مىسىردا تۇتقۇنغا ئۇچرىغان ئۇيغۇرلار ھەققىدە تۇنجى دوكلات ئېلان قىلىندى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

مىسىردىكى ئۇيغۇرلار 2016-يىلىدىن باشلاپ خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ بىۋاسىتە ۋە ۋاسىتىلىك ھالدا بېسىم ئىشلىتىشى بىلەن يۇرتلىرىغا مەجبۇرىي قايتۇرۇلۇشقا باشلىغان بولسا، مىسىر تەرەپ يەنە 2017-يىلى ئىيۇننىڭ بېشىدىن باشلاپ ئەل ئەزھەر قاتارلىق ئۇنىۋېرسىتېتلاردا ئوقۇۋاتقان ئۇيغۇر ئوقۇغۇچىلار ۋە قاھىرەدىكى 7-رايوننى مەركەز قىلغان جايلاردىكى نەچچە يۈزلىگەن ئۇيغۇرلارنى ئاختۇرۇپ تۇتقانىدى. مەزكۇر تۇتقۇنغا خىتاي دۆلەت بىخەتەرلىك خادىملىرىنىڭمۇ ھەمكارلاشقانلىقى، تۇتقۇن قىلىنغان ئوقۇغۇچىلارنى ھەتتا خىتاي ئەۋەتكەن ئۇيغۇر ساقچى خادىملارنىڭ سوراققا تارتقانلىقىدەك ئۇچۇرلار ئاشكارىلىنىپ، بۇ مەسىلىلەر خەلقئارادىكى كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتلىرىنىڭ كۈچلۈك تەنقىدىگە ئۇچراپ كەلگەنىدى.

ئەينى چاغدىكى تۇتۇش دولقۇنىدا تۇرا تۈرمىسىگە قامالغان يۈزدىن ئارتۇق ئۇيغۇرنىڭ بىرقىسمى قويۇپ بېرىلگەن بولسىمۇ، بۇلارنىڭ ئارىسىدىكى 16 ئوقۇغۇچىنىڭ ھازىرغىچە ئىز-دېرىكى يوقلۇقى، ھەتتا ئۇلارنىڭ مەخپىي ھالدا خىتايغا قايتۇرۇلغانلىقى ھەققىدە تولۇقسىز مەلۇماتلارمۇ ئوتتۇرىغا چىققانىدى.

تەپسىلاتى...

گۇما ناھىيە بازار ئىچى ساقچىخانا خادىمى: «قۇربان ھېيت مۇناسىۋىتى بىلەن ئىلگىرى تاقىۋېتىلگەن 20 مەسچىتتىن تۆتى ئېچىۋېتىلدى»

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ۋەزىيەتتىن خەۋەردار بىر كىشىنىڭ رادىيومىزغا ئىنكاس قىلىشىچە ۋە مۇخبىرىمىزنىڭ تېلېفون زىيارەتلىرىدىن ئاشكارىلىشىچە، بۇ يىل قۇربان ھېيت مەزگىلىدە ئۇيغۇر رايونىنىڭ ناھىيە ۋە شەھەر مەركەزلىرىدىكى بىر قىسىم مەسچىتلەر ئېچىلغان، كۆپ ساندىكى مەسچىلەر تاقاق ھالىتىنى داۋاملاشتۇرغان. ئېچىۋېتىلگەن مەسچىتلەرگىمۇ جامائەت ئېھتىيات بىلەن كىرگەن. ئالاقىدار خادىملار ئېچىۋېتىلگەن مەسچىتلەرنى تولدۇرۇش ئۈچۈن ئاھالىلەرنى ھېيت نامىزىغا بېرىشقا بەزىدە رىغبەتلەندۈرۈش، بەزىدە زورلاش تەدبىرىنى قوللانغان.

