بۇلغارىيە سوت مەھكىمىسى 5 نەپەر ئۇيغۇرنى خىتايغا قايتۇرماسلىقنى ھۆكۈم قىلدى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

2017-يىلى 7-ئايدا 5 نەپەر ئۇيغۇر، تۈركىيە چېگراسىدىن بۇلغارىيەگە قانۇنسىز كىردى دەپ بۇلغارىيە ساقچىلىرى تەرىپىدىن سولاپ قويۇلغان ئىدى.

مەزكۇر ئۇيغۇرلار نەچچە قېتىم خىتايغا قايتۇرۇلۇش خەۋپىنى بېشىدىن ئۆتكۈزۈپ، دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ تىرىشچانلىقى، ياۋروپادىكى ئادۋوكاتلار ۋە ئىنسان ھوقۇقلىرى ئورگانلىرىنىڭ كۈچ چىقىرىشى بىلەن 2019-يىلى 1-ئاينىڭ 24-كۈنى بۇلغارىيە سوت مەھكىمىسى ئۇلارنى خىتايغا قايتۇرماسلىق توغرىسىدا ھۆكۈم چىقارغان. بۇ مۇناسىۋەت بىلەن د ئۇ ق رەئىسى دولقۇن ئەيسا ئەپەندى بۇلغارىيەگە كېلىپ 5 نەپەر ئۇيغۇردىن ھال سورىغان. ئۇچرىشىش جەريانىدا بىز نەق مەيدانغا تېلېفون قىلىپ مەلۇمات ئىگىلىدۇق. 

تەپسىلاتى...

شى جىنپىڭنىڭ ئۇيغۇرلارغا قارشى ئۇرۇشى: «يېڭى چېگرا» دىكى كەچمىشلەر

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ئاۋسترالىيە دۆلەتلىك ئۇنىۋېرسىتېتنىڭ مۇتەخەسسىسلىرىدىن گرېيم سىمىس ۋە لۇيىزا لىم بىرلىكتە ساھىبخانىلىق قىلىۋاتقان «شاكىچىك قىزىل پودكاست» سۇپىسىدىكى رادىئو سۆھبىتىدە نۆۋەتتە خىتاي ھەققىدىكى ئاساسىي چوڭ خەۋەرلەرنىڭ بىرى تەبىئىي ھالدا ئۇيغۇرلارغا باغلىنىپ قالىدىغانلىقى ئالغا سۈرۈلدى. بولۇپمۇ بۇ ھەقتىكى خەۋەرلەردىن ئەڭ تىپىك بولغىنى مىليونلىغان كىشىنىڭ لاگېرلارغا سولىنىشى بولۇپ، خىتاي ھۆكۈمىتى ئىزچىل بۇ خىل لاگېرلارنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى ئىنكار قىلىپ كەلمەكتە. ئەمما رىياسەتچىلەر بىلەن سۆھبەتلەشكەن، ئۆزلىرىنىڭ يۇرتىنى بىردەك «شەرقىي تۈركىستان» دەپ تونۇشتۇرغان، شۇنداقلا ئادىلايد شەھىرىدىكى سانى بارغانسېرى ئېشىپ بېرىۋاتقان ئۇيغۇر شاھىتلار بۇ خىل لاگېرلار ھەققىدە كۆپلىگەن ئىنچىكە مەلۇماتلارنى تەمىن ئېتىپ كەلمەكتە ئىكەن.

تەپسىلاتى...

تاشپولات تېيىپنىڭ قىسمىتى: ئۆمۈرلۈك خىزمەت بەدىلىگە بېرىلگەن ئۆلۈم جازاسى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

2017-يىلىدىن باشلاپ ئۇيغۇر جەمئىيىتىدە ئەڭ كۆزگە كۆرۈنگەن بىرنەچچە يۈز ئۇيغۇر زىيالىيسىنىڭ ئارقىمۇ-ئارقىدىن تۇتقۇن قىلىنىشى پۈتكۈل ئۇيغۇر جەمئىيىتىنى ۋەھىمىگە سالغان بولسا، 2018-يىلىنىڭ ئاخىرىدا تۇتقۇندىكى بۇ زىيالىيلارنىڭ ئالدىنقى رېتىدىن ئورۇن ئالغان تاشپولات تېيىپقا كېچىكتۈرمە ئۆلۈم جازاسى بېرىلىشى پۈتۈن دۇنيانى ھەيران قالدۇردى. چۈنكى ئۆلۈمگە ھۆكۈم قىلىنغان بۇ كىشى شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ مۇدىرى ئىدى. ئۇنىڭ پۈتكۈل ئۆمرى ئىلىم-پەندە چوڭقۇرلاپ ئىزدىنىش ھەمدە ئۇنىۋېرسىتېتنىڭ ئوقۇتۇش ئىشلىرىنى ياخشىلاش بىلەن ئۆتكەن بولۇپ، «ئۆلۈم جازاسى» دېگەن ئاتالغۇ بۇنداق بىر شەخسكە پەقەتلا جىپسىلاشمايتتى.

