كانادا ھۆكۇمىتى كانادا شىركەتلىرىنى ئۇيغۇر ئېلىغا چېتىشلىق خىتاي مۇئەسسەسەلىرىدىن ھەزەر ئەيلەشكە ئاگاھلاندۇردى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

كانادانىڭ يەر شارى ئىشلىرى مىنىستىرلىقى ۋە ئۇنىڭ قارمىقىدىكى كانادا سودا خىزمىتى كومىسسارىياتى 12-يانۋار سودا ھۆججىتى ئېلان قىلىپ، كانادا شىركەتلىرىنى ۋە پايچىكلىرىنى خىتاينىڭ ئۇيغۇر ئېلىغا مۇناسىۋەتلىك مۇئەسسەسەلىرى بىلەن بولغان سودا ئالاقىسىدا سەزگۈر بولۇشنى، بۇ ئورۇنلارنىڭ ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىنى ئىشلىۋاتقان بولۇشى مۇمكىنلىكىنى ئاگاھلاندۇرۇپ، بۇنداق ئورۇنلار بىلەن سودا ئالاقىسى قىلىشنىڭ «ئىناۋەتكە دەخلى يەتكۈزىدىغانلىقى»، ئۇنىڭ «قانۇنىي بەدىلى» بارلىقىنى بىلدۈرگەن.

ئۇنىڭدا تەكىتلىشىچە، تەمىنات زەنجىرى مەجبۇرىي ئەمگەكنى ئىشلىتىۋاتقان شىركەتلەرنىڭ ئىناۋىتى دەخلىگە ئۇچراپلا قالماي، بۇنداق شەركەتلەر يەنە كانادا، ئامېرىكا، مېكسىكا ئوتتۇرىسىدىكى تاموژنا بېجى قانۇنىنىڭ چەكلىشىگە ئۇچرايدىكەن. ئۇنىڭدا بۇ ھۆججەت كانادا شىركەتلىرىنىڭ ئۇيغۇر ئېلىدىكى كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكىگە دىققىتىنى قوزغاپ، مەجبۇرىي ئەمگەكنى ئىشلىتىشنىڭ بەدىلى بارلىقىنى ھېس قىلىشىغا ياردەم قىلىش ئۈچۈن چىقىرىلغانلىقىنى بىلدۈرگەن.

كانادا، ئامېرىكا ۋە ئەنگىلىيەدىن كېيىن ئۆزىنىڭ شىركەتلىرىنى ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگەك مەسىلىسىدە ئاگاھلاندۇرغان 3-دولەت. ھۆكۈمەتنىڭ بۇ ھۆججىتى كانادا پارلامېنتى ئاۋام پالاتاسىنىڭ كىشىلىك ھوقۇق كومىتېتى ئوتكەن يىلى 12-ئايدا خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارغا تۇتقان مۇئامىلىسىنى «ئىرقىي قىرغىنچىلىق» دەپ بېكىتىپ، ھۆكۈمەتكە خىتاي ئەمەلدارلىرىنى جازالاش، ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگەك مەھسۇلاتلىرىنى چەكلەش، ئۇيغۇرلارغا سىياسى پاناھلىق بېرىش قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بىر يۈرۈش تەكلىپلەرنى سۇنغاندىن بۇيان، ھۆكۈمەتنىڭ تۇنجى قېتىم بۇنداق بىر ھۆججەتنى ئېلان قىلىشىدۇر.

تەپسىلاتى...

مەجبۇرىي ئەمگەكنىڭ ھەقىقىتى: لاگېرلاردىكى زاۋۇتلار

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

يېقىنقى يىللاردىن بۇيان بىر قىسىم لاگېر شاھىدلىرىنىڭ گۇۋاھلىق بېرىشى بىلەن لاگېرلارنىڭ قىسمەن ئەھۋاللىرى تاشقىي دۇنياغا ئاشكار بولۇشقا باشلىغان بولسىمۇ، بىر قىسىم مۇتەخەسسىسلەر «مەجبۇرىي ئەمگەك مەيدانى» دەپ ئاتاۋاتقان لاگېرلاردىكى مەجبۇرىي ئەمگەككە دائىر كۆپلىگەن ئەھۋاللار تازا ئېنىق بولماي كەلگەن ئىدى. «بازفىد خەۋەرلىرى» نىڭ مۇخبىرلىرىدىن مېگا راجاگوپالان ۋە ئالىسون كىللىڭ 2020-يىلىدىن تارتىپ بىرلىكتە ئىشلەۋاتقان لاگېرلار ھەققىدىكى تەكشۈرۈش دوكلاتى لاگېرلارنىڭ كېڭىيىشى ۋە لاگېرلارنىڭ ئىچكىي قىسىمىدىكى قەبىھلىكلەر ھەققىدە تەپسىلىي مەلۇماتلار بېرىپ كەلگەن ئىدى. مەزكۇر چاتما دوكلاتنىڭ ئۆتكەن ھەپتە ئېلان قىلىنغان 4-قىسمى بولسا لاگېرلاردىكى مەجبۇرىي ئەمگەكنىڭ جەريانىغا بېغىشلانغانلىقى بىلەن ئالاھىدە دىققەت قوزغىدى.

