنىڭ لوپتا تونۇلغان ياغاچچى ئابدۇللا خارەت ئىكەنلىكى ۋە ئۇنىڭ ھەر ۋاقىت ساۋابلىق ئىش ئىزدەپلا يۈرىدىغان تەقۋادار بىر كىشى ئىكەنلىكى ئاشكارىلاندى. ئابدۇللا ياغاچچىنىڭ نۆۋەتتە مۇھاجىرەتتە ياشاۋاتقان بىر مەھەللىلىكلىرى ئۇنىڭ كىملىكى ۋە خىسلەتلىرى ھەققىدە مەلۇمات بەردى.

تەپسىلاتى...

ئۇيغۇر ناخشا-مۇزىكا تەتقىقاتچىسى ئەلىس ئاندېرسوننىڭ 2018-يىلدىكى ئۇيغۇر دىيارى زىيارىتى (5)

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ئەلىس ئاندېرسون: «قۇمۇل ۋە تۇرپاندا كۆرگەنلىرىم» 

ئامېرىكانىڭ ئىندىيانا ئۇنىۋېرسىتېتىدا مۇزىكا ۋە فولكلور تەتقىقاتىدا دوكتورلۇق ئاسپىرانتلىقىدا ئوقۇۋاتقان ئەلىس ئاندېرسون خانىم ئۇيغۇر دىيارىدىكى جازا لاگېرلىرىنى تاقاش ھەرىكىتىدە قاتتىق ئىنكاس قايتۇرۇۋاتقان غەربلىك تەتقىقاتچىلارنىڭ بىرى. ئەلىس ئاندېرسون 2012-يىلدىن 2016-يىلغىچە ئۈرۈمچىدە ئۇيغۇر تىلى ۋە ئۇيغۇر ناخشا-مۇزىكىلىرىنى ئۆگەنگەن. بۇ جەرياندا ئۇ يەنە 2012-2013-يىللاردىكى «يىپەك يولى ساداسى» ناملىق ناخشا مۇسابىقىسىگە قاتنىشىپ، «نازاكەت» دېگەن ئىسىم بىلەن ئۇيغۇرلارغا تونۇلغان ئىدى. ئەلىس خانىم ئۆتكەن ئايدىن باشلاپ ئۇيغۇر تىلىدا ئۆزىنىڭ 2018-يىلى 6-ئايدا ئۇيغۇر دىيارىدا ئېلىپ بارغان ئاخىرقى زىيارىتىنى ئاڭلىتىپ كەلمەكتە. ئۇ مۇخبىرىمىز مېھرىبان بىلەن ئۆتكۈزگەن بۈگۈنكى سۆھبەتتە قۇمۇل ۋە تۇرپاندىكى تەسىراتلىرىنى بايان قىلدى.

تەپسىلاتى...

خىتاي ھۆكۈمىتى خىتايلارنى ئۇيغۇر قىزلىرىغا ئۆيلىنىشكە ئاشكارا چاقىرىق قىلماقتا

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

يېقىنقى ۋاقىتلاردا، خىتاينىڭ ئاممىۋى تاراتقۇلىرىدا خىتايلارنى ئۇيغۇر ۋە باشقا يەرلىك مىللەتلەر بىلەن توي قىلىشقا ئاشكارا چاقىرىق قىلىدىغان ئېلان ۋە تەشۋىقاتلار تارقىلىشقا باشلىغان. ئۇيغۇرلار تاراتقۇلارنىڭ دىققەت نۇقتىسى بولۇۋاتقان بىر پەيتتە دۇنياۋى تەسىرگە ئىگە ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردىمۇ زور كۆلەمدە تارقالغان خىتاينىڭ بۇ خىل تەشۋىقاتلىرى بەلگىلىك ئىنكاس قوزغىماقتا. ئۇنىڭ بىرى ئۆزىنى بىڭتۇەنلىك لى نەي نەي (لى چوڭ ئانا) دەپ ئاتىۋالغان، بىڭتۇەندىكى لايىق تونۇشتۇرۇش شىركىتىدىكى خىتاي ئايالنىڭ خىتاي ئىچىدىكى يىگىتلەرنىڭ، «خەنزۇ بىلەن ئۇيغۇر قىزلار توي قىلساق بولامدۇ ؟ ئۇلار بىلەن توي قىلساق ھۆكۈمەت نەچچە پۇل مۇكاپات بېرىدۇ؟ دېگەندەك سوئاللىرىغا جاۋاب بەرگەن قىياپەتتە تارقاتقان سىن تەشۋىقات فىلىمى.

