د ئۇ ق رامىزان مەزگىلىدىكى دىنىي زىيانكەشلىك ھەققىدە بايانات ئېلان قىلدى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

پۈتۈن دۇنيا مۇسۇلمانلىرى رامىزانلىق پائالىيەتلەر بىلەن ئالدىراش بولۇۋاتقاندا ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆز ۋەتىنىدە رامىزانلىق ھېچقانداق پائالىيەت بىلەن مەشغۇل بولالماسلىقى ھەمدە قاتمۇ-قات دىنىي زىيانكەشلىككە ئۇچراۋاتقانلىقى د ئۇ ق 7-ماي كۈنى ئېلان قىلغان باياناتتا يەنە بىر قېتىم ئالاھىدە تەكىتلەندى.

باياناتتا ئۇيغۇرلار ئۆتكەن يىللاردىن بۇيان دۇچ كېلىۋاتقان دىنىي لىباسلارنىڭ مەنئى قىلىنىشى، دىنىي بۇيۇملارنىڭ چەكلىنىشى، دىنىي پائالىيەتلەرنىڭ جىنايەتكە سۇندۇرۇلۇشى، دىنىي ئەسلىھەلەرنىڭ ۋەيران قىلىنىشى قاتارلىق بىر قاتار بۇزغۇنچىلىق ھەرىكەتلىرى ساناپ ئۆتۈلىدۇ. شۇنداقلا خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ دىنىي مۇئەسسەسىلەرنى خىتاي كومپارتىيەسى ئۈچۈن زور تەھدىت، دەپ قاراپ كەلگەنلىكى، شۇ سەۋەبتىن ئۇيغۇرلارنىڭ بارلىق دىنىي پائالىيەتلىرىنى چەكلەۋاتقانلىقى كۆرسىتىلىدۇ.

باياناتتا يەنە خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ دىنىي چەكلىمىلىرىنى «ئۇيغۇر مىللىتىنى پۈتۈنلەي ئاسسىمىلياتسىيە قىلىۋېتىشتەك زور پىلاننىڭ بىر قىسمى، خالاس» دەپ كۆرسىتىش ئارقىلىق، ھازىر لاگېرلارغا قاماشتا دىنىي ئېتىقادنى ئۆلچەم قىلىشنىڭ يۇقىرى پەللىگە چىقىۋاتقانلىقى، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئىسلام دىنىنى «روھىي كېسەللىك» دەپ ئاتاش ئارقىلىق ئۇنى پۈتۈنلەي «سۈپۈرۈپ تاشلاش» قا ئاتلانغانلىقىنى، بۇ ھالنىڭ بۇ يىلقى رامىزان مەزگىلىدە تېخىمۇ ئەۋجىگە چىققانلىقى تەكىتلىنىدۇ.

د ئۇ ق نىڭ رەئىسى دولقۇن ئەيسا بۇ ھەقتە توختىلىپ: «خىتاي دۇنياغا ئۆزلىرىنىڭ دىنىي ئېتىقادقا ھۆرمەت قىلىدىغانلىقى ھەققىدە ۋەز ئېيتىپ كېلىۋاتىدۇ. ئەمما ئۇيغۇرلارنى بۇ جەھەتتىكى بارلىق ھەقلەردىن مەھرۇم قالدۇرۇۋاتىدۇ» دەيدۇ.

تەپسىلاتى...

دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى: «دوپپا ئۇيغۇر مىللىي مەدەنىيەت كىملىكىنىڭ مۇھىم بەلگىسى»

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى 5‏-ماي كۈنى تۋېتېردا بايانات ئېلان قىلىپ، ئۇيغۇرلارنىڭ دوپپا بايرىمىنى تەبرىكلىگەن.

باياناتتا، مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ھەر يىلى 5‏-ماي كۈنى دوپپا بايرىمىنى تەبرىكلەپ كېلىۋاتقانلىقى، دوپپا ئۇيغۇرلارنىڭ باش كىيىمى بولۇپلا قالماي، ئۇنىڭ يەنە «ئۇيغۇر مىللىي مەدەنىيەت كىملىكىنىڭ مۇھىم بىر بەلگىسى» ئىكەنلىكى تەكىتلەنگەن.