دەرۋەقە، دۇنيانىڭ تاشپولات تېيىپقا بېرىلگەن ئۆلۈم جازاسىغا ھەيران قېلىشى تاسادىپىيلىق ئەمەس ئىدى.

تەپسىلاتى...

د ئۇ ق رەئىسىنىڭ ئەنگلىيەدىكى 3 كۈنلۈك زىيارىتى نەتىجىلىك ئاخىرلاشتى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ رەئىسى دولقۇن ئەيسا ئەنگلىيەدىكى كۆپلىگەن مۇسۇلمانلار تەشكىلاتلىرى بىلەن ئۇچرىشىش ئۆتكۈزۈپ، جازا لاگېرلىرىغا قارشى ئورتاق ھەرىكەت قىلىشقا كېلىشكەن.

خىتاي ھاكىمىيىتىنىڭ ئۇيغۇر دىيارىدا تەسىس قىلغان «قايتا تەربىيەلەش مەركىزى» نامىدىكى جازا لاگېرلىرىغا قارشى ئەنگلىيە ھۆكۈمىتىنى ھەرىكەتكە كەلتۈرۈش ھەمدە ئىسلام دۇنياسىنى ئويغىتىش مەقسىتىدە 20-يانۋار ئەنگلىيە پايتەختى لوندونغا يېتىپ كەلگەن د ئۇ ق رەئىسى دولقۇن ئەيسا ئەپەندى بۇ ئۈچ كۈن ئىچىدە ئەنگلىيە پارلامېنت ئەزالىرى بىلەن سۆھبەتلەر ئېلىپ بارغاندىن سىرت، خەلقئارادا تەسىرى كۈچلۈك بولغان مەركىزى لوندوندىكى بىر قىسىم مۇسۇلمان تەشكىلاتلىرى بىلەن ئۇچرىشىشلار ئۆتكۈزۈپ، بۇندىن كېيىن ئورتاق ئېلىپ بارىدىغان پائالىيەتلىرى توغرىسىدا ئۆز-ئارا كېلىشىملەردە بولغان.

لوندوندىن زىيارىتىمىزنى قوبۇل قىلغان د ئۇ ق رەئىسى دولقۇن ئەيسا ئەپەندى بۇ قېتىمقى ئەنگلىيە زىيارىتىنىڭ مەقسىتى ۋە ئىسلامىي تەشكىلاتلار بىلەن ھەمكارلىشىشنىڭ زۆرۈرىيەتلىرى توغرىسىدا توختىلىپ، 2019-يىلى ئىسلام دۇنياسىنى خىتاينىڭ جازا لاگېرلىرىغا قارشى ئومۇميۈزلۈك قوزغاش ئارقىلىق خەلقئارادا ئۇيغۇرلار مەسىلىسى بويىچە يەنىمۇ زور جامائەت پىكرى ھازىرلاشنىڭ د ئۇ ق نىڭ خىزمەت كۈنتەرتىپىدىكى مۇھىم بىر نۇقتا ئىكەنلىكىنى تىلغا ئالدى.

تەپسىلاتى...

د ئۇ ق ۋەكىللىرى مالايشىيادا بىر ئىش بېجىرىش ئورنى تەسىس قىلغان

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى ئىجرائىيە كومىتېتى مۇدىرى ئۆمەر قانات، قۇرۇلتاي دىنىي ئىشلار كومىتېتى مۇدىرى تۇرغۇنجان ئالاۋۇدۇن ۋە قۇرۇلتاي خىتاي ئىشلىرى كومىتېتى مۇدىرى ئىلشات ھەسەن ئەپەندىلەردىن تەشكىل تاپقان ۋەكىللەرنىڭ مالايشىيا ۋە ھىندونېزىيەلەردە ئېلىپ بارغان 5 كۈنلۈك زىيارەت پائالىيەتلىرى 19-يانۋار ئاخىرلاشتى. زىيارەت جەريانىدا ئۇلار ئىككى دۆلەتنىڭ مۇھىم دۆلەت ئەربابلىرى ئاساسلىق ئاممىۋى ھەمدە چوڭ دىنىي تەشكىلات رەھبەرلىرى بىلەن مۇھىم ئۇچرىشىشلارنى ئېلىپ بارغان. ۋاشىنگتونغا قايتىپ كېلىپ زىيارىتىمىزنى قوبۇل قىلغان ئىلشات ھەسەن ئەپەندى: «دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ مالايشىيانىڭ كۇئالا لومپۇر شەھىرىدە بىر ئىشخانا تەسىس قىلىنغانلىقى ۋە مالايشىيا پارلامېنتىدا بىر ئۇيغۇر دوستلۇق گۇرۇپپىسى قۇرۇش پىلانى ھەققىدىكى مۇزاكىرىلەر زىيارىتىمىزنىڭ ئەڭ نەتىجىلىك تەرەپلىرى بولدى» دەيدۇ.