لى بۇنىڭدا، ئۇيغۇر ئېلىدىكى ئۇيغۇر، قازاق قاتارلىق مىللەت قىزلىرىنى چىرايلىق، ئىشچان، ئاق كۆڭۈل دەپ بىر ھازا ماختىغاندىن سىرت، بۇ جايدا ھەر مىللەتنىڭ ئۆز ئارا توي قىلىشى ناھايىتى ئومۇملاشقان ئىش دەپ كۆرسىتىپ، ئىچكىرىدىكى ئۆلكىلەردىن نۇرغۇن سودىگەرلەر، ياردەم بەرگۈچى پىدائىيلار كېلىپ، بۇ يەرگە مەبلەغ سېلىپ، توي قىلىپ ياشاپ قېلىۋاتىدۇ، بۇنداق ئىشلار بەك كۆپ دەپ ئەمەلىيەتنى بۇراپ كۆرسىتىدۇ. 

تەپسىلاتى...

كېرىيە ھېيتگاھ جامەسىنىڭ شىمالىي ئىشىكىنىڭ چېقىۋېتىلگەنلىكى ئىلگىرى سۈرۈلدى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

كېرىيە ناھىيەسىدىكى ھېيتگاھ جامەسى ئۇيغۇر رايونىدىكى تارىخىي ئەڭ ئۇزۇن، كۆلىمى چوڭ ۋە مەدەنىيەت يادىكارلىق قىممىتى زور بولغان مەسچىتلەرنىڭ بىرى بولۇپ، چەتئەل تاراتقۇلىرىدا 800 يىللىق مەزكۇر جامەنىڭ يېقىندا غايىب بولغانلىقى، ئۇنىڭ چېقىۋېتىلگەن بولۇشى مۇمكىنلىكى ئىلگىرى سۈرۈلگەن ئىدى. بۇ خەۋەرنى ئەڭ بۇرۇن كانادادىكى خىتاي پائالىيەتچى شان جاڭ ئوتتۇرىغا قويغان. لېكىن يېڭى بايقالغان ئۇچۇرلاردا، جامەنىڭ ئاساسى زالىنىڭ ساق ئىكەنلىكى، پەقەت ئۇنىڭ 1990‏-يىللىرىدا قايتا سېلىنغان شىمالىي ئىشىكىنىڭ چېقىۋېتىلگەنلىكى ئىلگىرى سۈرۈلمەكتە.

شاۋېن جاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىدىكى لاگېرلارنى كۆزىتىپ كېلىۋاتقان چەتئەلدىكى خىتاي كۆزەتكۈچى بولۇپ، ئۇ 2‏-ئاپرېل كۈنى گۇگىل يەر شارى سۈنئىي ھەمراھ سۈرەتلىرىنى تەكشۈرۈپ، كېرىيەدىكى ھېيتگاھ جامەسىنىڭ غايىب بولغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرگەن.

لېكىن شاۋېن جاڭ 23‏-ئاپرېل كۈنى ئىجتىمائىي تاراتقۇدا مەزكۇر جامە ھەققىدىكى ئەڭ يېڭى تەكشۈرۈش نەتىجىسىنى ئېلان قىلدى. ئۇنىڭ ئىلگىرى سۈرۈشىچە، كېرىيە ھېيتگاھ جامەسىنىڭ پۈتۈنلەي چېقىۋېتىلگەنلىكى ھەققىدىكى ئۇچۇر توغرا ئەمەسكەن. ئۇ، كېرىيە ھېيتگاھ جامەسىنىڭ ئاساسى ئىبادەت زالى چېقىلمىغانلىقى، لېكىن ئۇنىڭ شىمالىي ئىشىكىنىڭ 2018‏-يىلى 5‏-ئايدىن بۇرۇن چېقىۋېتىلگەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرگەن.