دوپپا بايرىمى ئۇيغۇر جەمئىيىتىدە 2009‏-يىلى يۈز بەرگەن 5‏-ئىيۇل «ئۈرۈمچى ۋەقەسى» دىن كېيىن، 2010‏-يىلدىن كېيىن رەسمىي تەبرىكلىنىشكە باشلىغان. ئەينى چاغدا ئۈرۈمچى شەھەرلىك 14‏-ئوتتۇرا مەكتەپ دائىرىلىرىنىڭ ئۇيغۇر ئوقۇغۇچىلارنىڭ مەكتەپ ئىچىدە دوپپا كىيىشىنى چەكلىشى قاتتىق نارازىلىق قوزغاپ، ئۇيغۇر جەمئىيىتىدە دوپپىغا بولغان قىزغىنلىقنىڭ قوزغىلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقارغان ئىدى. 

تەپسىلاتى...

ۋاشىنگتوندا «ئۇيغۇر ھەپتىسى» پائالىيىتى ئۆتكۈزۈلمەكچى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

د ئۇ ق مەسئۇللىرىنىڭ بىلدۈرۈشىچە، د ئۇ ق بۇ يىل 6-ئاينىڭ 4-كۈنىدىن باشلاپ ۋاشىنگتوندا 3 چوڭ پائالىيەت ئۆتكۈزۈشنىڭ تەييارلىق خىزمەتلىرىنى رەسمىي باشلىغان. قۇرۇلتاينىڭ مۇئاۋىن رەئىسى پەرھات مۇھەممىدى ئەپەندىنىڭ بايان قىلىشىچە، ئۆتكەن يەكشەنبە كۈنى قۇرۇلتاي ئىجرائىيە كومىتېتى ئەزالىرى ھەمدە مۇھاجىرەتتە سىياسىي پائالىيەتلەر بىلەن ئاكتىپ مەشغۇل بولۇۋاتقان ھەرقايسى دۆلەتلەردىكى ئۇيغۇر تەشكىلاتلىرىنىڭ رەھبەرلىرىدىن 30 دىن ئارتۇق كىشى قۇرۇلتاي ئورۇنلاشتۇرغان تېلېفون يىغىنىغا قاتنىشىپ بۇ ھەقتە مۇزاكىرىلەر ئېلىپ بارغان.

تەپسىلاتى...

كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش تەشكىلاتى: «خىتاي يانفون ئەپلىرى ئارقىلىق ئۇيغۇرلارنى نازارەت قىلىۋاتىدۇ!»

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ئۇيغۇر دىيارىدىكى سىياسىي باستۇرۇشتا لاگېرلار مەسىلىسى ئىزچىل خەلقئارادىكى قىزىق تېمىلاردىن بولۇپ كەلمەكتە ئىدى. بولۇپمۇ بىر قىسىم لاگېر شاھىتلىرىنىڭ بۇ ھەقتىكى ئالاقىدار ئەھۋاللار ھەققىدە گۇۋاھلىق بېرىشى بىلەن لاگېرلاردىكى ئىنسان ئەقلىگە كەلمەيدىغان ۋەھشىيلىكلەر تاشقى دۇنيانى ھەيرەتتە قالدۇرغان ئىدى. ئەمما 2-ماي كۈنى خەلقئارا كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش تەشكىلاتى ئېلان قىلغان «خىتاينىڭ زۇلۇم ھېسابلىرى» ناملىق زور ھەجىملىك دوكلاتنىڭ ئېلان قىلىنىشى بىلەن لاگېر سىرتىدا «ئەركىن» يۈرۈۋاتقان ئۇيغۇرلارنىڭ ئەمەلىيەتتە كۆرۈنمەس زۇلۇم، نازارەت ۋە گۇمان ئاستىدا ھايات كەچۈرۈۋاتقانلىقى، ئۇلار باشتىن كەچۈرۈۋاتقان روھىي سىقىلىش ۋە ئازابنىڭ ئەمەلىيەتتە لاگېردىكىلەرنىڭ دەردىدىن قېلىشمايدىغانلىقى يەنە بىر قېتىم ئاشكارا بولدى.

