ئۇيغۇر سەنئىتى ۋە مەدەنىيىتى ميۇنخېندا ئالقىشقا ئېرىشتى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

6-ئىيۇل گېرمانىيەنىڭ ميۇنخېن شەھىرىدىكى تەركىبىدە 80 تەشكىلاتى بولغان «ئىختىيارىي مۇلازىمەت تەشكىلاتلار بىرلىكى» شەھەرنىڭ ئاۋات سودا رايونى بولغان مەريەم مەيدانىدا «ئۆزىگە ياردەم» نامىدا ھەرقايسى مىللەتلەرنىڭ مەدەنىيەت-سەنئىتىنى كۆرەك قىلىش پائالىيىتى ئۇيۇشتۇرغان. ھەر 2 يىلدا بىر قېتىم ئۆتكۈزۈلىدىغان بۇ پائالىيەتتە ميۇنخېن شەھىرىدىكى «ئۇيغۇر ئاياللىرىنىڭ مەدەنىيىتى ۋە مۇكەممەللىكىنى ئىلگىرى سۈرۈش جەمئىيىتى» بىلەن «گېرمانىيە ئۇيغۇر ئانىلار بىرلىكى» نومۇر كۆرسىتىپ، يەرلىك ئاۋام ۋە چەتئەللەردىن كەلگەن ساياھەتچىلەرنىڭ قىزغىن ئالقىشلىرىغا سازاۋەر بولغان.

تەپسىلاتى...

دۇنيادىكى 14 دۆلەت، 22 شەھەردە «5-ئىيۇل ئۈرۈمچى قىرغىنچىلىقى» نىڭ 10 يىللىقى خاتىرىلەنمەكتە

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى 6-ئاينىڭ 11-كۈنى چاقىرىق ئېلان قىلىپ، دۇنيانىڭ ھەرقايسى ئەللىرىدىكى ئۇيغۇرلار مەركەزلىشىپ ئولتۇراقلاشقان دۆلەتلەردە «5-ئىيۇل ئۈرۈمچى قىرغىنچىلىقى» نىڭ 10 يىللىقىنى كەڭ كۆلەمدە خاتىرىلەشنى تەشەببۇس قىلغان ئىدى.

چاقىرىقتا «ئۈرۈمچى قىرغىنچىلىقىنىڭ 10 يىللىقىنى پۈتۈن دۇنيا مىقياسىدا كەڭ كۆلەمدە خاتىرىلەش ۋە بۇ ئارقىلىق كوممۇنىست خىتاي ھاكىمىيىتىنىڭ ئۇيغۇر خەلقى ئۈستىدىن يۈرگۈزۈۋاتقان ئىنسان قېلىپىدىن چىققان ئىرقىي قىرغىنچىلىقىنى، بېسىم ۋە زۇلۇم سىياسىتىنى شۇنداقلا مىللىي مەۋجۇتلۇقى تارىختىن بۇيان كۆرۈلۈپ باقمىغان دەرىجىدە جىددىي تەھدىتكە دۇچ كېلىۋاتقان خەلقىمىزنىڭ يۈرەك ساداسىنى دۇنيا جامائەتچىلىكىگە تېخىمۇ ئۈنۈملۈك ھەم جانلىق شەكىلدە ئاڭلىتىش نۆۋەتتىكى ئەڭ ئاساسلىق ۋەزىپىمىزدىن ئىبارەتتۇر» دېگەن ئىبارىلەرگە ئورۇن بېرىلگەن ئىدى.

تەپسىلاتى...

«5-ئىيۇل ئۈرۈمچى قىرغىنچىلىقى» نىڭ 10 يىللىق خاتىرىسىدە

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

2009-يىلىدىكى «5-ئىيۇل ئۈرۈمچى قىرغىنچىلىقى» ئۇيغۇر ھازىرقى زامان تارىخىدىكى مۇھىم ۋەقەلەرنىڭ بىرى ھېسابلىنىدۇ. 10 يىلدىن بۇيان مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇرلار بۇ قانلىق ۋەقەنى ھەر يىلى خاتىرىلەپ كەلمەكتە.

