بىڭتۇەن – ئۇيغۇرلار ئۈچۈن ئەڭ زور خەۋپ

د ئۇ ق تەتقىقات مەركىزى
2010-يىلى 4-ئاينىڭ 9-كۈنى
 
بىڭتۇەن – شەرقىي تۈركىستاندىكى پۈتۈن مىللىي زىددىيەت، مىللىي ئىختىلاپ، مىللىي توقۇنۇش، مىللىي ئىسيان ۋە نارازىلىق ھەرىكەتلىرىنىڭ باش مەنبەسىدىن ئىبارەت. چۈنكى شەرقىي تۈركىستاندا ئۆز ئالدىغا مۇستەقىل خانىدانلىق تىكلىۋالغان بىڭتۇەن، شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ سىياسىي، ئىقتىسادى، مەمۇرى، قانۇنى ۋە باشقا تۈرلۈك ھەق – ھوقۇقلىرىغا بىۋاسىتە دەخلى – تەرز يەتكۈزۈپ كەلمەكتە.
 
كېيىنكى يىللاردىن بۇيان بىڭتۇەننىڭ تېررىتورىيىسىنىڭ ئۈزلۈكسىز كېڭىيىپ بېرىشى، ئۇيغۇر خەلقى ئارىسىدا جىددىي ئەندىشە ۋە كۈچلۈك نارازىلىق قوزغاپ كەلمەكتە. ئەلۋەتتە، بىڭتۇەن، 5 – ئىيۇل ئۈرۈمچى قىرغىنچىلىقىنىڭ مەيدانغا كېلىشىگە سەۋەبچى بولغان ئەڭ ئاساسلىق ئامىللارنىڭ بىرى بولۇپ، ئۇيغۇرلارلا ئەمەس، ھەتتا چەتئەللەردىكى خىتاي دېموكراتلىرىمۇ خىتاي مەركىزى ھۆكۈمىتىدىن بىڭتۇەن ئەمەلدىن قالدۇرۇپ ئۇنۇڭ ئىشغالىدىكى يەر – زېمىن ۋە مۈلۈكلەرنى يەرلىككە قايتۇرۇپ بېرىشنى تەلەپ قىلىپ كەلمەكتە. ئەمما خىتاي ھاكىمىيىتى بۇ خىل تەكلىپ ۋە نارازىلىقلارغا قىلچە پەرۋا قىلغىنى يوق.
 
مەسىلەن،  خىتاي مەركىزى ھۆكۈمىتى 2009 – يىلى 11 – ئاينىڭ 4 – كۈنى يۇقىرى دەرىجىلىك ئەمەلدارلاردىن تەركىب تاپقان 400 كىشىلىك غايەت زور تەكشۈرۈش ئۆمىكىنى شەرقىي تۈركىستانغا ئەۋەتكەن ئىدى، بىڭتۇەننى قانداق قىلىپ يەنىمۇ تەرەققىي قىلدۇرۇش ۋە زورايتىش مەسىلىسى بولسا، بۇ تەكشۈرۈش ئۆمىكىنىڭ ئەڭ ئاساسلىق تەتقىقات تېمىلىرىنىڭ بىرى بولغان.

تەپسىلاتى...

شەرقىي تۈركىستاننىڭ قورچاق رەئىسلىرى ھەققىدە قىسقىچە ئىزاھات

د ئۇ ق تەشۋىقات مەركىزى
2010-يىلى 4-ئاينىڭ 6-كۈنى

شەرقىي تۈركىستان خىتاينىڭ بىر ئۆلكىسىگە ئايلاندۇرۇلغان ۋە نامە ” شىنجاڭ” دەپ ئۆزگەرتىلگەن 1884 – يىلىدىن، تاكى چىڭ سۇلالىسى ئاغدۇرۇلغان 1911 – يىلىغا قەدەر بۇ رايون مۇستەبىت، دىكتاتور مانجۇ ۋە خىتاي ۋالىلىرى تەرىپىدىن زالىملارچە ئىدارە قىلىنىپ كېلىندى.

جۇڭخۇا مىنگو قۇرۇلغان 1911 – يىلىدىن، تاكى 1947 – يىلىغا قەدەر شەرقىي تۈركىستاننى ئىدارە قىلغان ئومۇمىي ۋالىي ياكى ئۆلكە رەئىسلىرىنىڭ ھەممىسى خىتاي بولۇپ، ئۇلارمۇ چىڭ سۇلالىسى دەۋرىدىكى زالىم ۋە رەھىمسىز دىكتاتورلارنىڭ يەرلىك خەلققە قاراتقان قانخورلۇق سىياسىتىگە ئەينەن ۋارىسلىق قىلدى.