تەپسىلاتى...

دولقۇن ئەيسا ب د ت نىڭ يەرلىك مىللەتلەر مەسىلىسى مۇنبىرىدە ئۇيغۇرلار مەسىلىسىنى ئوتتۇرىغا قويدى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ھەر يىلى بىر قېتىمدىن ئېچىلىدىغان ب د ت نىڭ يەرلىك مىللەتلەر مەسىلىسى مۇنبىرى يىغىنى بۇ يىل 23-ئاپرېل بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ نيۇ-يوركتىكى باش شتابىدا ئېچىلدى. مەزكۇر يىغىن 5-ئاينىڭ 3-كۈنىگىچە داۋام قىلىدىغان بولۇپ، دولقۇن ئەيسا ئەپەندى «تەھدىت ئاستىدىكى خەلقلەر تەشكىلاتى» غا ۋەكىل بولۇپ قاتناشتى. ئۇ بۈگۈن رادىيومىز زىيارىتىنى قوبۇل قىلىپ، يىغىننىڭ راۋاجى ھەققىدىكى سوئاللىرىمىزغا جاۋاب بەردى.

ئۇ مەزكۇر مۇنبەردە مۇزاكىرە قىلىنىدىغان ئاساسلىق تېما ھەققىدە قىسقىچە چۈشەنچە بەردى. ئۇنىڭ دېيىشىچە، دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى تۇپرىقى مۇستەملىكىگە ئۇچرىغان مىللەتلەرنىڭ ھەق-ھوقۇقى ۋە شۇنىڭغا قارىتا ئېلىنىدىغان تەدبىرلەر مۇھىم مۇزاكىرە تېمىسى بولغان ئىكەن.

تەپسىلاتى...

مايك پومپېئو: «ئامېرىكا كارخانا ساھەسى شىنجاڭدا ئويلىشىپ ئىش قىلىشى كېرەك»

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ئامېرىكا تاشقى ئىشلار مىنىستىرى مايك پومپېئو ۋاشىنگتوندىكى بىر سودا تەشكىلاتىدا نۇتۇق سۆزلەپ، ئامېرىكا كارخانىلىرىنى مۇسۇلمانلار، ناتسىستلارنىڭ خورلىشىدەك خورلاشقا ئۇچراۋاتقان ئۇيغۇر رايونى بىلەن سودا قىلىشتا ئويلىشىپ ئىش قىلىشقا ئۈندىگەن. مايك پومپېئو ئامېرىكا شىركەتلىرىنى ئۇيغۇر رايونىدا سودا قىلماسلىققا چاقىرىش بىلەن بىرگە يەنە، ئامېرىكا كارخانىلىرىنىڭ خىتايدا سودا قىلىشنىڭ ئىقتىسادى خەۋپى توغرىسىدا ئىلگىرىلەپ مۇنازىرە قوزغىشىنى ئۈمىد قىلىدىغانلىقىنى بىلدۈرگەن. بۇ، مايك پومپېئونىڭ تۇنجى قېتىم ئامېرىكا كارخانا ساھەسىنى ئۇيغۇر رايونى بىلەن سودا قىلىشتا ئويلىشىپ ئىش قىلىشقا ئۈندىشى، شۇنىڭدەك يېقىنقى 2 ھەپتە ئىچىدە 2‏-قېتىم ئۇيغۇر مەسىلىسىنى تىلغا ئېلىشىدۇر.

تەپسىلاتى...