دوكلاتتا كۆرسىتىلىشىچە، نۆۋەتتە خىتاي ھۆكۈمىتى يېڭىدىن قۇرۇپ چىققان لاگېرلارنىڭ سانى يۈزدىن ئاشىدىغان بولۇپ، نۆۋەتتە بۇ مۇئەسەسسەلەر يالغۇز ئادەم قاماشقا ئەمەس، ئەكسىچە قامالغان كىشىلەرنى مەجبۇرىي ئەمگەككە سېلىشقا ئىشلىتىلمەكتە ئىكەن. بولۇپمۇ ئۆتكەن ئۈچ يىل مابەينىدە پەيدا بولغان لاگېر رايونىدىن ئاز دېگەندىمۇ 135 ئورۇندا زاۋۇت بارلىقى، بۇ زاۋۇتلاردا غايەت زور كۆلەملىك مەجبۇرىي ئەمگەكنىڭ داۋام قىلىۋاتقانلىقى نۆۋەتتىكى رېئاللىقنىڭ سەل قاراشقا بولمايدىغانلىقىنى تەقەززا قىلىدىكەن.

تەپسىلاتى...

شائىر ۋە فىزىك قاسىم سىدىقنىڭ «خوتەنگە خەت» قاتارلىق شېئىرلىرى سەۋەبلىك 20 يىللىق كېسىلگەنلىكى ئاشكارىلاندى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

شائىر ۋە فىزىك قاسىم سىدىقنىڭ تۇتقۇندا ئىكەنلىكى ھەققىدىكى خەۋىرىمىز ئالدىنقى ھەپتە ئېلان قىلىنغاندىن كېيىن ۋەزىيەتتىن خەۋەردار كىشىلەردىن بىرى رادىيومىزغا ئۇچۇر يوللاپ، ئۇنىڭ «خوتەنگە خەت» ناملىق شېئىرى سەۋەپلىك تۇتۇلغانلىقى ۋە تەكشۈرۈش نەتىجىسىدە باشقا شېئىرلىرىدىنمۇ «قۇسۇر» تېپىلىپ، ئۇنىڭ 20 يىللىق كېسىۋېتىلگەنلىكىنى مەلۇم قىلدى. ئېنىقلاشلىرىمىز داۋامىدا ئالاقىدار خادىملار شائىر قاسىم سىدىقنىڭ 20 يىللىق كېسىلگەنلىكىنى رەت قىلمىدى

ئەجەپ كۆرگۈم كەلدى ئەي، خوتەن سېنى،

روھىم قۇچتى، قۇچمىدى بۇ تەن سېنى.

يېتىشمىگەن قاناتتا يېتەلمىدىم،

چېككىسىگە قىستۇرغاچ ۋەتەن سېنى.

تەپسىلاتى...

لاگېر شاھىتى گۈلباھار خاتىۋاجىنىڭ گۇۋاھلىقى فىرانسىيەدە كىتاب بولۇپ نەشردىن چىقتى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

«خىتاي گۇلاگىدىن ھايات قالغان گۈلباھار خاتىۋاجىنىڭ گۇۋاھلىقى» ناملىق فىرانسىيەدە نەشردىن چىققان كىتاب، خىتاينىڭ قارامايدا قۇرغان لاگېرىدا ئىككى يىلچە قامىلىپ، 2019-يىلى يازدا قويۇپ بېرىلگەن ۋە 8-ئاينىڭ 21-كۈنى فىرانسىيە كېلىپ ئىككى قىزى ۋە ئېرى بىلەن جەم بولغان گۈلباھار خانىمنىڭ ھاياتىغا ئائىت بولۇپ، ئۇ خىتاينىڭ ئۆلۈم لاگېرلىرىدىن سالامەت قۇتۇلۇپ چىقالىغان ساناقلىق لاگېر شاھىتلىرىنىڭ بىرى.

شاھىت گۈلباھار خانىم ھازىرغا قەدەر تېخى رەسمىي ھالدا مەتبۇئات ۋە تاراتقۇلارنىڭ زىيارىتىنى قوبۇل قىلىپ باقمىغان بولسىمۇ ئەمما ئۇنىڭ تۇتقۇن قىلىنغانلىقى ئۇنىڭ فىرانسىيەدە تۇرۇۋاتقان قىزى ئارقىلىق فىرانسىيە ۋە باشقا دۇنياۋى تاراتقۇلاردا ھەمدە رادىيومىزدىمۇ خەۋەر قىلىنغانىدى.