ئاشكارىلىنىشىچە، ئۆتكەن بەش يىلدا ئۇيغۇرلارنىڭ تاھارەت ئېلىشى، دۇئا قىلىشى ۋە دىنىي ئىبارىلەر بىلەن سالاملىشىشىنىمۇ چەكلىگەن خىتاي دائىرىلىرى، بۇ يىل قۇربان ھېيت مەزگىلىدە تەشۋىقات ئېھتىياجى بىلەن بىر قىسىم مەسچىتلەرنى ئىبادەتكە ئاچقان بولسىمۇ، ئەمما مەسچىتنى تولدۇرۇشتا قىينالغان. ئۇيغۇر رايونى ۋەزىيىتىدىن خەۋەردار كىشىلەردىن بىرىنىڭ رادىيومىزغا ئىنكاس قىلىشىچە، بۇ يىل قۇربان ھېيت ھارپىسىدا پۈتۈن ئىدارە-جەمئىيەتلەردە يىغىن ئېچىلىپ، قۇربان ھېيتلىق بىخەتەرلىك تەدبىرلىرى ئۈستىدە ئورۇنلاشتۇرۇش ئېلىپ بېرىلغان. بۇ ئورۇنلاشتۇرۇشتا «چەت ئەلدىن كەلگەن تېلېفونلارنى قوبۇل قىلماسلىق، چەت ئەللىك ساياھەتچىلەرنىڭ سوئاللىرىغا ئۆز بېشىمچىلىق بىلەن جاۋاپ بەرمەسلىك، يەنى دۆلەت مەخپىيەتلىكنى چىڭ ساقلاش» ھەققىدە جىددىي ئاگاھلاندۇرۇشلار بېرىلگەن.

تەپسىلاتى...

«بازفىد» تورى: «خىتاي دائىرىلىرى ئۇيغۇر رايونىدا بىرلا ۋاقىتتا 1 مىليون ئادەمنى سولاپ قويالايدۇ»

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

21-ئىيۇل كۈنى «بازفىد» (Buzzfeed) تورى «خىتاي دائىرىلىرى ئۇيغۇر رايونىدا بىرلا ۋاقىتتا 1 مىليون ئادەمنى سولاپ قويالايدۇ» سەرلەۋھىلىك يېڭى بىر دوكلات ئېلان قىلدى. بۇ دوكلات «بازفىد» تورىنىڭ لاگېرلار ھەققىدىكى تەكشۈرۈشىنىڭ 5- بۆلۈمى ھېسابلىنىدۇ.

دوكلاتقا ئاساسلانغاندا، ئۇيغۇر رايونىدا قۇرۇلغان لاگېر، تۈرمە ۋە باشقا تۇتۇپ تۇرۇش ئورۇنلىرىنىڭ كۆلىمى 2016-يىلى رەسمىي بايقالغاندىن بۇيان ئىزچىل كېڭەيتىلگەن. بۈگۈنكى كۈندە بىرلا ۋاقىتتا 1 مىليون كىشىنى سولاپ قويالايدىغان دەرىجىگە يەتكۈزگەن.

بۇ مەلۇماتلار ئۇيغۇر رايونىدىكى ھەر 25 كىشى ئىچىدە بىرلا ۋاقىتتا 1 دىن ئارتۇق ئادەمنى تۇتۇپ قېلىش ياكى قاماپ قويۇشقا يېتەرلىك بوشلۇق بار ئىكەنلىكىنى بىلدۈرىدىكەن. بۇ سان، تۇتۇپ تۇرۇلۇۋاتقان جىنايەتچىلەرنىڭ سانى ئەڭ كۆپ ھېسابلىنىدىغان ئامېرىكانىڭ تۈرمە سىغىمچانلىقىدىن يەتتە ھەسسە يۇقىرى ئىكەن.

تەپسىلاتى...

