سوفى رىچاردسون ئەركىن تۇنىيازنىڭ «ئاناردەك دانىسىدەك زىچ ئۇيۇشقان» دېگەن تەشۋىقات سۆزىنى قاتتىق تەنقىد قىلدى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

جەنۋەدە باشلانغان بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى كىشىلىك ھوقۇق كېڭىشىنىڭ 41-نۆۋەتلىك يىغىنىنىڭ ئىككىنچى كۈنىدە ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق ھۆكۈمەتنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى ئەركىن تۇنياز دوكلات بېرىپ، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇر ئېلىدا يولغا قويۇۋاتقان قاتتىق باستۇرۇش سىياسەتلىرىنى ۋە لاگېر تۈزۈمىنى ئاقلىغان. ئۈ سۆزىدە «شىنجاڭدىكى ھەر مىللەت خەلقى باراۋەر، ئىتتىپاق، ئىناق بولۇپ، ئانارنىڭ دانىسىدەك زىچ ئۇيۇشتى» دېگەن ئىبارىلەرنى قوللانغان ئىدى.

ئەركىن تۇنىياز دوكلات بەرگەن شۇ كۈنى ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنىڭ جەنۋەدىكى بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى ۋە باشقا خەلقئارالىق ئورگانلاردا تۇرۇشلۇق ئەلچىلىكى بايانات ئېلان قىلىپ، ئەركىن تۇنىيازغا سۆز قىلىش پۇرسىتى بەرگەن ب د ت كىشىلىك ھوقۇق كېڭىشىنى قاتتىق تەنقىدلىگەن. 

تەپسىلاتى...

ھاۋاي ئۇنىۋېرسىتېتى تۇتقۇندىكى زۇلپىقار بارات ئۆزباشنىڭ تەقدىرىدىن ئەندىشە قىلماقتا

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

25-ئىيۇن ھاۋاي ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ ئوقۇتقۇچى ۋە ئوقۇغۇچىلار ۋەكىللىرى بىرلىكتە ھاۋاي ئۇنىۋېرسىتېتىدا جەمئىيەتشۇناسلىق كەسپى بويىچە دوكتورلۇق ئۇنۋانىغا ئېرىشكەن زۇلپىقار بارات ئۆزباشنىڭ تەقدىرىدىن ئەندىشە قىلىپ، بىر باش ماقالە ئېلان قىلدى.

«چولپان ئېلانچىلىقى» (Star Advertiser) تورىنىڭ شۇ كۈنىدىكى سانىغا بېسىلغان باش ماقالىدە زۇلپىقار بارات ئۆزباشنىڭ ھاۋاي ئۇنىۋېرسىتېتىدا دوكتورلۇق ئۇنۋانى ئالغان خىتايدىكى تۇنجى ئۇيغۇر جەمئىيەتشۇناس ئىكەنلىكى ئالاھىدە تىلغا ئېلىنغان. ماقالىدە يەنە ئۇ ئوقۇش پۈتتۈرگەندىن كېيىن شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ ئۇنىڭغا دوتسېنتلىق ئۇنۋانى بىلەن خىزمەتكە قوبۇل قىلىش تەكلىپى ئەۋەتكەنلىكى، ئەمما ھاۋاي ئۇنىۋېرسىتېتىدىكى دوستلىرىنىڭ ئۇنىڭغا خىتايغا قايتماسلىق ھەققىدە كۆپ خىزمەت ئىشلىگەنلىكى، شۇنداق بولسىمۇ ئۇنىڭ يەنىلا قايتىپ كەتكەنلىكى ۋە ئۇزاق ئۆتمەي تۇتقۇن قىلىنغانلىقى بايان قىلىنغان.