تەپسىلاتنى مۇخبىرىمىز گۈلچېھرەنىڭ ئىلشات ھەسەن ئەپەندى بىلەن ئۆتكۈزگەن سۆھبىتىدىن ئاڭلايسىلەر.

https://www.rfa.org/uyghur/xewerler/xelqara-xewer/DUQ-Malayshiyada-01222019235507.html

تەپسىلاتى...

«ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق سىياسىتى قانۇن لايىھىسى» قايتا تونۇشتۇرۇلدى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ئامېرىكا دۆلەت مەجلىسى ئەزالىرى ئۇيغۇرلارغا ئائىت كىشىلىك ھوقۇق قانۇن لايىھىسىنى قايتا تونۇشتۇرۇپ، ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنى خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارغا قاراتقان باستۇرۇش سىياسىتىگە ئىنكاس قايتۇرۇشقا چاقىردى. مەزكۇر قانۇن لايىھىسى خىتاينىڭ ئۇيغۇر قاتارلىق مىليونلىغان مۇسۇلمان خەلقلەرگە سېلىۋاتقان زۇلۇملىرى ئىزچىل شەكىلدە داۋام قىلىۋاتقان بىر پەيتكە توغرا كەلدى.

«ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق سىياسىتى قانۇن لايىھىسى-2019» دەپ ئاتالغان قانۇن لايىھىسى 17-يانۋار ئامېرىكا كېڭەش پالاتاسىنىڭ نوپۇزلۇق ئەزاسى ماركو رۇبىئو ۋە ئاۋام پالاتاسىنىڭ نوپۇزلۇق ئەزاسى كرىستوفېر سىمىت قاتارلىق ۋەكىللەر تەرىپىدىن بىرلا ۋاقىتتا تونۇشتۇرۇلدى.

قانۇن لايىھىسىدە ئامېرىكا پرېزىدېنتىنى خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ تۈركىي تىللىق مۇسۇلمانلارغا يۈرگۈزۈۋاتقان دەپسەندىچىلىك سىياسەتلىرىنى ئەيىبلەشكە ھەمدە خىتاي رەئىسى شى جىنپىڭنى «سىياسىي قايتا تەربىيىلەش لاگېرلىرى» نى دەرھال تاقاشقا چاقىرىشقا دەۋەت قىلىندى.

تەپسىلاتى...

د ئۇ ق «ئۇيغۇرلۇق بەدىلى» نىڭ 4 قىتئەدىكى مەسئۇللىرىنى ئېلان قىلدى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى «ئۇيغۇرلۇق بەدىلى» گە 16 دۆلەتتىن 33 نەپەر ئۇيغۇرنى مەسئۇل قىلىپ بەلگىلىدى.

د ئۇ ق نىڭ بەرگەن مەلۇماتلىرىغا ئاساسلانغاندا، قۇرۇلتاي فوندى «ئۇيغۇرلۇق بەدىلى» ئۈچۈن تۇنجى قەدەمدە تۆت قىتئەدىكى 16 دۆلەتتىن 33 نەپەر ئۇيغۇر سىياسىي پائالىيەتچىلىرىنى تاللاپ، شۇ دۆلەتلەرگە مەسئۇل قىلىپ بەلگىلىگەن. د ئۇ ق بۈگۈن ئۇلارنىڭ تىزىملىكىنى قۇرۇلتاي ئاخبارات ۋاسىتىلىرىدە ئاشكارا ئېلان قىلىپ، بۇندىن كېيىنكى «ئۇيغۇرلۇق بەدىلى» يىغىش ئىشلىرىغا ئۇلارنىڭ د ئۇ ق غا ۋاكالىتەن مەسئۇل بولىدىغانلىقىنى جاكارلىغان.