2006-يىلىدىن باشلاپ ئائىلىسى بىلەن فىرانسىيەدە ياشاۋاتقان گۈلخۇمار خاتىۋاجى ئەينى چاغدا، ئاپىسىنىڭ 2017-يىلى-1 ئايدا تۇتقۇن قىلىنغانلىقىنى فىرانسىيەدىكى «فىرانسىيە 24»، «ئېكسپرېس»، «لې موندې»، «ئارتې تېلېۋىزىيەسى» قاتارلىق ئاساسلىق ئاخبارات ۋاسىتىلىرى ۋە تېلېۋىزىيە قاناللىرىنىڭ زىيارىتىنى قوبۇل قىلىپ، راۋان فىرانسۇز تىلىدا ئۇيغۇرلار ئۇچراۋاتقان مەسىلىسىنى ئۆز ئانىسى ئۇچرىغان زۇلۇملارنى مىسال قىلىپ تۇرۇپ ئاڭلاتقان. بۇ قاتاردا ئۇ رادىيومىز زىيارىتىنى قوبۇل قىلغىنىدا، گۈلباھار خانىمنىڭ فىرانسىيەدىكى ئائىلىسىنىڭ فىرانسىيەنىڭ بېيجىڭدا تۇرۇشلۇق ئەلچىخانىسى، فىرانسىيە تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقىدىن خىتايغا بېسىم ئىشلىتىپ گۈلباھار خانىمنىڭ دەرھال قويۇپ بېرىلىشىگە ياردەم قىلىشنى تەلەپ قىلغانلىقىنى بىلدۈرگەنىدى.

گۈلباھار خانىمنىڭ قىزى گۇلخۇمار، 11-يانۋار كۈنى ئۆزىنىڭ فەسېبوئوك بېتىدە ئاپىسىنىڭ لاگېردىكى سەرگۈزەشتلىرىنى كىتاب قىلىپ يېزىپ چىققانلىقىدىن تولىمۇ پەخىرلىنىدىغانلىقىنى ھاياجان ئىچىدە جاكارلىشى بىلەن، بۇ خەۋەر چاقماق تېزلىكىدە مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇرلار ئارىسىدا تارقالدى ۋە ئۇلارنىمۇ ھاياجانغا سالدى.

چۈنكى بۇ، ئۇيغۇر لاگېر شاھىتى تەرىپىدىن يېزىلغان تۇنجى كىتاب ھېسابلىنىدۇ. بۇنىڭ ئالدىدا گەرچە مېھرىگۈل تۇرسۇن، گۈلباھار جېلىلوۋا قاتارلىقلارنىڭ گۇۋاھلىقلىرى كارتون رومانى ۋە باشقا ھېكايە شەكلىدە ئېلان قىلىنغان بولسىمۇ، پەقەت لاگېر ئوقۇتقۇچىسى قازاق شاھىت سايراگۈل ساۋۇتباينىڭ گۇۋاھلىقى رەسمىي كىتاب بولۇپ نەشردىن چىققان بىردىنبىر كىتاب ئىدى.

تەپسىلاتى...

كېڭىيىۋاتقان قاماقخانىلار ۋە ئايىغى چىقماس تۇتقۇنلار سېپى (2)

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ئۇيغۇر دىيارىدىكى لاگېرلارنىڭ كېڭىيىشى ھەققىدە سۆز بولغاندا جىن بۇنىن ئەپەندى بۇنىڭ لاگېرلاردىن تۈرمىلەرگە قاماق جازاسىنى ئۆتەشكە ئەۋەتىلگەن كىشىلەرنىڭ نىسبىتى بويىچە ھېسابلىغاندا ئەڭ ئېنىق نامايەن بولىدىغانلىقىنى تەكىتلەيدۇ. بولۇپمۇ بۇ جەھەتتىكى سانلىق مەلۇماتلار ئىلگىرى ئادريان زېنز توپلىغان ئۇچۇرلاردا پۈتۈن-پۈتۈن مەھەللە بويىچە كىشىلەرنىڭ لاگېرغا، تۈرمىگە ياكى يىغىۋېلىش ئورۇنلىرىغا توپلانغانلىقىنى كۆرسەتكەن. بۇ ھەقتىكى گۇۋاھلىق بەرگۈچى شەخسلەرنىڭ بايانلىرى بولسا لاگېرلارغا قامالغان كىشىلەرنىڭ ئاز دېگەندىمۇ يېرىمىنىڭ ئېغىر قاماققا ھۆكۈم قىلىنغانلىقىنى دەلىللىگەن. بولۇپمۇ يەركەن ناھىيەسىنىڭ ئازاتباغ، چېدىر توغراق، دۆڭ ئۆستەڭ، لەڭگەر قاتارلىق يېزىلىرىدىكى لاگېر تۇتقۇنلىرى ۋە ئۇلارنىڭ تۈرمىلەرگە يوللىنىشى بۇ نىسبەتنىڭ ئەڭ ئاز دېگەندىمۇ 50 تە 50 ئىكەنلىكىنى نامايەن قىلغان. بۇ ھال ئاقسۇ، ئالتاي، كورلا، قۇمۇل، ئۈرۈمچى قاتارلىق ئورۇنلارنى بويلىغان شىمالىي يۆنۈلۈشتە سەل تۆۋەن بولغان. بۇ ھەقتە سۆز بولغاندا جىن بۇنىن ئەپەندى لاگېرغا قاماشنىڭ پەقەت بىر باشلىنىش ئىكەنلىكىنى ئالاھىدە تەكىتلەيدۇ.