ماقالىدە ئېيتىلىشىچە، زۇلپىقار بارات ھاۋاي ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ جەمئىيەتشۇناسلىق فاكۇلتېتىدا ئۇيغۇرلارنىڭ مىللىي كىملىكى ھەققىدە دوكلات سۆزلىگەندە ئۆز ئىسمىنىڭ خىتايچە پىنيىن شەكلىنى قەتئىي رەت قىلىدىغانلىقىنى ئالاھىدە ئەسكەرتكەن ئىكەن. ئۇ دوكتورلۇق دىسسېرتاتسىيەسىدە يەنە 1944-يىلىدىكى ئىلى ئىنقىلابى ۋە ئىككىنچى قېتىملىق شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىگە مۇناسىۋەتلىك بەزى بايانلارنى تونۇشتۇرۇپ ئۆتكەن ئىكەن.

تەپسىلاتى...

ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق قۇرۇلۇشى: «ئۇيغۇرلار مەسىلىسىگە چېتىلىدىغان خىتاي ئەمەلدارلار چوقۇم جازالىنىشى كېرەك»

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ئۇيغۇر دىيارىدىكى ئېغىر كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكىگە بىۋاسىتە چېتىشلىق بولغان خىتاي ئەمەلدارلىرىنىڭ «يەرشارى ماگنېتىسكىي قانۇنى» بويىچە جازالىنىش تەشەببۇسى كۈنسايىن ئېشىۋاتقان بىر مەزگىلدە 25-ئىيۇن ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق قۇرۇلۇشى بۇ ھەقتە بىر بايانات ئېلان قىلدى.

25-ئىيۇن كۈنى مەزكۇر تەشكىلات ئېلان قىلغان «ئۇيغۇر ۋە باشقا تۈركىي مىللەتلەرنى خورلاشقا چېتىشلىق خىتاي ئەمەلدارلىرى چوقۇم جازالىنىشى كېرەك» سەرلەۋھىلىك باياناتتا ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنى ئۇيغۇر دىيارىدىكى كىشىلىك ھوقۇقنى دەپسەندە قىلغان «خىتاي جىنايەتچىلەر» گە «يەرشارى ماگنېتىسكىي قانۇنى» نى تەتبىقلاشقا چاقىرغان.

باياناتتا ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق قۇرۇلۇشىنىڭ دىرېكتورى ئۆمەر قانات ئەپەندىنىڭ سۆزلىرى نەقىل ئېلىنغان. ئۇ مۇنداق دېگەن: «نۆۋەتتە خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇر دىيارىدىكى ئۇيغۇر ۋە باشقا تۈركىي مىللەتلەرنى جازا لاگېرلىرىدا قىيىن-قىستاققا ئېلىشى ھەققىدە تولۇق دەلىل-ئىسپاتلار بار. لاگېردىن قۇتۇلۇپ چىققانلارنىڭ شۇ يەردە ئۆلگەنلەر ھەققىدە بەرگەن گۇۋاھلىقى شۇ جىنايەتنى سادىر قىلغۇچىلارنىڭ ئەپتى-بەشىرىسىنى كۆرسىتىپ بەرمەكتە. ‹يەرشارى ماگنېتىسكىي قانۇنى› نىڭ خىتاي ئەمەلدارلىرىنى جازالاشنى نىشان قىلىشى بىر ئەمەلىي ئىش بولۇپلا قالماي، كەلگۈسىدە پەيدا بولماقچى بولغان مۇشۇنداق جىنايەتلەرنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن بىر سىگنال بولالايدۇ.»

تەپسىلاتى...

«ئۈندىدار ھەممىنى كۆزىتىپ تۇرۇۋاتىدۇ»

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

يېقىندىن بۇيان خىتايدا پەيدا بولغان قول تېلېفون يۇمتاللىرىنىڭ كىشىلەرنى 24 سائەت نازارەت قىلىش ۋە شەخسىي ئۇچۇر ئىگىلەش ئىقتىدارىنىڭ بارلىقى ھەققىدە كۆپ مۇنازىرىلەر ۋە ماقالىلەر ئوتتۇرىغا چىققان ئىدى. يېقىندا خىتايدا تۇرۇۋاتقان بىر چەتئەللىك «ئۈندىدار» نىڭ كىشىلەرنىڭ شەخسىي ئۇچۇرىنى قانداق ئوغرىلايدىغانلىقىنى تەپسىلىي چۈشەندۈرۈپ بىر پارچە ماقالە ئېلان قىلغان.