گۇما ناھىيە بازار ئىچى ساقچىخانا خادىمى: «قۇربان ھېيت مۇناسىۋىتى بىلەن ئىلگىرى تاقىۋېتىلگەن 20 مەسچىتتىن تۆتى ئېچىۋېتىلدى»

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ۋەزىيەتتىن خەۋەردار بىر كىشىنىڭ رادىيومىزغا ئىنكاس قىلىشىچە ۋە مۇخبىرىمىزنىڭ تېلېفون زىيارەتلىرىدىن ئاشكارىلىشىچە، بۇ يىل قۇربان ھېيت مەزگىلىدە ئۇيغۇر رايونىنىڭ ناھىيە ۋە شەھەر مەركەزلىرىدىكى بىر قىسىم مەسچىتلەر ئېچىلغان، كۆپ ساندىكى مەسچىلەر تاقاق ھالىتىنى داۋاملاشتۇرغان. ئېچىۋېتىلگەن مەسچىتلەرگىمۇ جامائەت ئېھتىيات بىلەن كىرگەن. ئالاقىدار خادىملار ئېچىۋېتىلگەن مەسچىتلەرنى تولدۇرۇش ئۈچۈن ئاھالىلەرنى ھېيت نامىزىغا بېرىشقا بەزىدە رىغبەتلەندۈرۈش، بەزىدە زورلاش تەدبىرىنى قوللانغان.

ئاشكارىلىنىشىچە، ئۆتكەن بەش يىلدا ئۇيغۇرلارنىڭ تاھارەت ئېلىشى، دۇئا قىلىشى ۋە دىنىي ئىبارىلەر بىلەن سالاملىشىشىنىمۇ چەكلىگەن خىتاي دائىرىلىرى، بۇ يىل قۇربان ھېيت مەزگىلىدە تەشۋىقات ئېھتىياجى بىلەن بىر قىسىم مەسچىتلەرنى ئىبادەتكە ئاچقان بولسىمۇ، ئەمما مەسچىتنى تولدۇرۇشتا قىينالغان. ئۇيغۇر رايونى ۋەزىيىتىدىن خەۋەردار كىشىلەردىن بىرىنىڭ رادىيومىزغا ئىنكاس قىلىشىچە، بۇ يىل قۇربان ھېيت ھارپىسىدا پۈتۈن ئىدارە-جەمئىيەتلەردە يىغىن ئېچىلىپ، قۇربان ھېيتلىق بىخەتەرلىك تەدبىرلىرى ئۈستىدە ئورۇنلاشتۇرۇش ئېلىپ بېرىلغان. بۇ ئورۇنلاشتۇرۇشتا «چەت ئەلدىن كەلگەن تېلېفونلارنى قوبۇل قىلماسلىق، چەت ئەللىك ساياھەتچىلەرنىڭ سوئاللىرىغا ئۆز بېشىمچىلىق بىلەن جاۋاپ بەرمەسلىك، يەنى دۆلەت مەخپىيەتلىكنى چىڭ ساقلاش» ھەققىدە جىددىي ئاگاھلاندۇرۇشلار بېرىلگەن.

تەپسىلاتى...

ئانتونىي بلىنكېن: خىتاي دۇنيادىكى ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت سادىر قىلىۋاتقان جايلارنىڭ بىرى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

12-ئىيۇل كۈنى ئامېرىكا تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقى «2021-يىللىق ئەلېي ۋېسېل ئىرقىي قىرغىنچىلىق ۋە ۋەھشىيلىكنىڭ ئالدىنى ئېلىش دوكلاتى» نى ئېلان قىلدى. بايدېن ھۆكۈمىتى بېيجىڭ بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنىڭ تېخىمۇ جىددىيلىشىش خەۋپىگە قارىماستىن خىتاينى ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىنى باستۇرۇشتا ئىرقىي قىرغىنچىلىق بىلەن ئەيىبلىدى.

تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقى مەزكۇر دوكلاتتا خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇرلارغا ئىرقىي قىرغىنچىلىق يۈرگۈزۈۋاتقانلىقىنى يەنە بىر قېتىم تەكىتلىدى ۋە خىتاينى دۇنيادىكى ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت سادىر قىلىۋاتقان ۋەياكى ئاشۇ جىنايەتلەرنىڭ يۈز بېرىش خەۋپى بولغان ئالتە جاينىڭ بىرى دەپ كۆرسەتتى شۇنىڭدەك تۈرمىگە سولاش، قىيناش، مەجبۇرىي تۇغماس قىلىش ۋە زىيانكەشلىك قىلىشنى بېيجىڭنىڭ جىنايەتلىرى قاتارىغا كىرگۈزدى.