«بۇ خىلدىكى سېلىشتۇرما دەرىجە ئەھۋالىنى لاگىردىكى رېئاللىقتىن كۆرۈۋالغىلى بولسىمۇ، ئەمەلىيەتتە 2017-يىلىنىڭ ئۆزىدىلا نۇرغۇن كىشىلەر چاقماق تېزلىكىدە ئۇزۇن يىللىق قاماق جازالىرىغا ھۆكۈم قىلىنىپ بولغان. ‹ئۇزۇن يىللىق› دېگەندە ئون يىل، ئون بەش يىل ياكى يىگىرمە يىل كۆزدە تۇتۇلىدۇ. بۇ كىشىلەرگە ئارتىلغان ئەيىبلەرگە قارايدىغان بولساق بۇلارنىڭ مۇتلەق كۆپ قىسمىنىڭ تولىمۇ بىمەنە، يەنە كېلىپ ئادەمنىڭ ھەيرانلىقتىن ئاغزى ئېچىلىپ قالىدىغان ئىشلار ئىكەنلىكىنى بايقايمىز. بۇ كىشىلەر ھېچقانداق سوت تەرتىۋىدىن ئۆتمەيلا ياكى ھېچقانداق ئۇرۇق-تۇغقىنى قاتناشمىغان يېپىق سوتتا چاقماق تېزلىكىدە قاماققا ھۆكۈم قىلىنىپ تۈرمىلەرگە يوللاپ بېرىلگەن. بۇ يوسۇندىكى تۈرمىگە يوللاش ئەھۋالى 2017-يىلىدىن 2019-يىلىنىڭ ئاخىرلىرىغىچە داۋام قىلدى. بۇ جەرياندا مەيلى لاگېرلار ياكى تۈرمىلەر ئ‍ۆز فۇنكىتسىيەسىدىن توختاپ قالمىدى. تۇتقۇنلارمۇ ئايىقى ئۈزۈلمەي كېلىپ تۇردى. ئەمما شۇ جەرياندا ئاتالمىش ‹قانۇنىي سىستېما› ئارقىلىق تۈرمىلەرگە يوللاپ بېرىلگەن يۈزلىگەن، مىڭلىغان كىشىلەرنىڭ بىگۇناھ ئىكەنلىكى شۇنچە ئايدىڭ مەلۇم بولۇپ تۇردى. يەنە بىر ياقتىن 2018-يىلى ۋە 2019-يىلىنىڭ ئۆزىدىلا تۇغقانلىرىنىڭ لاگېرلارغا قامالغانلىقى گۇۋاھلىق بەرگەن كىشىلەرنىڭ سانى تېزدىن كۆپەيگەن بولسىمۇ، ھازىر بۇنداق گۇۋاھلىق بايانلىرى ئازلاپ قالدى. مۇشۇ ئەھۋالغا قاراپ ئۇ كىشىلەرنىڭ جەمىيەت قوينىغا ئەمەس، بەلكى ئاللىقاچان تۈرمىلەرگە يوللىنىپ بولغانلىقىنى قىياس قىلىش قىيىن ئەمەس. مۇھاجىرەتتە بۇ ھەقتە گۇۋاھلىق بېرىۋاتقانلارنىڭ بايانلىرىنى ئاڭلىسىڭىز ھەقىقەتەنمۇ يۈرەك-باغرىڭىز ئېزىلىپ كېتېىدۇ. چۈنكى ئۇلارنىڭ بايانلىرى قايتا-قايتىلاپ ئوخشاپ كېتىدىغان بىر رېئاللىقنى تەسۋىرلەيدۇ.»

تەپسىلاتى...