مەلۇم بولۇشىچە، د ئۇ ق «ئۇيغۇرلۇق بەدىلى» تۈزۈمىنى 2018-يىلى 4-ئايدا بېلگىيەدە چاقىرىلغان 2-نۆۋەتلىك ئىجرائىيە كومىتېتى يىغىنىدا قاراردىن ئۆتكۈزگەن ھەم شۇ يىلى 5-ئايدىن باشلاپ ئىجرا قىلىشقا باشلىغان. بۇ تۈزۈم يولغا قويۇلغاندىن كېيىن، ئاسىيا، شىمالىي ئامېرىكا، ئوكيانىيە ۋە ياۋروپادىن ئىبارەت تۆت قىتئەدە ياشاۋاتقان كۆپلىگەن ئۇيغۇرلارنىڭ قىزغىن قوللىشىغا ئېرىشكەن.

تەپسىلاتى...

دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى ۋەكىللىرى مالايسىيانىڭ بىر قىسىم رەھبەرلىرى بىلەن ئۇچراشتى

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

د ئۇ ق نىڭ تولۇق ھاۋالىسى بىلەن تەشكىللەنگەن ۋەكىللەر ئۆمىكى مالايسىيادىكى زىيارىتىنىڭ ئىككىنچى كۈنىدىمۇ مۇھىم ئۇچرىشىشلاردا بولدى. 2019-يىلى 15-يانۋار.

كۆزەتكۈچىلەرنىڭ قارىشىچە، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇرلارغا سېلىۋاتقان زۇلۇمىنىڭ ئېشىشى ۋە ئۇيغۇر ئېلىدە زور ساندىكى كىشىنى لاگېرلارغا قامىشى بىر قىسىم دۆلەتلەرنىڭ ئۇيغۇرلارغا قاراتقان پوزىتسىيەسىدە مەلۇم ئۆزگىرىش ياسىشىغا تۈرتكە بولغان ئىدى. مالايسىيا ئەنە شۇ دۆلەتلەرنىڭ بىرى. يېقىندا «قانۇنسىز چېگرادىن كىرىش» جىنايىتى بىلەن مالايسىيادا تۇتۇپ تۇرۇلۇۋاتقان 11 نەپەر ئۇيغۇرنى خىتاينىڭ بېسىمىغا قارىماي قايتۇرۇشنى رەت قىلىپ ئۇيغۇرلارنىڭ قاتتىق ئالقىشىغا ئېرىشكەن مالايسىيا دۆلىتى يەنە خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇرلارغا قاراتقان سىياسەتلىرىنى تەنقىدلەۋاتقان يېگانە مۇسۇلمان دۆلەتلىرىنىڭ بىرىدۇر.

تەپسىلاتى...

كىشىلىك ھوقۇق ئاكتىپلىرى: «ئىلھام توختى 5 يىل بولدى قاماقتا، دۇنيا ئۇنى ۋە ئۇيغۇرلارنى ئۇنتۇماسلىقى كېرەك»

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ئۇيغۇرلارنىڭ قانۇنىي ھەقلىرىنى ئاشكارا تەلەپ قىلغان ئۇيغۇر زىيالىيسى ئىلھام توختى 2014-يىلى 15-يانۋار كۈنى تۇتقۇن قىلىنىپ، خىتاي دائىرىلىرى تەرىپىدىن «بۆلگۈنچىلىك ۋە مىللىي قۇتراتقۇلۇق» جىنايىتى ئارتىلىپ، شۇ يىلى 23-سېنتەبىر كۈنى مۇددەتسىز قاماققا ھۆكۈم قىلىنغان ئىدى. 2019-يىلى 15-يانۋار رادىيومىز زىيارىتىنى قوبۇل قىلغان بېيجىڭدىكى خىتاي كىشىلىك ھوقۇق پائالىيەتچىسى خۇ جىيا ئەپەندى ۋە گېرمانىيەدىكى «ئىلھام توختىنى قوللاش گۇرۇپپىسى» نىڭ مەسئۇلى ئەنۋەرجان ئەپەندىلەر دۇنيانى ئۇيغۇرلارنىڭ قانۇنىي ھەقلىرىنى ئاشكارا تەلەپ قىلغان ئۇيغۇر زىيالىيسى ئىلھام توختىنى ۋە ئۇيغۇرلارنى ئۇنتۇپ قالماسلىققا چاقىردى.

تەپسىلاتى...

ئەنگلىيە پارلامېنتىدىكى مۇتەخەسسىسلەر: «شىنجاڭدا زور كۆلەملىك كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكى يۈز بېرىۋاتىدۇ»

خەۋەر مەنبەسى: ئەركىن ئاسىيا

ئەنگلىيە پارلامېنتىنىڭ ئاۋام پالاتاسى گۇۋاھلىق بېرىش يىغىنى ئۆتكۈزۈپ، مۇتەخەسسىسلەرنىڭ ئۇيغۇر رايونىدىكى كىشىلىك ھوقۇق ۋەزىيىتى، ئەنگلىيە ھۆكۈمىتىنىڭ بۇنىڭغا قانداق ئىنكاس قايتۇرۇشى كېرەكلىكىگە دائىر قاراشلىرىنى ۋە پىكىر-تەكلىپلىرىنى ئاڭلىدى.