ئامېرىكا خەلقئارا دىنىي ئەركىنلىك كومىتېتى خىتاينى دىنىي ئەركىنلىككە خىلاپلىق قىلغۇچى دۆلەتلەر تىزىملىكىگە كىرگۈزۈشنى تەۋسىيە قىلدى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ئامېرىكا خەلقئارا دىنىي ئەركىنلىك كومىتېتى 29‏-ئاپرېل كۈنى يىللىق خەلقئارا دىنىي ئەركىنلىك دوكلاتى ئېلان قىلىپ، خىتاينىڭ ئۇيغۇر رايونىدا دىنىي ئەركىنلىكنى قاتتىق دەپسەندە قىلىۋاتقانلىقى، شۇڭا ئامېرىكانىڭ ئۇنى بۇ يىل يەنە دىنىي ئەركىنلىكى ئالاھىدە دىققەت قىلىنىدىغان 1‏-دەرىجىلىك دۆلەتلەر تىزىملىكىگە كىرگۈزۈشىنى تەۋسىيە قىلغان. ئەگەر ئامېرىكا تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقى بۇ تەكلىپنى قوبۇل قىلسا، بۇ خىتاينىڭ يېقىنقى 20 يىلدىن بېرى ئىزچىل بۇ تىزىملىككە كىرگۈزۈلۈشى بولۇپ قالىدۇ.

ئامېرىكا خەلقئارا دىنىي ئەركىنلىك كومىتېتى 226 بەتلىك دوكلاتىدا، ئامېرىكا ھۆكۈمىتىدىن يەنە دىنىي ئەركىنلىك، كىشىلىك ھوقۇقنى ئامېرىكا-خىتاي سودا سۆھبىتىنىڭ كۈنتەرتىپىگە ئېلىپ كىرىشنى، خىتايدىكى تىل ۋە مەدەنىيەت مىراسى ۋە دىنىي كىملىكىنى ساقلاپ قېلىشقا تىرىشىۋاتقان مىللەت ۋە جامائەتلەرگە ياردەم بېرىشنى كۈچەيتىشنى، خىتايدىن كەلگەن دىنىي ئېتىقادى ئېغىر زىيانكەشلىككە ئۇچرىغان مۇساپىر ۋە سىياسىي پاناھلانغۇچىلارنىڭ كەچۈرمىشلىرىنى ھۆججەتلەشتۈرۈشنى تەلەپ قىلغان. 

تەپسىلاتى...

ئۇيغۇرسوفتنىڭ قۇرغۇچىسى ئالىم ئەھەتنىڭ تۇتقۇن قىلىنغانلىقى ئىلگىرى سۈرۈلمەكتە

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

يېقىندىن بۇيان چەتئەلدىكى ئۇيغۇر زىيالىيلىرى ئۇيغۇر دىيارىدا تۇتقۇن قىلىنغان ۋە يوقاپ كەتكەن ئۇيغۇر سەرخىللىرنىڭ تىزىملىكىنى ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا ئېلان قىلغان بولۇپ، بۇ تىزىملىكنىڭ ئىچىدە ئۇيغۇرسوفتنىڭ قۇرغۇچىسى ئالىم ئەھەتنىڭمۇ ئىسمى بار ئىدى. بىز بۇ ئۇچۇرنىڭ راستلىقىنى دەلىللەش ئۈچۈن ئىچكىرلەپ ئېنىقلاش ئېلىپ باردۇق.

يۇقىرىدا ئېيتىپ ئۆتۈلگەن تۇتقۇن قىلىنغان زىيالىيلار تىزىملىكىدىن مەلۇم بولىشىچە، ئالىم ئەھەت 2018-يىلى يانۋاردىن كېيىن تۇتقۇن قىلىنغان. يېقىندا رادىيومىزغا كەلگەن ئىنكاسلاردىن مەلۇم بولۇشىچە، ئالىم ئەھەت شۇ يىلى يازدىن بۇيان يوقاپ كەتكەن.
تەپسىلاتى...

كېرىيە ھېيتگاھ جامەسىنىڭ شىمالىي ئىشىكىنىڭ چېقىۋېتىلگەنلىكى ئىلگىرى سۈرۈلدى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