تيەنجىن سودا ئونۋېرسىتېتىنىڭ تۇتقۇندىكى ئوقۇغۇچىسى قەدىرداننىڭ «جىنايىتى» بېكىتىلىپ، قولغا ئېلىنغانلىقى ئاشكارىلاندى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

بۇنىڭدىن ئۈچ ئاي ئىلگىرى تيەنجىن سودا ئونۋېرسىتېتىنىڭ ئىككى ئوقۇغۇچىسى زىكرۇللا بىلەن قەدىرداننىڭ قاراماي ساقچىلىرى تەرىپىدىن تۇتقۇن قىلىنغانلىقى ھەققىدە خەۋەر بەرگەن ئىدۇق. بۈگۈن مۇخبىرىمىزنىڭ قولىغا چۈشكەن قاراماي شەھەرلىك ج خ ئىدارسىغا ئائىت بىر ئۇقتۇرۇش قەغىزىدىن مەلۇم بولۇشىچە، مەزكۇر ئىككى ئوقۇغۇچىدىن قەدىرداننىڭ ئاتالمىش «مىللىي ئۆچمەنلىكىكنى قوزغاش» ۋە «مىللىي كەمسىتىش» جىنايىتى بىلەن قولغا ئېلىنغانلىقى ئايدىڭلاشتى

ھۆرمەتلىك رادىيو ئاڭلىغۇچىلار، 3 ئاينىڭ ئالدىدا ۋەزىيەتتىن خەۋەردار كىشىلەر يەتكۈزگەن يىپ ئۇچىغا ئاساسەن ئېلىپ باراغان ئېنىقلاشلىرىمىز داۋامىدا، تيەنجىن سودا ئونىۋېرسىتېتىنىڭ ئوقۇغۇچىسى زىكرۇللا بىلەن قەدىرداننىڭ قاراماي ساقچىلىرى تەرىپىدىن تۇتقۇن قىلىنغانلىقى ئونىۋېرسىتېت خادىملىرى تەرىپىدىن دەلىللەنگەن ئىدى. قارامايدىكى ساقچى خادىملىرى بولسا بۇ ھەقتىكى سوئاللىرىمىزغا تولىمۇ ئەنسىز پوزىتسىيە تۇتقان ۋە جاۋاپسىز قالدۇرغان ئىدى. بۈگۈن قاراماي شەھەرىك ج خ ئىدارىسىغا ئائىت بولغان بىر ئۇقتۇرۇشتا قەدىرداننىڭ قولغا ئېلىنغانلىقى قەيت قىلىنغان. ئۇقتۇرۇشتا مەزكۇر ئىدارىنىڭ قاراماي شەھەرلىك تەپتىش مەھكىسىنىڭ تەكشۈرۈپ بېكىتىشى بويىچە، «مىللىي ئۆچمەنلىك قوزغاش» ۋە «مىللىي كەمسىتىش» جىنايىتى ئۆتكۈزگەن قەدىرادان تۇداخاننى2020 ‏-يىلى 10 ‏-ئاينىڭ16 ‏-كۈنى قولغا ئالغانلىقى بايان قىلىنغان.

ئىلگىرى بۇ ھەقتە ئىشلىگەن ئىككىنچى قېتىملىق پروگراممىمىزدا قاراماي شەھەرلىك مائارىپ ئىدارىسى خادىملىرى ۋە تيەنجىن سودا ئونىۋېرسىتېتى مەمۇرىي خادىملىرى قەدىردان بىلەن زىكرۇللانىڭ ئۆتكەن يىلى7 ‏-ئاينىڭ1 ‏-ھەپتىسىدىن باشلاپ قارامايدىكى ئاتالمىش «تەربىيەلەش مەركىزى» دە ئىكەنلىكىنى تىلغا ئالغان ئىدى. قاراماي ج خ ئىدارىسىنىڭ بۈگۈن قولىمىزغا چۈشكەن ئۇقتۇرۇشىدا قەدىردان تۇتۇپ تۇرۇلىۋاتقان ئورۇن قاراماي شەھەرلىك قاماقخانا دەپ كۆرسىتىلگەن.

نورۋېگىيەدىكى «ئۇيغۇر ئەدلىيەسى ئارخىپى» نىڭ قۇرغۇچىسى بەختىيار ئۆمەر ئەپەندىنىڭ ئۆز كۆزىتىشلىرىگە ئاساسەن بايان قىلىشىچە، ئۇيغۇر رايونىدا لاگېرلار ئۈچ كاتېگورىيەگە ئايرىلغان بولۇپ، بۇلاردىن بىرسى سوراق ۋە ئۆزىنى تەكشۈرۈشنى ئاساس قىلغان ۋە ئەڭ دەسلەپتە ئاپىرىلىدىغان يىغىۋېلىش ئورنىدۇر. بەختىيار ئەپەندى قەدىرداننىڭ16 ‏-ئۆكتەبىر قولغا ئېلىنغىچە بولغان ئارىلىقتىكى دەسلەپكى ئۈچ ئاينى خىتاي «تەربىيەلەش مەركىزى» دەپ ئاتاۋاتقان دەسلەپكى يىغىۋېلىش ئورنىدا ئۆتكۈزگەنلىك ئېھتىماللىقىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ.