يىغىندا مۇتەخەسسىسلەر ئەنگلىيە پارلامېنت ئەزالىرىنى ئاگاھلاندۇرۇپ، خىتاينىڭ «شىنجاڭدا ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىنى كەڭ كۆلەملىك تۇتقۇن قىلىپ، قايتا-تەربىيەلەش لاگېرلىرىغا قاماشتەك بۇنداق زور كۆلەملىك كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكىنىڭ ماۋ زېدوڭ دەۋرىدىن كېيىن كۆرۈلۈپ باقمىغانلىقى» نى بىلدۈرگەن. مۇتەخەسسىسلەرنىڭ ئاگاھلاندۇرۇشىچە، ئەگەر ئەنگلىيە ئۆزىنىڭ قىممەت ئۆلچىمىگە ئىشەنسە، ئۇ خىتاينىڭ ئۇيۇر رايونىدا ئېلىپ بېرىۋاتقان بۇ ئېغىر دەپسەندىچىلىكىگە سۈكۈت قىلماسلىقى كېرەك ئىكەن.

مەزكۇر مەسىلە ئەنگلىيە پارلامېنتى ئاۋام پالاتاسىنىڭ تاشقى ئىشلار كومىتېتى 8‏-يانۋار كۈنى چاقىرغان گۇۋاھلىق بېرىش يىغىنىدا مۇزاكىرە قىلىنغان. «ئاغزاكى دەلىللەر: خىتاي ۋە قائىدە-قانۇن ئاساسىدىكى خەلقئارا سىستېما» ناملىق مەزكۇر گۇۋاھلىق بېرىش يىغىنىدا ئەنگلىيەدىكى نوپۇزلۇق خىتايشۇناس مۇتەخەسسىسلەر گۇۋاھلىق بەرگەن. مەزكۇر گۇۋاھلىق بېرىش يىغىنى خىتاي ھۆكۈمىتى چەتئەللىك مۇخبىرلار گۇرۇپپىسى تەشكىللەپ، ئۇلارنى قەشقەر خوتەن شەھىرى ۋە قاراقاش ناھىيىسىدىكى ئاتالمىش 3 ‏ «كەسپىي تەربىيىلەش مەركىزى» نى زىيارەت قىلدۇرغان، تۇتقۇنلارغا بۇ مەركەزلەردە قانۇن ۋە تېخنىكا ئۆگىتىپ، ئۇلارنىڭ «رادىكاللىق» ئىدىيىسىنى تۈگىتىشىگە ياردەم بېرىۋاتقانلىقىنى ئىلگىرى سۈرۈۋاتقان بىر ۋاقىتتا ئۆتكۈزۈلدى.

لېكىن ئاۋام پالاتاسى تاشقى ئىشلا كومىتېتىنىڭ رەئىسى، كونسېرۋاتىپلاردىن بولغان ئاۋام پالاتا ئەزاسى توم تۇگېنھاتنىڭ رىياسەتچىلىكىدىكى بۇ يىغىندا، پارىژ ھازىرقى زامان ئىجتىمائىي ئىلىملەر تەتقىقات ئىنستىتۇتىنىڭ پروفېسسورى ساباستيان ۋەگ بىر مىليون ئۇيغۇرنىڭ «قايتا-تەربىيەلەش لاگېرلىرى» غا يىغىۋېلىنغانلىقىنىڭ ئىشەنچلىك ياكى ئىشەنچلىك ئەمەسلىكىگە دائىر سوئالغا جاۋاب بېرىپ، ئۇنىڭ ئىشەنچلىك ئىكەنلىكىگە بۇ سورۇندىكى ھېچكىمنىڭ گۇمان قىلمايدىغانلىقىنى بىلدۈرگەن.