تەپسىلاتى...

مەشھۇر لاگېر رەسىمىدىكى تۇتقۇنلاردىن بىرى كارخانىچى ئېزىز ھاجى شاڭتاڭ ئىكەنلىكى دەلىللەندى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ئۇيغۇر رايونىدىكى لاگېرلار ھەققىدە تارقالغان سۈرەتلەر ئىچىدە ئەڭ دىققەت تارتقىنى لوپ ناھىيەلىك ئاتالمىش تەربىيەلەش مەركىزىدىكى تۇتقۇنلارنىڭ كۆك مەھبۇس كىيىمى بىلەن يىغىن مەيدانىدا ئولتۇرغان كۆرۈنۈشى بولۇپ، بۇ دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدا لاگېرلارغا قارشى ئۆتكۈزۈلگەن نامايىشتىن تارتىپ ئامېرىكا دۆلەت مەجلىسىدىكى يىغىن زاللىرىغىچە كەڭ تارقالغان ۋە قوللىنىلغان ئىدى. يېقىندا مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇرلار ئەنە شۇ رەسىمدىكى تونۇشلىرىدىن بىرقانچىسىنىڭ كىملىكىنى فەيسبوكتا ئاشكارىلىدى. ئاشكارىلىنىشىچە، 5-قاتاردا ئولتۇرغان كىشىلەردىن بىرى بىر مەھەل رېستوران ئاچقان ۋە شاڭتاڭ دەپ لەقىمى بولغان ئېزىز ھاجى دېگەن كىشىدۇر. مۇخبىرىمىزنىڭ ئېنىقلاشلىرى داۋامىدا بۇ ئۇچۇرنىڭ توغرىلىقى دەلىللەندى. 

تەپسىلاتى...

«ئۇيغۇر ئوتتۇرا مەكتەپ تىل-ئەدەبىيات دەرسلىكى» نى قايتا تۈزۈشكە قاتناشقان كامىل رېھىم تۇتقۇن قىلىنغان

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

كۈنسېرى ئاشكارىلىنىۋاتقان ئۇچۇرلار خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ نۆۋەتتىكى سىياسىي باستۇرۇش قاراتمىلىقىنىڭ تىغ ئۇچىنى ئۇيغۇر دىيارىدىكى يەرلىك مىللەتلەرنىڭ تىلى، مەدەنىيىتى، ۋە دىنىي ئېتىقادىغا مەركەزلەشتۈرىۋاتقانلىقىنى كۆرسەتمەكتە. بۇنىڭ نەتىجىسىدە ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ مەنىۋى ھاياتىدىكى يېتەكچى كۈچ ھېسابلانغان سەرخىللارنىڭ خىتاينىڭ رايوندىكى تەقىب سىستېمىسىنىڭ قۇربانىغا ئايلىنىۋاتقانلىقىنى مەلۇم بولماقتا.

يېقىنقى مەزگىلدىن بۇيان ئۇيغۇر سەرخىللىرىنىڭ ئاتالمىش «دۆلەتنى پارچىلاشقا ئۇرۇنۇش» ۋە «بۆلگۈنچىلىك» بىلەن ئەيىبلىنىپ، بەزىلىرىنىڭ قاماق جازالىرىغا، يەنە بەزىلىرىنىڭ ئۆلۈم جازالىرىغا ھۆكۈم قىلىنغانلىقى رادىيومىز تەرىپىدىن دەلىللەنگەن ئىدى. ئەمدىلىكتە 2002-يىلىدىن 2011-يىلىغىچە «ئۇيغۇر ئوتتۇرا مەكتەپ تىل-ئەدەبىيات دەرسلىكى» نى قايتا تۈزۈشكە قاتناشقان ئۇيغۇر زىيالىيسى كامىل رېھىمنىڭ تۇتقۇن قىلىنغانلىقى ئۇنىڭ نۆۋەتتە گوللاندىيەدە تۇرۇشلۇق قىزى مەرھابا كامىل تەرىپىدىن دەلىللەندى.