يەنە لاگېرلار يېڭى قۇرۇلغان2017 ‏-يىلدىكى ئېنىقلاشلىرىمىزدىن ئۇيغۇر رايونىنىڭ كورلا ۋە كۇچا قاتارلىق جايلىرىدىكى بىر قىسىم قاماقخانا، تۈرمە ۋە ئاتالمىش تەربىيەلەش مەركەزلىرى» نىڭ ئۆزئارا بىرلەشتۈرىۋېتىلگەنىلىكى مەلۇم بولغان ئىدى.

تەپسىلاتى...

ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق دائىرىلەر خىتاينىڭ «14-بەش يىللىق پىلانى» مەزگىلىدە ئاسسىمىلاتسىيەنى كۈچەيتىشنى تەكىتلىگەن

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق دائىلەر يېقىندا يىغىن چاقىرىپ، خىتاينىڭ «14-بەش يىللىق پىلانى» مەزگىلىدە ئاسسىمىلاتسىيەسىنى كۈچەيتىشنى، ئۇيغۇر ئېلىدىكى ھەر مىللەت خەلقىدە «جوڭخۇا مىللىتى ئورتاق ئىدىيەنى مۇستەھكەملەش» نى تەلەپ قىلغان. «تەڭرىتاغ» تورىنىڭ خەۋەر قىلىشىچە، بۇ تەلەپ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق پاركومنىڭ «ئىسلاھاتنى ئومۇمىييۈزلۈك چوڭقۇرلاشتۇرۇش كومىتېتى» نىڭ يېقىندا ئۆتكۈزۈلگەن 17-نۆۋەتلىك يىغىنىدا ئوتتۇرىغا قويۇلغان. يىغىنڭا ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق پارتكومنىڭ سېكرىتارى چېن چۈەنگو رىياسەتچىلىك قىلغان.

چېن چۈۈەنگوغا ئۆتكەن يىلى ئامېرىكا ھۆكۈمىتى تەرىپىدىن بېيجىڭنىڭ ئۇيغۇرلارنى باستۇرۇش، كىشىلىك ھوقۇقىنى دەپسەندە قىلىش سىياسىتىنى ئىجرا قىلىشقا يېتەكچىلىك قىلىش بىلەن ئەيىبلىنىپ ئىمبارگو قويۇلغان ئىدى. «تەڭرىتاغ» تورىنىڭ خەۋەر قىلىشىچە، چېن چۈەنگو يىغىندا «14-بەش يىللىق پىلان» مەزگىلىدە رايوندىكى ھەر مىللەت خەلقىدە «جوڭخۇا مىللىتى ئورتاق تونۇشىنى شەكىللەندۇرۇش» كە كاپالەتلىك قىلىشنى تەلەپ قىلغان. ھالبۇكى، كۆزەتكۈچىلەر خىتاينىڭ «جوڭخۇا مىللىتى ئورتاق گەۋدىسى تونۇشى» دېگەن بۇ ئۇقۇمنىڭ ئۇيغۇر تىلى، تارىخىي، مەدەنىيىتى ۋە كىملىكىنى ئىنكار قىلىش ئاساسىغا قۇرۇلغانلىقىنى قەيت قىلىپ كەلمەكتە.

ئۇلارنىڭ قارىشىچە، خىتاينىڭ بۇ ئۇقۇمى ئۇيغۇر «مەدەنىيەت قىرغىچىلىقى» نىڭ پارچىسى ئىكەن. چېن چۈەنگو ئىسلاھات كومىتېتىنىڭ يىغىدا «ھەر دەرىجىلىك ھۆكۈمەتلەرنىڭ ھوقۇقى، چىقىم مەسئۇلىيىتى ۋە مالىيەسىگە ماس كېلىدىغان مۇقىم سېستىما بەرپا قىلىپ، شىنجاڭ مەدەنىيەت ئۆزلەشتۈرۈش قۇرۇلۇشىنى چوڭقۇر تەرەققىي قىلدۇرۇشى، جوڭخۇا مىللىتى ئورتاق گەۋدىسى تونۇشىنى شەكىللەندۈرۈشى، پۈتۈن شىنجاڭدىكى ھەر مىللەت خەلقىدە ئىتتىپاقلىشىپ كۈرەش قىلىشنىڭ ئورتاق ئىدىيەۋى ئاساسىغا كاپالەتلىك قىلىشى» نى تەلەپ قىلغان.