تەپسىلاتى...

ئامېرىكا «يېڭى سودا كۆرسەتمىسى» ئېلان قىلىپ ئامېرىكا شېركەتلىرىنى ئۇيغۇرلارنىڭ مەجبۇرىي ئەمگىكىگە چېتىلىپ قالماسلىققا ئاگاھلاندۇردى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ئامېرىكا تاشقى ئىشلار مىنسىتىرلىقى بۈگۈن يەنى 13-ئىيۇل كۈنى ئامېرىكانىڭ مالىيە مىنىستىرلىقى، سودا مىنىستىرلىقى، ئامېرىكا دۆلەت بىخەتەرلىك مىنىستىرلىقى، ئامېرىكا ئەمگەك مىنىستىرلىقى ۋە ئامېرىكا سودا ۋەكىللىرى ئىشخانىسى قاتارلىق 5 ھۆكۈمەت ئاپپاراتى بىلەن بىرلىكتە ئۇيغۇر ئېلىدىكى تەمىنلەش زەنجىرلىرىگە مۇناسىۋەتلىك يېڭى سودا كۆرسەتمىسىنى ئېلان قىلدى.

مەزكۇر سودا كۆرسەتمىسى خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇر ئېلىدا يۈرگۈزۈۋاتقان ئىرقىي قىرغىنچىلىقى ۋە ئىنسانىيەتكە قارشى ئېلىپ بېرىلىۋاتقان جىنايى قىلمىشلىرىغا ۋە ئۇنىڭ رايوندا مەجبۇرىي ئەمگەكنى كۈنسېرى كۈچىيىۋاتقانلىقىغا قارىتا ئېلان قىلىنغان بولۇپ، ئامېرىكا تاشقى ئىشلار مىنىستىرى باياناتچىسى نېد پرايس بۇ ھەقتىكى باياناتىدا مۇنداق دېگەن: «رايوندىكى مۇئەسسەسەلەرنىڭ شىنجاڭ ۋە خىتاي تەۋەسىدىكى مەجبۇرىي ئەمگەك ۋە كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكىگە چېتىشلىق ئىكەنلىكىنى نەزەردە تۇتقاندا بۇ يېڭىلانغان كۆرسەتمە شىنجاڭغا چېتىشلىق تەمىنلەش زەنجىرلىرى ۋە مەبلەغ مۇناسىۋەتلىرى بولغان ئورۇنلارنى خەۋپنىڭ زورىيىۋاتقانلىقى ھەققىدە ئاگاھلاندۇرىدۇ.»

تەپسىلاتى...

غۇلجا «خىتاي بازىرى» دىكى تاختىيۇن مەسچىتىنىڭ ئىمام، خاتىپ ۋە مەزىنى بولۇپ 7 ھەيئىتىنىڭ قاماقتا ئىكەنلىكى ئاشكارىلاندى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

غۇلجا ۋەزىيىتىدىن خەۋەردار كىشىلەردىن بىرى غۇلجا شەھىرىدە دىنىي زاتلارنىڭ ئاساسەن دېگۈدەك كېسىلىپ كەتكەنلىكى، جەمئىيەتتە دىنىي مۇراسىملارغا يېتەكچىلىك قىلغۇدەك كىشى قالمىغانلىقىنى بايان قىلىپ، بۇنىڭ بىر پاكىتى سۈپىتىدە غۇلجا «خىتاي بازىرى» دىكى تاختىيۇن مەسچىتىنىڭ ئىمام، خاتىپ ۋە مەزىنى بولۇپ 7 ھەيئىتىنىڭ ھەممىسىنىڭلا كېسىۋېتىلگەنلىكىنى مەلۇم قىلدى. مۇخبىرىمىزنىڭ غۇلجىغا قارىتا ئېلىپ بارغان تېلېفون زىيارەتلىرى داۋامىدا، تاختىيون مەسچىتىگە مەسئۇل بولغان بىر ساقچى خادىمى، مەزكۇر مەسچىتتىكى ھەيئەتلەردىن قۇدرەت قارىم قاتارلىق 7 كىشىدىن ھەممىسىنىڭلا قاماقتا ئىكەنلىكىنى دەلىللىدى.