تەپسىلاتى...

ئامېرىكانىڭ مىچىگان ئۇنىۋېرسىتېتىدا ئۇيغۇر ئېلىدىكى لاگېرلار مەسىلىسى تونۇشتۇرۇلدى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ھۆرمەتلىك رادىئو ئاڭلىغۇچىلار، 18-ئاپرېل كۈنى ئامېرىكادىكى داڭلىق ئۇنىۋېرسىتېتلارنىڭ بىرى بولغان مىچىگان ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ «گېرالد فورد ئاممىۋى سىياسەتلەر ئىنستىتۇتى» دا ئۇيغۇر ئېلىدىكى ئېغىر كىشىلىك ھوقۇق كرىزىسى ھەققىدە بىر مۇھاكىمە يىغىنى چاقىرىلدى. يىغىنغا ئامېرىكادىكى ئادۋوكات نۇرىي تۈركەل ئەپەندى، جورج ۋاشىنگتون ئۇنىۋېرسىتېتى پروفېسسورى شان روبېرتىس، روس-خۇلمان تېخنىكا ئىنستىتۇتى ئوقۇتقۇچىسى تىموسىي گرۇس قاتارلىقلار تەكلىپ قىلىنغان.

تەپسىلاتى...

خىتاي ئەمەلدارى: «ئەرزان چاقىرىلمايدۇ، چۈنكى ھەممە ئادەمنىڭ سائىتى بار»

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ئامېرىكادىكى «بلۇمبېرگ خەۋەرلىرى» نىڭ مۇخبىرى ئۆتكەن ھەپتە خىتاي ھۆكۈمىتى تەشكىللىگەن چەتئەل مۇخبىرلار ئۆمىكىنىڭ تەركىبىدە ئۇيغۇر رايونىنىڭ ئۈرۈمچى، قەشقەر، خوتەن قاتارلىق شەھەرلىرىنى زىيارەت قىلغان. بلۇمبېرگنىڭ مۇخبىرى 22‏-ئاپرېل كۈنى ئۆزىنىڭ شۇ قېتىمقى زىيارەتتە كۆرگەنلىرىنى، شاھىت بولغان ھادىسىلەرنى، قەشقەر ۋە خوتەننىڭ ۋەزىيىتى، خىتاي ھۆكۈمىتى «كەسپىي تەربىيىلەش مەركەزلىرى» دەپ تەرىپلەۋاتقان ئورۇنلارنىڭ ئەھۋالىنى تەپسىلىي خەۋەر قىلدى.

تەپسىلاتى...

ياۋروپا پارلامېنتى: «لاگېرلاردىكى تۇتقۇنلارنى دەرھال ۋە شەرتسىز قويۇپ بېرىشكە چاقىرىمىز»

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ياۋروپا پارلامېنتى 18‏-ئاپرېل كۈنى مۇتلەق كۆپ ئاۋازنىڭ قوشۇلۇشى بىلەن قارار لايىھەسى ماقۇللاپ، خىتاي ھۆكۈمىتىنى ئۇيغۇر رايونىدىكى يىغىۋېلىش لاگېرلىرىنى تاقاشقا، تۇتقۇنلارنى قويۇپ بېرىشكە شۇنىڭدەك ئاز سانلىق مىللەتلەرنىڭ تىل، مەدەنىيەت، دىنىي ئېتىقاد، سۆز ئەركىنلىكى ۋە باشقا تۈپ كىشىلىك ھەق-ھوقۇقلىرىغا ھۆرمەت قىلىشقا چاقىرغان.

قارار لايىھەسىدە ئۇيغۇر، قازاق، تىبەت، خرىستىيان ۋە باشقا ئېتنىك ھەم دىنىي گۇرۇھلارنىڭ ئەھۋالىدىن قاتتىق ئەندىشە قىلىۋاتقانلىقى ئەسكەرتىلىپ، «خىتاي ھۆكۈمىتىنى ئۇيغۇر، قازاق ۋە تىبەتلەرنى گۇناھسىز، سوتسىز ياكى ھېچقانداق جىنايەت ئارتىلماي خالىغانچە تۇتقۇن قىلىش قىلمىشلىرىغا خاتىمە بېرىشكە، بارلىق لاگېرلارنى ياكى تۇتۇپ تۇرۇش مەركەزلىرىنى تاقاشقا، تۇتقۇنلارنى دەرھال ۋە شەرتسىز قويۇپ بېرىشكە چاقىرىمىز» دېيىلگەن.