تەپسىلاتى...

غايىپ دوختۇر سەييارە نىجاتنىڭ ئۈرۈمچىدىكى داۋەن ئاياللار قاماقخانىسىدا ئىكەنلىكى ئاشكارىلاندى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

تۆت يىلدىن بۇيان ئىز-دېرىكى بولمايۋاتقان ئۈرۈمچى شەھەرلىك دوستلۇق دوختۇرخانىسىنىڭ غايىپ دوختۇرى سەييارە نىجات ھەققىدە ئىلگىرىلەپ ئېلىپ بارغان ئېنىقلاشلىرىمىز داۋامىدا، سەييارە نىجاتنىڭ نۆۋەتتە ئۈرۈمچىدىكى داۋەن ئاياللار قاماقخانىسىدا تۇتۇپ تۇرۇلىۋاتقانلىقى ئاشكارىلاندى. ئەمما ئۇنىڭ سالامەتلىك ئەھۋالى، بولۇپمۇ ساقچىلارنىڭ سەييارەنىڭ ئەھۋالى ھەققىدە ئائىلىسىگە نېمە ئۈچۈن ئۇچۇر بەرمەيۋاتقانلىقىنىڭ سىرى تېخى مەلۇم بولمىدى.

غايىپ دوختۇر سەييارە نىجاتنىڭ 4 يىلغا يېقىن ۋاقىتتىن بۇيان ئائىلىسىگە ھېچقانداق ئۇچۇر بېرىلمەسىلىكى، مەزكۇر ئائىلە ئەزالىرىدا سەييارنىڭ ھاياتىي ئامانلىقى ۋە سالامەتلىك ئەھۋالى ھەققىدە قاتتىق ئەندىشە پەيدا قىلغان. سەييارنىڭ تۈركىيەدىكى ھەدىسى نادىرە بۇ ھەقتە مۇنداق دەيدۇ: «سەييارەنىڭ ئامېرىكادىكى كىچىك ئاپىسى پەرىدە خانىمنىڭ ئاشكارىلىشىچە، غۇلجادىكى ساقچى خادىملىرى سەييارەنىڭ دادىسىنىڭ ئىلتىماسى بويىچە، ھەركەتكە كېلىپ ئۈرۈمچىدىكى ساقچى ئورگانلىرىدىن ئەھۋال سۈرۈشتە قىلغان؛ ئەجەپلىنەرلىكى شۇكى، بۇلار ئۇچۇر ئالالمىغان ۋە سەييارەنىڭ ئائىلىسنى ئۈرۈمچىگە بېرىپ سۈرۈشتە قىلىپ بېقىشىنى تەۋسىيە قىلغان.»

تەپسىلاتى...

تىجارەتچى سادىر ئەلى رامازاندا ئېپتارلىق مېھمان چاقىرغانلىقى ئۈچۈن 20 يىللىق قاماققا كېسىلگەن

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ئامېرىكانىڭ بوستون شەھرىدە ئولتۇرۇشلۇق ئادىلە سادىر 5-يانۋار كۈنى فېيسبۇك سەھىپىسىگە ۋىدېيولۇق ئۇچۇر يوللاپ، 2018-يىلى ئاتۇشتا تۇتقۇن قىلىنغان دادىسى سادىر ئەلىنىڭ 2019-يىلى خىتاي دائىرىلىرى تەرىپىدىن 20 يىللىق قاماققا كېسىۋېتىلگەنلىكىنى بىلدۈرگەن.

ئۇ مەزكۇر سىن كۆرۈنۈشىنى كۆرگەن كىشىلەردىن خىتاي تۈرمىسىدە ناھەق يېتىۋاتقان دادىسىغا ئوخشاش بارلىق ئۇيغۇرلار ئۈچۈن، ئۇلارنىڭ كىشىلىك ھەق-ھوقۇقى ۋە ئەركىنلىكى ئۈچۈن گەپ قىلىشىنى تەلەپ قىلغان.

بىز بۇ ھەقتە تېخىمۇ تەپسىلىي مەلۇماتقا ئېرىشىشى ئۈچۈن ئادىلە سادىر بىلەن ئۇنىڭ ئاپىسى مارىيە مۇھەممەت خانىمنى زىيارەت قىلدۇق.

ئادىلە سادىر زىيارىتىمىزنى قوبۇل قىلىپ، ئۆزىنىڭ 2018-يىلى 6-ئاينىڭ 28-كۈنى ئاتۇشتىكى دادىسى سادىر ئەلى بىلەن ئاخىرقى قېتىم كۆرۈشكەنلىكىنى، دادىسى سادىر ئەلىنىڭ شۇ كۈنى كېچىدە تۇتقۇن قىلىنغانلىقى توغرىلىق خەۋەر ئالغانلىقىنى بىلدۈردى.