تەپسىلاتى...

6-ئىيۇل قەشقەر ھېيتگاھ نامايىشىنىڭ سىرى يېشىلمەكتە

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

2009-يىلى 26-ئىيۇن كۈنى شاۋگۇەندە يۈز بەرگەن خىتايلارنىڭ ئۇيغۇر ئىشچىلارغا ھۇجۇم قىلىش، ئۇرۇپ ئۆلتۈرۈش ۋە يارىلاندۇرۇش ۋەقەسى مەسىلىسىدە ھۆكۈمەت تەرەپنىڭ بۇنى ئادىل بىرتەرەپ قىلىشىنى تەلەپ قىلىش ئۈچۈن 5-ئىيۇل يالغۇز ئۈرۈمچىدىلا نامايىش پارتلىغان بولماستىن، بەلكى 6-ئىيۇلدا قەشقەر ھېيتگاھ مەيدانىدىمۇ ئۇيغۇر ياشلىرىنىڭ نامايىش ئېلىپ بارغانلىقى ۋە ئوخشاشلا باستۇرۇلغانلىقى مەلۇم ئىدى. ئەپسۇسكى قەشقەردىكى بۇ نامايىش ئۆز ۋاقتىدا پەقەت ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا ئاشكارىلانغان بىر قانچە پارچە سۈرەت ۋە قىسقا ئۇچۇر بىلەنلا چەكلەنگەن بولغاچقا ئاخباراتلاردىنمۇ يەر ئالمىغانىدى.

«5-ئىيۇل ئۈرۈمچى قىرغىنچىلىقى» نىڭ 12 يىللىقى خاتىرىلىنىۋاتقان بىر پەيتتە، قەشقەردە يۈز بەرگەن مەزكۇر نامايىشنىڭ تەپسىلاتىمۇ سۇ يۈزىگە چىقماقتا.

تەپسىلاتى...

ئانالىزچىلار: «5-ئىيۇل ئۈرۈمچى قىرغىنچىلىقى» ئۇيغۇرلارنىڭ سىياسىي ھاياتىنىڭ دەۋر بۆلگۈچ نۇقتىسىدۇر (2)

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ئانالىزچىلارنىڭ قارىشىچە، «5-ئىيۇل ئۈرۈمچى قىرغىنچىلىقى» خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇرلارنى يوقىتىش ئىرادىسىنىڭ شەكىللىنىشىگە تۈرتكە بولغان چوڭ ۋەقە بولۇپ، خىتاينىڭ 2017-يىلدىن بېرى كەڭ-كۆلەملىك ئېلىپ بېرىۋاتقان بۇ ئىرقىي قىرغىنچىلىقىنى ۋە بۇ جىنايەتنىڭ داۋاملىشىش سەۋەبىنى ئاشۇ ۋەقەگە باغلاشقا بولىدىكەن.