كېرىيە ناھىيەسىدىكى ھېيتگاھ جامەسى ئۇيغۇر رايونىدىكى تارىخىي ئەڭ ئۇزۇن، كۆلىمى چوڭ ۋە مەدەنىيەت يادىكارلىق قىممىتى زور بولغان مەسچىتلەرنىڭ بىرى بولۇپ، چەتئەل تاراتقۇلىرىدا 800 يىللىق مەزكۇر جامەنىڭ يېقىندا غايىب بولغانلىقى، ئۇنىڭ چېقىۋېتىلگەن بولۇشى مۇمكىنلىكى ئىلگىرى سۈرۈلگەن ئىدى. بۇ خەۋەرنى ئەڭ بۇرۇن كانادادىكى خىتاي پائالىيەتچى شان جاڭ ئوتتۇرىغا قويغان. لېكىن يېڭى بايقالغان ئۇچۇرلاردا، جامەنىڭ ئاساسى زالىنىڭ ساق ئىكەنلىكى، پەقەت ئۇنىڭ 1990‏-يىللىرىدا قايتا سېلىنغان شىمالىي ئىشىكىنىڭ چېقىۋېتىلگەنلىكى ئىلگىرى سۈرۈلمەكتە.

شاۋېن جاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىدىكى لاگېرلارنى كۆزىتىپ كېلىۋاتقان چەتئەلدىكى خىتاي كۆزەتكۈچى بولۇپ، ئۇ 2‏-ئاپرېل كۈنى گۇگىل يەر شارى سۈنئىي ھەمراھ سۈرەتلىرىنى تەكشۈرۈپ، كېرىيەدىكى ھېيتگاھ جامەسىنىڭ غايىب بولغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرگەن.

لېكىن شاۋېن جاڭ 23‏-ئاپرېل كۈنى ئىجتىمائىي تاراتقۇدا مەزكۇر جامە ھەققىدىكى ئەڭ يېڭى تەكشۈرۈش نەتىجىسىنى ئېلان قىلدى. ئۇنىڭ ئىلگىرى سۈرۈشىچە، كېرىيە ھېيتگاھ جامەسىنىڭ پۈتۈنلەي چېقىۋېتىلگەنلىكى ھەققىدىكى ئۇچۇر توغرا ئەمەسكەن. ئۇ، كېرىيە ھېيتگاھ جامەسىنىڭ ئاساسى ئىبادەت زالى چېقىلمىغانلىقى، لېكىن ئۇنىڭ شىمالىي ئىشىكىنىڭ 2018‏-يىلى 5‏-ئايدىن بۇرۇن چېقىۋېتىلگەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرگەن.

تەپسىلاتى...

ياۋروپا پارلامېنتى: «لاگېرلاردىكى تۇتقۇنلارنى دەرھال ۋە شەرتسىز قويۇپ بېرىشكە چاقىرىمىز»

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ياۋروپا پارلامېنتى 18‏-ئاپرېل كۈنى مۇتلەق كۆپ ئاۋازنىڭ قوشۇلۇشى بىلەن قارار لايىھەسى ماقۇللاپ، خىتاي ھۆكۈمىتىنى ئۇيغۇر رايونىدىكى يىغىۋېلىش لاگېرلىرىنى تاقاشقا، تۇتقۇنلارنى قويۇپ بېرىشكە شۇنىڭدەك ئاز سانلىق مىللەتلەرنىڭ تىل، مەدەنىيەت، دىنىي ئېتىقاد، سۆز ئەركىنلىكى ۋە باشقا تۈپ كىشىلىك ھەق-ھوقۇقلىرىغا ھۆرمەت قىلىشقا چاقىرغان.

قارار لايىھەسىدە ئۇيغۇر، قازاق، تىبەت، خرىستىيان ۋە باشقا ئېتنىك ھەم دىنىي گۇرۇھلارنىڭ ئەھۋالىدىن قاتتىق ئەندىشە قىلىۋاتقانلىقى ئەسكەرتىلىپ، «خىتاي ھۆكۈمىتىنى ئۇيغۇر، قازاق ۋە تىبەتلەرنى گۇناھسىز، سوتسىز ياكى ھېچقانداق جىنايەت ئارتىلماي خالىغانچە تۇتقۇن قىلىش قىلمىشلىرىغا خاتىمە بېرىشكە، بارلىق لاگېرلارنى ياكى تۇتۇپ تۇرۇش مەركەزلىرىنى تاقاشقا، تۇتقۇنلارنى دەرھال ۋە شەرتسىز قويۇپ بېرىشكە چاقىرىمىز» دېيىلگەن.

تەپسىلاتى...