مەزكۇر ۋەقە ھەققىدە ئەينى ۋاقىتتا خىتاي ھۆكۈمەت تاراتقۇلىرىدا بېرىلگەن خەۋەرلەردە بۇ نامايىشنى «5-ئىيۇل توپىلىڭى» ياكى «5-ئىيۇل ئۇرۇش، چېقىش ۋە زوراۋانلىق ۋەقەسى» دېگەندەك ناملار بىلەن ئاتىغان.

«شىنجاڭ خەۋەر تورى» نىڭ 2009-يىلى 7-ئاينىڭ 22-كۈنىدىكى خەۋىرىدە خىتاي مەملىكەتلىك مىللىي ئىشلار كومىتېتىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى ۋۇ سىمىن شۇ كۈنى مۇخبىرلارغا ئېلان قىلغان قىلغان باياناتى بېرىلگەن. ۋۇ سىمىن شۇ كۈنكى باياناتىدا «ئۈرۈمچىدە يۈز بەرگەن ‹ئۇرۇش، چېقىش ۋە بۇلاش ۋەقەسى› دە 7-ئاينىڭ 16-كۈنىگە قەدەر 197 ئادەم ئۆلدى. 68 مىليون 950 مىڭ يۈەنلىك قىممەتكە ئىگە مال-مۈلۈك زىيانغا ئۇچرىدى. 108 جەسەتنىڭ كىملىكى ئېنىقلاندى، بۇنىڭ ئىچىدىكى بىگۇناھ ئۆلتۈرۈلگەن 39 كىشى ئۈچۈن 8 مىليون يۈەن نەپىقە ۋە ھەر بىر كىشى ئۈچۈن 560 مىڭ يۈەندىن دەپنە پۇلى بېرىلدى. ۋەقەدە ئۆلتۈرۈلگەن بىگۇناھ ئادەملەرنىڭ ھەممىسىگە 400 مىڭ يۈەندىن نەپىقە بېرىلىشكە باشلىدى» دېگەن.

تەپسىلاتى...

«ۋايس خەۋەرلىرى» دە «ئۇلار بىزنى كېچىدە تۇتقۇن قىلىدۇ» ناملىق ھۆججەتلىك پروگرامما تارقىتىلدى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

HBO قانىلىغا قاراشلىق VICE NEWS (ۋايس خەۋەرلىر) » پروگراممىسىدا 29-ئىيۇن كۈنى «ئۇلار بىزنى كېچىدە تۇتقۇن قىلىدۇ—خىتايدىكى غايىب بولۇۋاتقان مۇسۇلمانلار» ناملىق ھۆججەتلىك پروگرامما تارقىتىلدى. مەزكۇر پروگراممىنىڭ يېرىم سائەتلىك تولۇق نۇسخىسى كېيىن يۇتۇب تورىغا قويۇلدى. پروگراممىنىڭ چۈشەندۈرۈلۈشىدە خىتايدىكى ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ داۋاملىق نازارەت ۋە زالىم سىياسەتلەر تۈپەيلى قاباھەتلىك دىستوپىيەنى باشتىن كەچۈرۈۋاتقانلىقى ۋە بىر مىليوندىن ئوشۇق كىشىنىڭ ھازىر بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى تەرىپىدىن «زور كۆلەملىك تۇتۇپ تۇرۇش لاگېرلىرى» دەپ ئاتىلىۋاتقان ئورۇنلاردا قاتتىق مەخپىي ھالدا تۇتۇپ تۇرۇلۇۋاتقانلىقى، نۇرغۇن بالىلارنىڭ ھۆكۈمەت تەرىپىدىن يېتىمخانىلارغا يىغىۋېلىنىپ، خىتاي مەدەنىيىتى بويىچە تەربىيەلىنىۋاتقانلىقىدىن ئىبارەت مەلۇماتلار بېرىلگەن.