تەپسىلاتى...

كېڭىيىۋاتقان قاماقخانىلار ۋە ئايىغى چىقماس تۇتقۇنلار سېپى (1)

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ھەرقايسى ئاخبارات ۋاسىتىلىرى 2020-يىلىنىڭ ئاخىرلىرىغا قەدەر ئۇيغۇر دىيارىدىكى ئېغىر قاماق جازالىرى ھەققىدە ئوخشىمىغان نۇقتىلاردىن ئىشلەنگەن خەۋەرلەرنى ئېلان قىلغاندىن كېيىن بىر قىسىم كىشىلەر بايقىغان بىر ئالاھىدە ھادىسە بۇ ھالنى كىشىلەرنىڭ «نۆۋەتتىكى سىياسىي باستۇرۇشنىڭ يېڭى تەرەققىياتى» دەپ چۈشىنىش ھەمدە ئۇھسىنىش بىلەن توختاپ قېلىش ھادىسىسى بولدى. ھالبۇكى، ئاشۇ نەچچە ئون يىللاپ قاماققا ھۆكۈم قىلىنغان كىشىلەرنىڭ بىر قىسمى دەرۋەقە مەلۇم ۋاقىت قاماقخانىدا تۇرغاندىن كېيىن ئون-يىگىرمە يىلغا سوزۇلغان ھۆكۈم ھەققىدىكى ئۇقتۇرۇشلارنى تاپشۇرۇۋالغان بولسىمۇ، ئەمما نۆۋەتتە بارغانسېرى كۆپلەپ مەلۇم بولۇشقا باشلىغان پولاتتەك ئىسپاتلار بۇ كىشىلەرنىڭ زور قىسمىنىڭ ئەمەلىيەتتە قانۇنىي باسقۇچلاردىن ئۆتمەيلا قاماققا يوللىنىپ تۈرمىلەرنى تولدۇرۇۋاتقانلىقىنى نامايان قىلماقتا. ئۆتكەن بىرنەچچە يىلدىن بۇيان لاگېرلارغا قامالغانلارنىڭ گۇۋاھلىق ئىشلىرى ئۈچۈن ئاكتىپلىق بىلەن خىزمەت قىلىۋاتقان جىن بۇنىن ئەپەندى ئۆتكەن يىلىدىن باشلاپ يېزىشقا باشلىغان «ش ئۇ ئا ر ھەققىدىكى تىل قىسىلچىلىقى» سەرلەۋھىلىك چاتما ماقالىنىڭ ئىككىنچى قىسمىدا دەل مۇشۇ مەسىلىلەر جانلىق پاكىتلار بىلەن بايان قىلىندى.

ئاپتورنىڭ بايان قىلىشىچە، ئۇيغۇر دىيارىدىكى لاگېر ۋە تۈرمىلەرنىڭ كېڭىيىۋاتقانلىقى ھەققىدىكى ھۆكۈمەت تەرەپكە مەنسۇپ رەسمىي ھۆججەتلەر 2019-يىلىنىڭ كېيىنكى يېرىمىدا ئاشكارا بولغان بولۇپ، «نيۇ-يورك ۋاقتى گېزىتى» ۋە «دۆلەتلىك ئاممىۋى رادىئو» (NPR) دا رەسمىي يورۇقلۇققا چىققاندىن كېيىن، زور دىققەت قوزغىغان. بولۇپمۇ بۇ ھۆججەتلەردىن مەلۇم بولغان ئۇچۇرلاردا 2017-يىلى ۋە 2018-يىلىنىڭ ئۆزىدىلا 230 مىڭدىن ئارتۇق كىشىنىڭ ئون يىل بىلەن يىگىرمە يىل ئارىلىقىدىكى قاماق جازاسىغا ھۆكۈم قىلىنغانلىقى كۆرسىتىلگەن. ئارىدىن ئۇزۇن ئۆتمەي بۇ ساننىڭ ئەمەلىيەتتە 350 مىڭ كىشىگە يەتكەنلىكى مەلۇم بولغان. ھالبۇكى، تەقدىرى لاگېرلاردا، قاماقخانىلاردا ياكى تۈرمىلەردە ئاياغلاشقان كىشىلەرنىڭ سانى «مىليون» دېگەن بىرلىكتە تەخمىن قىلىنىۋاتقاندا ئاشۇ غايىب بولغان ئىنسانلار ھەققىدە گۇۋاھلىق بەرگۈچىلەرنىڭ سانى كۈتكەندىن كۆپ يىراق بولۇپ كەلگەن.

تەپسىلاتى...