باركلېي برەم ئىمزاسىدا يېزىلغان «ئۈندىدار ھەممىنى كۆزىتىپ تۇرۇۋاتىدۇ» ناملىق بۇ ماقالىدە ئاپتور ئەتىگەن قانچىدە ئورنىدىن تۇرغانلىقى، كىمنىڭ «ئۈندىدار» ئارقىلىق ئۇنىڭغا ئۇچۇر يازغانلىقى ۋە ئۇنىڭ كىمگە ئۇچۇر قايتۇرغانلىقى ۋە نېمە دېيىشكەنلىكى قاتارلىق ئۆزىدىن باشقا ئادەمنىڭ بىلىشى مۇمكىن بولمايدىغان ئۇچۇرلارنىڭ ھەممىسى «ئۈندىدار» ئارقىلىق سۈزۈۋېلىنىدىغانلىقىنى نۇقتىلىق بايان قىلغان.

ئاپتور ماقالىسىدە يەنە كۈندىلىك تۇرمۇشتىكى ئۆي ئىجارىسى ۋە توك-سۇ پۇلىنى تۆلەش قاتارلىق ئىشلارنى «ئۈندىدار» ئارقىلىق قىلغانلىقتىن «ئۈندىدار» نىڭ ئۇنىڭ بانكا ھېسابات نومۇرى، ئۆينىڭ ئادرېسى قاتارلىق نازۇك ئۇچۇرلاردىنمۇ تولۇق خەۋەردار ئىكەنلىكىنى چۈشەندۈرۈپ ئۆتكەن. تېخىمۇ قىزىق يېرى «ئۈندىدار» ئاپتورنىڭ ئەتىگەندە قانداق قەھۋەنى ئىچىدىغانلىقىنىمۇ بىلىدىكەن.

ئاپتورنىڭ دېيىشىچە، ئادەتتە كىشىلەر يان تېلېفونىغا قاراپ مەشغۇلات قىلغانلىقتىن «ئۈندىدار» شۇ كىشىنىڭ تېلېفونىدىكى كامېراسى ئارقىلىق يۈزىنى تونىيالايدىكەن. نەتىجىدە كىشىلەرنىڭ يۈز سۈرىتى ئىنتايىن روشەن ھالەتتە سانداندا ساقلىنىپ تۇرىدىكەن. ئۇنىڭدىن باشقا «ئۈندىدار» يان تېلېفوننىڭ ياڭراتقۇسى ئارقىلىق كىشىلەرنىڭ دېگەن ھەربىر سۆز-جۈملىسىنى ئاڭلاپ تۇرالايدىكەن.

ئىلگىرى ئېلان قىلىنغان بەزى دوكلات ۋە خەۋەرلەردە ئۇيغۇر دىيارىدىكى جازا لاگېرىغا سولانغان كىشىلەرنىڭ كۆپىنچىسىنىڭ ھۆكۈمەتكە پايدىسىز ھېچقانداق بىر ھەرىكەت بىلەن شۇغۇللانمىغان تۇرۇپمۇ يەنىلا تۇتقۇن قىلىنغانلىقى ئىلگىرى سۈرۈلگەن ئىدى. كۆزەتكۈچىلەر بۇ ھەقتە پىكىر يۈرگۈزۈپ، كىشىلەرنىڭ ھەربىر سۆز-ھەرىكىتىنىڭ ئەمەلىيەتتە «ئۈندىدار» تەرىپىدىن نازارەت قىلىنىدىغانلىقى، خىتاي ھۆكۈمىتى مۇشۇ يۇمتال ئارقىلىق ئۆزىگە قارشى بىرەر گەپ-سۆزدە بولغان كىشىلەر ھەققىدە ئۇچۇر توپلايدىغانلىقىنى بىلدۈردى.

تەپسىلاتى...