ئۇ مۇنداق دەيدۇ: «بۇ سورۇندىكى ھېچكىم بۇ ھەقتىكى خەۋەرلەرگە گۇمان قىلىدۇ، دەپ قارىمايمەن. بۇ خەۋەرلەرنىڭ ھەممىسى ئىنتايىن ئىشەنچلىكتەك قىلىدۇ. ئىلمىي نۇقتىدىن ئېيتقاندا، ئۇيەردە غايىب بولغان پروفېسسورلار ۋە ئالىي مەكتەپ مۇدىرلىرىغا دائىر خەۋەرلەر بار. شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ سابىق مۇدىرى مانا شۇلارنىڭ بىرى. ئۇ بىزگە قېرىنداش ئىنستىتۇت بولغان پارىژ EPHE ئىنستىتۇتىنىڭ پەخرى پروفېسسورى ئىدى. بەزى خىزمەتداشلىرىمىز ئۇنىڭ مەسىلىسىنى ئوتتۇرىغا قويۇپ كەلمەكتە. بۇ خەۋەرلەرنىڭ ھېچبىرى رەت قىلىنمىدى. بۇيەردە بۇ خەۋەرلەرنىڭ گۇمانلىق ئىكەنلىكىگە دائىر ھېچقانداق بىر دەلىل يوق. بۇنىڭ ئەكسى ئىسپاتلانغۇچە، مەن بۇنى ۋە بۇ ھەقتىكى سانلىق مەلۇماتلارنى يالغانغا چىقىرالمايمەن.»

يىغىندا ئەنگلىيەلىك خىتاي كىشىلىك ھوقۇق مۇتەخەسسىسى، لوندون كىڭس ئىنستىتۇتىنىڭ قانۇن پروفېسسورى ئېۋا پىلس گۇۋاھلىق بېرىپ، ھەقىقەتەن بۇ لاگېرلارغا دائىر ئىشەنچلىك دەلىللەرنىڭ بارلىقىنى بىلدۈرگەن. ئۇنىڭ ئىلگىرى سۈرۈشىچە، بۇ لاگېردىكى تۇتقۇنلار قانۇنسىز تۇتقۇن قىلىنىپلا قالماي، ئۇلارغا يەنە تەن جازاسى ئارقىلىق ئۆزگەرتىش ئېلىپ بېرىۋاتقانلىقىغا دائىر دەلىللەرمۇ بار ئىكەن.

ئېۋا پىلس مۇنداق دەيدۇ: «بۇ ھەقتىكى خەۋەرلەرنىڭ ئىشەنچلىك دەرىجىسىگە كەلسەك، ۋەزىيەتتە بىر ئاز ئۆزگىرىش بولدى. بۇرۇن بۇ لاگېرلاردا بىر مىليوندەك ئادەم تۇتۇپ تۇرۇلۇۋاتقانلىقىغا دائىر خەۋەرلەر سۈنئىي ھەمراھ رەسىملىرى، ھۆكۈمەتنىڭ قۇرۇلۇش توختاملىرى دېگەندەك ئۇچۇرلارغا تايانغان. بۇ ھەقتىكى دەلىللەر شۇنىڭدىن تەمىنلىنىپ كەلگەن ئىدى. ئۇنىڭدىن كېيىن بۇ لاگېرلارنىڭ مەۋجۇتلۇقى ھۆكۈمەت تەرىپىدىن ئېتىراپ قىلىنىپ، ‹كەسپىي تەربىيىلەش مەركەزلىرى› دەپ خاراكتېرلىنىشكە، ئۇنىڭدا ‹تەربىيە ئارقىلىق ئۆزگەرتىش› ئېلىپ بېرىلىدىغانلىقى ئىلگىرى سۈرۈلۈشكە باشلىدى. بىر كىشىلىك ھوقۇق مۇتەخەسسىسى بولۇش سۈپىتىم بىلەن بۇ سۆز ماڭا ناھايىتى تونۇشلۇق. مەن بۇ ئورۇنلاردا يېتىپ چىققان نۇرغۇن كىشىلەر بىلەن سۆھبەتتە بولغان. گەرچە ئۇلار شىنجاڭدا ياشىمىغان بولسىمۇ، لېكىن بۇ ئورۇنلار ئوخشاش خاراكتېرگە ئىگە.»

ئۇنىڭ ئىلگىرى سۈرۈشىچە، بۇ لاگېرلاردا تۇتقۇنلارغا تەن جازاسى ئارقىلىق ئۆزگەرتىش ئېلىپ بېرىلماقتا ئىكەن. ئۇ مۇنداق دەيدۇ: «خۇددى پروفېسسور زېڭ ئېيتقاندەك بۇ رايوندا ئېغىر كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكىنىڭ يۈز بېرىۋاتقانلىقى راست. ھەقىقەتەن قولىمىزدا بۇنىڭغا دائىر نۇرغۇن دەلىللەر بار. بۇ دەلىللەر كىشىلەرنىڭ قانۇنسىز تۇتقۇن قىلىنىپلا قالماي، تەن جازاسى ئارقىلىق ئۆزگەرتىلىۋاتقانلىقى ۋە رادىكاللىقتىن خالى قىلىنىۋاتقانلىقىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۇ ئۇلارنىڭ بيۇروكراتىك تىلىدا ئىپادە قىلىنماقتا. بۇ نۇقتىدىن قولىمىزدا دەپسەندىچىلىكنىڭ شۇنداق زور كۆلەمدە يۈز بېرىۋاتقانلىقىغا دائىر دەلىللەر بار. بۇ ھەقىقەتەنمۇ ئەندىشە قوزغىغۇدەك دەرىجىدە ئېغىر.»

ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىنىڭ رەئىسى شۆھرەت زاكىر ئۆتكەن ھەپتە چەتئەللىك مۇخبىرلار گۇرۇپپىسىنى كۈتۈۋالغاندا بۇ ئورۇنلارنى ئاقلاپ، «كەسپىي تەربىيىلەش مەركەزلىرى» دىكى «ئوقۇغۇچىلار» نىڭ قانۇن، سىياسەت ئۆگىنىۋاتقانلىقى ئۇلارنىڭ «رادىكاللىق» ئىدىيەلىرىدىن خالى بولۇشىغا ياردەم قىلىۋاتقانلىقىنى ئىلگىرى سۈرگەن ئىدى.

لېكىن ئەنگلىيە پارلامېنتىدىكى گۇۋاھلىق يىغىنىدا لوندون ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ شەرق ۋە ئافرىقا ئىنستىتۇتى خىتاي تەتقىقات بۆلۈمىنىڭ دىرېكتورى، پروفېسسور زېڭ رۈيشېڭ گۇۋاھلىق بېرىپ، ئۇيغۇر رايونىدا كەڭ كۆلەملىك كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكىگە شاھىت بولۇۋاتقانلىقىنى بىلدۈرگەن. ئۇنىڭ ئىلگىرى سۈرۈشىچە، بۇنداق زور كۆلەملىك كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكى خىتايدا 1976‏-يىلدىن كېيىن يۈز بېرىپ باقمىغان. ئۇ ئەنگلىيەنىڭ بۇنىڭغا سۈكۈت قىلماسلىقى كېرەكلىكىنى بىلدۈرگەن.

ئۇ مۇنداق دەيدۇ: «خىتاي ھۆكۈمىتى ئۇيغۇرلارنى خىتاي پۇقراسى دەپ سۈپەتلەيدۇ. ئۇلار باشقا بىر نەرسە بىلەن سۈپەتلىنىپ باقمىدى. ئۇلار خىتاي پۇقراسى دەپ قارىلىدۇ. ئەگەر دۆلىتىڭىزدىكى مەلۇم بىر گۇرۇپپا پۇقرايىڭىز بىر كىملىك بىلەن سۈپەتلەنگەن بولسا ۋە بۇ كىملىك بىلەن سۈپەتلىنىپ كېلىۋاتقان بىر گۇرۇپپىسىنىڭ 10 دەن بىر قىسمى لاگېرلاردا ياشاۋاتقان بولسا، بۇ سىزدە غايەت زور كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىسى بار دېمەكتۇر. بىز 1976‏-يىلى ماۋ زېدوڭ دەۋرى ئاخىرلاشقاندىن بېرى، ھەتتا 1989‏-يىلدىكى ھەربىي باستۇرۇش دەۋرىدىمۇ شىنجاڭدا يۈز بەرگەندەك بۇنداق زور كۆلەملىك كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكىگە شاھىت بولۇپ باقمىغان. ئەگەر بىز ئۆزىمىزنىڭ قىممەت ئۆلچىمى ۋە سىستېمىمىزغا ئىشەنسەك، بىزنىڭ خىتاي ۋەزىيىتىنى ئۆزگەرتىشكە كۈچىمىز يەتمىگەن تەقدىردىمۇ، بىزنىڭ بۇ مەسىلىدە سۈكۈت قىلىشىمىز خاتالىقتۇر.»

گۇۋاھلىق يىغىنىدا يەنە خىتاينىڭ ئۇيغۇر رايونىدىكى ھازىرقى ھەرىكىتىگە قانداق ئامىل تۈرتكە بولدى، بۇنىڭغا مۇسۇلمان دۆلەتلەر قانداق ئىنكاس قايتۇرۇۋاتىدۇ، دېگەن سوئاللار چۈشكەن.