«ۋايس خەۋەرلىرى» نىڭ مۇخبىرى ئىسابېللا يوڭمۇ پروگراممىنىڭ كىرىش قىسمىدا بۇ يەردە مۇخبىرلارنىڭ ھەرىكىتى قاتتىق چەكلەنگەنلىكتىن ساياھەتچى قىياپىتىدە بۇ رايونغا كەلگەنلىكىنى ۋە كۆرۈنۈشلەرنىڭ كۆپىنچىسىنىڭ مەخپىي تارتىلغانلىقىنى بايان قىلىدۇ. ئۇ ئۈرۈمچى دۆڭكۆۋرۈكتىكى «چوڭ بازار» دا ساياھەتچى قىياپىتىدە ئايلىنىۋاتقاندا كوچىلارنىڭ ھەممىلا يېرىدە ئوخشىمىغان تۈركۈمدىكى ساقچىلار ۋە قوراللىق ساقچىلارنىڭ توختىماي ئەتراپنى چارلاپ يۈرىدىغانلىقىنى، ئۇيغۇرلارنىڭ ھەتتا بىر دۇكانغا كىرىش ئۈچۈنمۇ چوقۇم تەكشۈرۈش پونكىتىدىن ئۆتىدىغانلىقىنى ۋە ھەممە كىشىنىڭ ئۆزىنى ئۇيغۇرغا ئوخشىتىپ قالغانلىقىنى بايان قىلىدۇ. ئۇ ئۆزى كىرگەن بىر كىچىك بىر سودا سارىيىنىڭ تورۇسىدا ھەر ئىككى مېتىردە بىردىن كامېرا بارلىقىنى، مۇشۇ كىچىككىنە سودا ساراي ئىچىدىلا 40 كامېرانى ساناپ چىققانلىقىنى بايان قىلىدۇ.

تەپسىلاتى...

ئۇيغۇر ئېلىدىكى چەتئەللىكلەرنىڭ تېلېفونلىرىغىمۇ «جاسۇسلۇق ئەپى» ئورنىتىلىشى دىققەت قوزغىدى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ئۇيغۇر رايون دائىرىلىرىنىڭ يېقىنقى يىللاردىن بۇيان ئۇيغۇرلارنى تېلېفونلىرىغا بىر خىل جاسۇسلۇق ئەپىنى مەجبۇرىي قاچىلاتقۇزۇۋاتقانلىقى، ھەتتا ساقچىلارنىڭ ئۇيغۇرلارنى خالىغان ۋاقىتتا كوچىلاردا توختىتىپ ئۇلارنىڭ تېلېفونلىرىدا شۇ خىلدىكى ئەپنىڭ بار-يوقلۇقىنى تەكشۈرىدىغانلىقى مەلۇم بولغانىدى. كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش تەشكىلاتى بۇ يىل 5-ئايدا ئېلان قىلغان بۇ ھەقتىكى بىر دوكلاتىدا، بۇ ئەپ ئارقىلىق ساقچىلارنىڭ ئۇيغۇرلارنىڭ تېلېفونلىرىدىكى بارلىق ئۇچۇرلارنى كۆرەلەيدىغانلىقى، بۇ ئۇچۇرلارنىڭ يەنە ساقچىلارنىڭ قوللىرىدىكى تېلېفونغا ئورۇنلاشتۇرۇلغان «تورلاشتۇرۇش، ئۆز-ئارا يەتكۈزۈش بىرلەشمە سۇپىسى» دەپ ئاتىلىدىغان ئەپ ئارقىلىق بىر مەركەزگە ساقلىنىدىغانلىقى مەلۇم بولغان.

بىراق يېقىندا، مۇشۇ خىلدىكى جاسۇسلۇق ئەپىنىڭ ئۇيغۇر رايونىغا ساياھەت ۋە باشقا ئوخشىمىغان سەۋەبلەر بىلەن بېرىش ئۈچۈن چېگرادىن كىرگەن ھەرقانداق بىر چەتئەللىكنىڭ تېلېفونىغىمۇ ئورنىتىلىۋاتقانلىقى مەلۇم بولغان.

تەپسىلاتى...

ياۋروپا پارلامېنتىدىكى «ئۇيغۇر دوستلۇق گۇرۇپپىسى» كونا ئەزالىرىنى ئۇزىتىپ، يېڭى ئەزالىرىنى كۈتۈۋالغان

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ياۋروپا پارلامېنتىدىكى «ئۇيغۇر دوستلۇق گۇرۇپپىسى» مۇراسىم ئۆتكۈزۈپ، يېڭى ئەزالارنى قارشى ئالغان ۋە كونا ئەزالىرىنى ئۇزاتقان.