تەپسىلاتى...

يازغۇچى خالىدە ئىسرائىلنىڭ «ئالتۇن كەش» رومانى «مەسىلە ئەڭ ئېغىر كىتاب» دەپ بېكىتىلگەن

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ئاشكارىلىنىشىچە، خىتاي دائىرىلىرى ئۆتكەن يىلى ئېلىپ بارغان «مەسىلىلىك كىتابلارنى تەكشۈرۈش» ھەرىكىتىدە يازغۇچى خالىدە ئىسرائىلنىڭ «ئالتۇن كەش» ناملىق رومانى «مەسىلە ئەڭ ئېغىر كىتاب» دەپ بېكىتىلگەن. ئۈرۈمچىدىكى ئالاقىدار خادىملار خالىدە ئىسرائىلنىڭ نەدىلىكى ۋە نۆۋەتتىكى ئەھۋالى ھەققىدە مەلۇمات بېرەلمىدى. ئەمما ئەھۋالدىن خەۋەردار كىشىلەر خالىدە ئىسرائىلنىڭ سالامەتلىك ئەھۋالى سەۋەبلىك، يەنى چاقلىق ئورۇندۇقتا ئولتۇرۇپ قالغانلىقى ئۈچۈن ئۆيىدە نەزەربەند ئاستىغا ئېلىنغانلىقىنى ئاشكارىلىدى.

ھۆرمەتلىك رادىئو ئاڭلىغۇچىلار، ئۆتكەن يىلىدىكى ئېنىقلاشلىرىمىز داۋامىدا قەشقەر ئۇيغۇر نەشرىياتىنىڭ تەھرىرى، شائىرە چىمەنگۈل ئاۋۇت يازغۇچى خالىدە ئىسرائىلنىڭ «ئالتۇن كەش» ناملىق رومانىنى تەھرىرلىگەنلىكى ئۈچۈن تۇتقۇن قىلىنغانلىقى ئاشكارىلانغان ئىدى. بىز شۇنىڭدىن كېيىن «ئالتۇن كەش» رومانىنىڭ ئاپتورى يازغۇچى خالىدە ئىسرائىلنىڭ تەقدىرى ھەققىدە بىر قاتار ئېنىقلاشلارنى ئېلىپ باردۇق. ئىلگىرى «قۇملۇقنىڭ چۈشى»، «تىمتاس شەھەر»، «رەڭدار قۇيۇن»، «كەچمىش» قاتارلىق ئەسەرلىرى بىلەن داڭق چىقارغان يازغۇچى خالىدە ئىسرائىل بىر مەھەل شىنجاڭ يازغۇچىلار جەمئىيىتىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى بولغان. مەزكۇر جەمئىيەت ئۆزىنىڭ سابىق رەئىسىنىڭ نۆۋەتتىكى ئەھۋالى ھەققىدە ھېچقانداق مەلۇمات بېرەلمىدى. 1952‏-يىلى قەشقەردە تۇغۇلغان خالىدە ئىسرائىل 1975‏-يىلى بېيجىڭدىكى مەركىزىي مىللەتلەر ئۇنىۋېرسىتېتىنى پۈتتۈرگەندىن كېيىن تاكى دەم ئېلىشقا چىققۇچە بولغان ئارىلىقتا «شىنجاڭ گېزىتى» دە مۇھەررىر بولۇپ خىزمەت قىلغان. «شىنجاڭ گېزىتى» نىڭ ئالاقىدار خادىملىرىمۇ خالىدە ئىسرائىلنىڭ نۆۋەتتىكى ئەھۋالى ھەققىدە مەلۇمات بېرەلمىدى.

تەپسىلاتى...