ئامېرىكا تاشقى ئىشلار مىنىستىرى مايك پومپېيو ئۇيغۇرلارغا قارىتىلغان دىنىي زۇلۇمنى قاتتىق تەنقىد قىلدى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ئامېرىكا تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقى يىلدا بىر قېتىم ئېلان قىلىدىغان «خەلقئارا دىنى ئەركىنلىك دوكلاتى» نى مۇشۇ ئاينىڭ 21-كۈنى رەسمىي ئېلان قىلدى. بۇ نۆۋەتلىك دوكلاتنىڭ ئىلگىرىكى دوكلاتلاردىن تۈپ پەرقى بولسا، ئۇنىڭدا ئۇيغۇر ئېلىدىكى دىنىي ئەركىنلىك ۋەزىيىتىگە ئالاھىدە بىر سەھىپە ئاجرىتىلغانلىقتۇر. ئىلگىرىكى يىللىق دوكلاتلاردا تىبەت، خوڭكوڭ ۋە ماكاۋ (ئاۋمېن) مەخسۇس سەھىپە بويىچە بېرىلگەن بولسا، بۇ يىل ئۇيغۇر ئېلىمۇ شۇ قاتاردا ئورۇن ئالغان.

تەپسىلاتى...

تۈركىيەگە تۇغقان يوقلاپ بارغانلىقى ئۈچۈن تۇتۇلغان قاھارجان قاۋۇل ئاقسۇدىكى لاگېردا جان ئۈزگەن

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ۋاشىنگىتوندىكى ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق ۋە دېموكراتىيە فوندىنىڭ تور بېتىدە خەۋەر قىلىنىشىچە، 10 نەچچە يىللار ئىلگىرى تۈركىيەگە تۇغقان يوقلاپ بارغان قاھارجان قاۋۇل بۇلتۇر 7-ئايدا ئاقسۇدا تۇتقۇن قىلىنىپ، 11‏-ئاينىڭ ئاخىرى لاگېردا جان ئۈزگەن. مۇخبىرىمىزنىڭ ئاقسۇغا قارىتا ئېلىپ بارغان تېلېفون زىيارەتلىرى داۋامىدا مەزكۇر ئۇچۇرنىڭ توغرىلىقى دەلىللەندى. مەلۇم بولۇشىچە، ئۆتكەن يىلى 41 ياشقا كىرگەن، ئىككى بالىنىڭ دادىسى بولغان قاھارجان قاۋۇل دەسلەپتە تېلېفونىدىن «مەسىلە» چىقىپ تۇتقۇن قىلىنغان. سوراق جەريانىدا ئۇنىڭ تۈركىيەگە تۇغقان يوقلاپ بارغانلىقى ئاشكارىلىنىپ قېيىن-قىستاققا ئېلىنغان.

تەپسىلاتى...

جەنۋەدىكى ب د ت باش شىتابى ئالدىدا خىتايغا قارشى نامايىش ئۆتكۈزۈلدى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ب د ت كىشىلىك ھوقۇق كېڭىشىنىڭ 41-نۆۋەتلىك يىغىنى مۇناسىۋىتى بىلەن دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى بۈگۈن جەنۋەدە نامايىش ئۇيۇشتۇردى.

د ئۇ ق نىڭ بىۋاسىتە تەشەببۇسى بىلەن 24-ئىيۇن كۈنى ب د ت نىڭ جەنۋەدىكى باش شىتابى ئالدىدا گېرمانىيە، ئەنگىلىيە، فرانسىيە، ئاۋستىرىيە، گوللاندىيە، بېلگىيە، شىۋېتسارىيە قاتارلىق دۆلەتلەردىن كەلگەن ئۇيغۇرلار خىتايغا قارشى بىرلەشمە نامايىش ئېلىپ باردى.

تەپسىلاتى...

ئامېرىكا ئۇيغۇر دىيارىدىكى خىتاي ئەمەلدارلىرىنى جازالاش تەدبىرلىرىنىڭ «تەييار بولغانلىقى» دىن سىگنال بەرمەكتە

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ئامېرىكا ھۆكۈمىتى يېقىندا ئۇيغۇر دىيارىدىكى جازا لاگېرلىرى ۋە باشقا كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكلىرىنىڭ يۈرگۈزۈلۈشىدە ئاساسلىق رول ئوينىغان خىتاي ئەمەلدارلىرىنى جازالاش تەدبىرلىرىنىڭ «تەييار بولغانلىقى» دىن بېشارەت بەرمەكتە.