26-ئىيۇن ياۋروپا پارلامېنتىدا دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى، «ئۇيغۇر دوستلۇق گۇرۇپپىسى» ۋە ۋاكالەتسىز مىللەتلەر تەشكىلاتىنىڭ ھەمكارلىقىدا «ئۇيغۇر دوستلۇق گۇرۇپپىسى» نىڭ يېڭى ئەزالارنى قارشى ئېلىش، كونا ئەزالىرىنى ئۇزىتىش مۇراسىمى بولۇپ ئۆتكەن.

ئىگىلىشىمىزچە، د ئۇ ق رەئىسى دولقۇن ئەيسا، قۇرۇلتاينىڭ بىريۇسسېلدا تۇرۇشلۇق ۋاكالەتچى خادىمى ريان باررى ھەمدە ۋاكالەتسىز مىللەتلەر تەشكىلاتىنىڭ خادىمى لۇسىيە پاررۇچى قاتارلىقلار 25-ئىيۇندىن باشلاپ بېلگىيە پايتەختى بىريۇسسېلدىكى ياۋروپا پارلامېنتىدا جازا لاگېرلىرى مەسىلىسىنى ئاڭلىتىش بىلەن بىرگە «ئۇيغۇر دوستلۇق گۇرۇپپىسى» غا مۇناسىۋەتلىك پائالىيەتلەر بىلەن مەشغۇل بولۇپ كەلمەكتە ئىدى.

تەپسىلاتى...

ئانالىزچىلار: «2-قېتىملىق ‹شىنجاڭ خىزمەت يىغىنى› دىن بۇيانقى 5 يىل ئۇيغۇرلار ئۈچۈن زۇلمەتلىك 5 يىلدۇر»

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

شىنخۇا ئاگېنتلىقى ئېلان قىلغان «مەركەزنىڭ 2-قېتىملىق شىنجاڭ خىزمىتى سۆھبەت يىغىنى ئېچىلغانلىقىنىڭ بەش يىللىقى توغرىسىدا ئومۇمىي بايان» سەرلەۋھەلىك باش ماقالىدە 2014-يىلى «2-قېتىملىق شىنجاڭ خىزمەت يىغىنى» ئېچىلغاندىن كېيىن ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىدا مۇقىم ۋەزىيەتنىڭ بارلىققا كەلگەنلىكى، ماددىي ۋە مەنىۋى جەھەتتىن زور نەتىجىلەرنىڭ قولغا كەلگەنلىكى مەدھىيەلەنگەن.

ئەمما ئۇيغۇر دىيارىنىڭ ۋەزىيىتىنى يېقىندىن كۆزىتىپ كېلىۋاتقان خىتاي ئانالىزچىلاردىن «بېيجىڭ باھارى» ژۇرنىلىنىڭ باش مۇھەررىرى خۇ پىڭنىڭ قارىشىچە، 2014-يىلدىن 2019-يىلغىچە بولغان 5 يىلنى ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىدىكى ئۇيغۇر قاتارلىق يەرلىك خەلقلەر ئۈچۈن ئەڭ زۇلمەتلىك 5 يىل دېيىشكە بولىدىكەن. ئۇ بۇ 5 يىلدا خەلقئارا جەمئىيەت ئۇيغۇر مەسىلىسىگە يېقىندىن كۆڭۈل بۆلۈشكە يۈزلەنگەن 5 يىل دېيىشكىمۇ بولىدىغانلىقىنى تىلغا ئالدى.

تەپسىلاتى...

مۇستەقىل تەكشۈرۈش كوللېگىيەسى: «خىتاي ئىچكى ئەزا كۆچۈرۈشتە لاگېردىكى ئۇيغۇرلارغا يۈزلەنمەكتە»