پروفېسسور زېڭنىڭ قارىشىچە، خىتاي سىياسىتىدىكى ئۆزگىرىشىنى شى جىنپىڭ بىلەن باشلاندى دېيىش بىر ئاز زورلىما بولۇپ قالىدىكەن. ئۇ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق پارتكوم سېكرېتارى چېن چۈەنگونىڭ تىبەتتىكى ۋاقتىدا يۈرگۈزگەن قىساس ئېلىش سىياسىتىنى ئۇيغۇر رايونىغا كۆچۈرۈپ كەلگەنلىكىنى بىلدۈردى.

پروفېسسور زېڭ مۇنداق دەيدۇ: «مەن شۇنى قوشۇمچە قىلماقچى، مېنىڭچە، سىياسەتتىكى زور ئۆزگىرىشىنى شى جىنپىڭ بىلەن باشلاندى، دېسەك بەك زورلىما بولۇپ قالىدۇ. شۇنداقلا بۇ يەردە يەنە قارىماققا شىنجاڭدىكى سىياسەت بىلەن ئاساسەن ئوخشاش سىياسەت يۈرگۈزگەن تىبەت پارتىيە سېكرېتارى بار. خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ نەزىرىدە ئۇ تىبەتنى غەلىبىلىك بىر تەرەپ قىلغان شەخس. مانا بۇ شەخس تىبەتتىن شىنجاڭغا يۆتكەپ ئاپىرىلدى. ئۇ تىبەتتە يولغا قويغان قىساسخورلۇق سىياسىتىنى ئوخشاشلا شىنجاڭدا يولغا قويدى. مانا بۇ بىز ھازىر شاھىت بولۇۋاتقان ۋەزىيەت.»

ئەنگلىيە پارلامېنتىنىڭ ئۇيغۇرلار ھەققىدىكى مەزكۇر گۇۋاھلىق يىغىنى ب د ت كىشىلىك ھوقۇق ئالىي كومىسسارىياتى ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىدىكى لاگېرلاردا تەكشۈرۈش ئېلىپ بېرىشنىڭ يوللىرىنى ئىزدەۋاتقان بىر مەزگىلدە ئۆتكۈزۈلدى. ب د ت كىشىلىك ھوقۇق ئالىي كومىسسارى مىشېل باشىلېت ئۆتكەن يىلى 12‏-ئايدا مۇخبىرلارغا ئۇيغۇر رايونىدا تەكشۈرۈش ئېلىپ بېرىپ، لاگېرلار ھەققىدىكى «ۋەھىمىلىك خەۋەرلەر» نىڭ راست-يالغانلىقىنى دەلىللەشنىڭ چارىسىنى ئىزدەۋاتقانلىقىنى بىلدۈرگەن ئىدى.

پروفېسسور ئېۋا پىلسنىڭ ئىلگىرى سۈرۈشىچە، نۆۋەتتە ئۇيغۇرلارنىڭ ۋەزىيىتىنى تەكشۈرۈشكە بىر خەلقئارا كۆزەتكۈچى تەيىنلەشنىڭ مۇۋاپىق ۋاقتى كەلگەن ئىكەن. ئۇ گۇۋاھلىق يىغىنىدا ئۇيغۇر مەسىلىسىنى داۋاملىق ئوتتۇرىغا قويۇشنىڭ «پەۋقۇلئاددە مۇھىملىقى» نى تەكىتلەپ، «بۇ مەسىلىنى داۋاملىق ئوتتۇرىغا قويۇپ تۇرۇش پەۋقۇلئاددە مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە؟ مەن بۇ مەسىلىدە پروفېسسور زېڭنىڭ پىكرىگە قوشۇلىمەن. ئەنگلىيەنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ھەرقانداق بىر غەرب دۆلىتىنىڭ خىتايغا تەسىر كۆرسىتىش ئىمكانىيىتى چەكلىك. لېكىن ھېچبولمىسا بىز تەكشۈرۈش ئېلىپ بېرىشنى تەلەپ قىلىشىمىز كېرەك. بۇنىڭغا خەلقئارا كۆزەتكۈچىلەرنى تەيىنلەش مۇۋاپىق چارە دەپ قارايمەن» دېگەن.

ئەنگلىيە پارلامېنتى ئاۋام پالاتاسى تاشقى ئىشلار كومىتېتىنىڭ رەئىسى توم تۇگېنھاتنىڭ رىياسەتچىلىكىدىكى مەزكۇر گۇۋاھلىق بېرىش يىغىنىغا مەزكۇر كومىتېتتىكى ئىيان ئائۇستېن، ئەن كلىۋۇد، مايك گېيپىس، ستېفېن گېيتىنېس، ئىيان مۇرېي، پرىتى پاتېل، ئاندرېۋ روسېندال قاتارلىق پالاتا ئەزالىرىنىڭ قاتناشقانلىقى مەلۇم.

تەپسىلاتى...