خىتاي كومپارتىيەسى «11-سىنتەبىر ۋەقەسى» دىن كېيىن ئۇيغۇرلارغا تېررورلۇق قالپىقى كىيدۈرۈپ يوقىتىشقا ئۇرۇنۇپ كەلگەن. بەزى تەھلىلچىلەرنىڭ ئېيتقىنىدەك، «5-ئىيۇل ئۈرۈمچى قىرغىنچىلىقى» خىتاي ھۆكۈمىتى تەرىپىدىن پىلانلانغان سۈيىقەست بولسۇن ياكى خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ خاتالىقى تۈپەيلىدىن مەيدانغا كەلگەن پاجىئە بولسۇن، ئومۇمەن خىتاي ھۆكۈمىتىنى قاتتىق چۆچۈتكەن. شۇنىڭدىن كېيىن خىتاي ھۆكۈمىتى ئۇيغۇرلارنى سىستېمىلىق باستۇرۇش ۋە قىرغىن قىلىشنىڭ ئۇزاق مۇددەتلىك پىلانىنى تۈزگەن. ۋاڭ لېچۈەننى ئىشتىن بوشىتىپ، ئۇنىڭ ئورنىغا نىسبەتەن «ئىسلاھاتچى ۋە يېڭىلىقچى» جاڭ چۈنشىيەننى قويۇپ، بىر نەچچە يىل بىخۇتلاشتۇرۇش سىياسىتى يولغا قويۇپ تەييارلىقلارنى پۈتتۈرگەندىن كېيىن، 2016-يىلى تىبەت ئاپتونوم رايونىنىڭ پارتكوم سېكرىتارى چېن چۈەنگونى يۆتكەپ كېلىپ، ئىرقىي قىرغىنچىلق سىياسىتىنى رەسمىي ئىجرا قىلىشنى باشلىغان.

تەپسىلاتى...

ياۋروپا ئىتتىپاقى قارار ماقۇللاپ خىتاينى قاتتىق ئەيىبلىگەن

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

8-ئىيۇل ياۋروپا ئىتتىپاقى قارار ماقۇللاپ خىتايغا كۈچلۈك بېسىم ئىشلىتىش ۋە 2022 – يىللىق بېيجىڭ ئولىمپىك مۇسابىقىسىنى بايقۇت قىلىش چاقىرىقىدا بولغان.

گېرمانىيە دولقۇنلىرى رادىيوسىنىڭ 8 – ئىيۇلدىكى «ياۋروپا پارلامېنتى ئەزالىرى ئەمەلدارلارنى بېيجىڭ ئولىمپىك مۇسابىقىسىنى بايقۇت قىلىشقا چاقىردى، خىتاي بولسا ‹تەنھەرىكەتنى سىياسىيلاشتۇردى› دەپ ئەيىبلىدى» ناملىق خەۋىرىدە بايان قىلىشىچە، 8 – ئىيۇل ياۋروپا پارلامېنتى ئاۋاز بېرىش ئارقىلىق قارار ماقۇللاپ «بېيجىڭ دائىرىلىرىنى ئەڭ قاتتىق پوزىتسىيەدە ئەيىبلەشنى ھەمدە خىتاي ناۋادا خوڭكوڭ ۋە ئۇيغۇرلارنىڭ كىشىلىك ھوقۇق ۋەزىيىتىنى ئۆزگەرتمىسە، ياۋروپا ئىتتىپاقى ئەمەلدارلىرىنىڭ 2022 – يىللىق بېيجىڭ ئولىمپىك مۇسقابىقىسىگە قاتناشماسلىقى» نى تەشەببۇس قىلغان.

چەكلىمىسىز بۇ قارارنى ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ 578 نەپەر ئەزاسى قوللاپ ئاۋاز بەرگەن، 29 نەپەر ئەزاسى رەت قىلغان، 73 نەپەر ئەزاسى ئاۋاز بېرىشتىن ۋاز كەچكەن. قارار مۇتلەق كۆپ قىسىم پارلامېنت ئەزالىرىنىڭ قوللىشى بىلەن ماقۇللىقتىن ئۆتكەن. بۇ قارار «ياۋروپا ئىتتىپاقى بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنىڭ يەنىمۇ بىرقەدەم ئىلگىرىلەپ بۇزۇلۇشىدىن دىرەك بېرىدۇ» كەن. مەزكۇر قارار لايىھەسىنى فرانسىيە پىرىزدېنتى ماكرون تەۋە بولغان ياۋروپا ئىتتىپاقىدىكى ئەڭ چوڭ پارتىيە ئە پ پ، يەنى خەلق پارتىيەسى ئوتتۇرىغا قويغان.

تەپسىلاتى...