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

خىتايدا تۇتقۇنلارنىڭ ئىچكى ئەزاسىنى باشقا بىمارلارغا كۆچۈرۈپ، زور پايدىغا ئېرىشىلىۋاتقانلىقى بۇنىڭدىن خېلى بۇرۇنلا ئوتتۇرىغا قويۇلۇپ كەلگەن بولسىمۇ، لېكىن بۇ مەسىلە ھازىرغا قەدەر خەلقئارانىڭ يېتەرلىك دىققىتىنى قوزغىماي كەلگەنىدى. پەقەت لوندوندىكى غەيرىي رەسمىي خاراكتېرلىك بىر مۇستەقىل تەكشۈرۈش كوللېگىيەسىنىڭ يېقىندا كېسىم چىقىرىپ، خىتاينىڭ ئادەم ئىچكى ئەزالىرىنى كۆچۈرۈشتە «ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت» سادىر قىلىۋاتقانلىقىنى ئېلان قىلىشى، خەلقئارا تاراتقۇلارنىڭ بۇ مەسىلىگە بولغان ئالاھىدە دىققىتىنى قوزغاشقا باشلىدى. مەزكۇر كوللېگىيەنىڭ يېقىندا ئېلان قىلغان 60 بەتلىك دوكلاتىدا قەيت قىلىنىشىچە، خىتاي فالۇنگوڭچىلارنى ئىچكى ئەزاسىنى مەجبۇرىي ئېلىپ، ئىچكى ئەزا يۆتكەشكە ئېھتىياجلىق بىمارلارغا سېتىپلا قالماي، ئۇ يەنە «ئورگان بانكىسى» قۇرۇپ، يىغىۋېلىش لاگېرىدىكى مىليونلىغان ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىنىڭ ئىچكى ئەزالىرىغا يۈزلەنمەكتىكەن.

تەپسىلاتى...

جەنۋەدىكى ب د ت باش شىتابى ئالدىدا خىتايغا قارشى نامايىش ئۆتكۈزۈلدى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ب د ت كىشىلىك ھوقۇق كېڭىشىنىڭ 41-نۆۋەتلىك يىغىنى مۇناسىۋىتى بىلەن دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى بۈگۈن جەنۋەدە نامايىش ئۇيۇشتۇردى.

د ئۇ ق نىڭ بىۋاسىتە تەشەببۇسى بىلەن 24-ئىيۇن كۈنى ب د ت نىڭ جەنۋەدىكى باش شىتابى ئالدىدا گېرمانىيە، ئەنگىلىيە، فرانسىيە، ئاۋستىرىيە، گوللاندىيە، بېلگىيە، شىۋېتسارىيە قاتارلىق دۆلەتلەردىن كەلگەن ئۇيغۇرلار خىتايغا قارشى بىرلەشمە نامايىش ئېلىپ باردى.

تەپسىلاتى...

د ئۇ ق جەنۋە نامايىشى ۋە «5-ئىيۇل ئۈرۈمچى قىرغىنچىلىقى» نىڭ 10 يىللىقىنى خاتىرىلەش چاقىرىقى ئېلان قىلدى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

د ئۇ ق رەئىسى دولقۇن ئەيسا ئەپەندى 17-ئىيۇن كۈنى چاقىرىق ئېلان قىلىپ، ياۋروپادىكى ئۇيغۇرلارنى ب د ت نىڭ جەنۋەدىكى باش شتابى ئالدىدا 24-ئىيۇن كۈنى ئۆتكۈزۈلىدىغان كەڭ كۆلەملىك نامايىشقا ئىشتىراك قىلىشقا دەۋەت قىلدى ھەمدە 7-ئاينىڭ 5-كۈنى پۈتۈن دۇنيادىكى ئۇيغۇرلارغا «5-ئىيۇل ئۈرۈمچى قىرغىنچىلىقى» نىڭ 10 يىللىقىنى خاتىرىلەش مۇناسىۋىتى بىلەن زور كۆلەملىك نامايىش ياكى خاتىرىلەش پائالىيەتلىرى ئۆتكۈزۈشنى تەشەببۇس قىلدى.

دولقۇن ئەيسا ئەپەندىنىڭ بىلدۈرۈشىچە، خىتاي ھاكىمىيىتى جازا لاگېرلىرى مەسىلىسىدە دۇنيانىڭ كۆزىنى بوياش ئۈچۈن 24-ئىيۇن كۈنى جەنۋەدىكى ب د ت مەركىزىدە ئۆتكۈزۈلىدىغان 41-نۆۋەتلىك كىشىلىك ھوقۇق كېڭىشىنىڭ يىغىنىدا ئاتالمىش شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى ئەركىن تۇنىيازنى سۆزلەتمەكچى بولغان بولۇپ، مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇرلارنىڭ خىتاينىڭ بۇ ساختىكارلىقىغا قارشى ئۆز نارازىلىقلىرىنى ئىپادە قىلىشى زۆرۈر ئىكەن.

تەپسىلاتى...