«جەنۇبىي خىتاي ئەتىگەنلىك پوچتىسى» گېزىتىنىڭ 21-ئىيۇندىكى خەۋىرىگە قارىغاندا، مەزكۇر جازالاش تەدبىرلىرى «يەرشارى ماگنېتىسكىي قانۇنى» غا ئاساسەن تۈزۈپ چىقىلغان بولۇپ، ئامېرىكانىڭ ھۆكۈمەت قاتلىمىدىكى نۇرغۇن ئورگانلار بۇنىڭ تەپسىلاتى ۋە زۆرۈرىيىتى ئۈستىدە ئورتاق پىكىرگە كېلىپ بولغان ئىكەن.

تەپسىلاتى...

سابىق مەھبۇس مەمەتتۇرسۇن ئوسمان: «خىتاي ئىستىخبارات خادىملىرى مەن بىلەن دۇبەي ياكى پارىژدا كۆرۈشمەكچى بولغان»

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ئۆتكەن يىلى گېرمانىيە پۇقراسى ئوسمان تۇرسۇن خوتەن قاماقخانىسىدىكى ئوغلى مەمەتتۇرسۇن ئوسماننىڭ خىتاي ساقچىلىرى تەرىپىدىن جاسۇسلۇق ئۈچۈن دۇبەيگە يولغا سېلىنغانلىقىنى پاش قىلغان ئىدى. بىخەتەرلىك ئەندىشىسى ۋە كەيپىياتىدىكى نورمالسىزلىق سەۋەبىدىن بىر يىلدىن بۇيان ئاخباراتتىن ئۆزىنى قاچۇرۇپ كەلگەن مەمەتتۇرسۇن ئوسمان بۇ ھەپتە زىيارىتىمىزنى قوبۇل قىلىپ، خىتاي دۆلەت خەۋپسىزلىكى خادىملىرىنىڭ ئۆزىگە تاپشۇرغان دەسلەپكى ۋەزىپىلەر ھەققىدە مەلۇمات بەردى. تۆۋەندە مۇخبىرىمىز شۆھرەت ھوشۇرنىڭ بۇ ھەقتە تەييارلىغان پروگراممىسى دىققىتىڭلاردا بولىدۇ.

تەپسىلاتى...

ئامېرىكا تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقى خىتاينى لاگېرلاردىكى مەجبۇرى ئەمگەكنى توختىشىشقا چاقىردى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ئامېرىكا تاشقى ئىشلا مىنىستىرلىقى 20‏-ئىيۇن ھەر قايسى دۆلەتلەردىكى ئادەم ئەتكەسچىلىك قىلمىشىنىڭ ئۆتكەن بىر يىللىق ئەھۋالى ھەققىدە دوكلات ئېلان قىلىپ، خىتاينى بۇ يىل يەنە ئادەم ئەتكەسچىلىك ۋەزىيىتى ئەڭ ناچار 3‏-دەرىجىلىك دۆلەتلەر تىزىملىكىگە كىرگۈزگەن.

دوكلاتتا، خىتاينىڭ ئادەم ئەتكەسچىلىكىگە قارشى تۇرۇشتا ئەڭ ئەقەللىي ئۆلچەملەرگە يەتمىگەنلىكى، ئۇنىڭ بۇ جەھەتتە ھېچقانداق كۆرۈنەرلىك ئىلگىرىلەش ھاسىل قىلمايلا قالماي، ئۇنىڭ يەنە ئۇيغۇر ۋە باشقا مۇسۇلمان خەلقلەرنى كەڭ كۆلەملىك تۇتقۇن قىلىپ، لاگېرلارغا قامىشى تۇتقۇن ئائىلىلىرىنىڭ ئادەم ئەتكەسچىلىكىنىڭ زىيانكەشلىكىگە ئۇچرىشىغا يول ئاچقانلىقى، شۇنىڭدەك تۇتقۇنلارنى مەجبۇرى ئەمگەككە سېلىشنىڭ كەڭ ئەۋج ئالغانلىقى تەكىتلەنگەن. 

تەپسىلاتى...