قىسقىسى، 1884 – يىلىدىن، 1947 – يىلىغىچە بولغان يېرىم ئەسىردىن كۆپرەك بىر مەزگىلگە قەدەر مۇستەملىكىچى ھاكىمىيەتلەر شەرقىي تۈركىستاندا يەرلىكلەردىن بولغان قورچاق ئومۇمىي ۋالىي ياكى قورچاق ئۆلكە رەئىسى ئىشلەتمىدى.

1.مەخسۇت سابىر بايقۇزۇ

شەرقىي تۈركىستان تارىخىنىڭ تۇنجى قورچاق رەئىسى ئۇيغۇر مەخسۇت سابىر بايقۇزۇ بولۇپ، گومىنداڭ ھۆكۈمىتى تەرىپىدىن 1947 – يىلى 5 – ئايدا ” شىنجاڭ ئۆلكىلىك ھۆكۈمەت ” نىڭ رەئىسلىكىگە تەيىنلىگەن مەخسۇت ئەپەندى، 1949 – يىلىنىڭ بېشىغا قەدەر بۇ ۋەزىپىسىنى داۋاملاشتۇردى.

ئەينى چاغدا شەرقىي تۈركىستاندىكى مىللەتچىلىك ھەرىكىتىنىڭ ۋەكىلى ھېسابلانغان  مەخسۇت ئەپەندى، ھازىرغا قەدەر ۋەزىپىگە تەيىنلىگەن قورچاق رەئىسلەر ئىچىدە ئۆز خەلقىگە ئىجابىي تەسىر قالدۇرغان ۋە كوممۇنىست خىتاي ھاكىمىيىتىنىڭ زىيانكەشلىكى بىلەن ھاياتىدىن ئايرىلغان بىردىن – بىر شەخستىن ئىبارەت.

تەپسىلاتى...

ئۈرۈمچىنىڭ نۆۋەتتىكى ۋەزىيىتى ھەققىدە د ئۇ ق غا كەلگەن ئىنكاسلار ( 1 )

د ئۇ ق تەشۋىقات مەركىزى
2010-يىلى 4-ئاينىڭ 5-كۈنى

ئۆتكەن يىلى ئۈرۈمچىدە يۈز بەرگەن 5 – ئىيۇل قىرغىنچىلىقىدىن بۇيان، بۇ ۋەقەگە بىۋاسىتە شاھىت بولغان ۋە بۇ ھادىسىدىن كېيىن تۈرلۈك سەۋەبلەر بىلەن ۋەتەنگە بېرىپ – كېلىۋاتقان  خېلى كۆپلىگەن قېرىنداشلىرىمىز د ئۇ ق مەركىزى ئورگىنى بىلەن ئالاقىلىشىپ، 5 – ئىيۇل ئۈرۈمچى قىرغىنچىلىقىدىن بۇيانقى ئۇيغۇرلارنىڭ روھى ھالىتى ۋە  ئۈرۈمچىنىڭ  سىياسىي ۋەزىيىتىدىكى ئۆزگىرىشلەر ھەققىدە كۆپلىگەن ئىنكاسلاردا بولدى.

بىز بۇ ئىنكاسلارنىڭ بىر قىسمىنى رەتلەپ چىقىپ بۆلەكلەر بويىچە دىققىتىڭلارغا سۇندۇق :

1.ئۇيغۇرلار ئارىسىدا روھى كېسەللەرنىڭ سانى كۆپەيگەن

ئۈرۈمچى قىرغىنچىلىقىدىن كېيىن، ئۇيغۇرلار ئارىسىدا جىددىي تۈردە ئەندىشە، ۋەھىمە پەيدا بولغان، بۇ خىل قورقۇشنىڭ ئاساسلىق سەۋەبى، ئۇيغۇرلار خىتاي ھاكىمىيىتىنىڭ ياكى خىتاي كۆچمەنلىرىنىڭ ئۇيغۇرلارغا قارىتا يەنە بىر قېتىم كەڭ كۆلەملىك ئىرقىي قىرغىنچىلىق ئېلىپ بېرىشىدىن قاتتىق ئەندىشە قىلىدىكەن، ھاياتىنىڭ ھەر زامان خېيىم – خەتەرگە ئۇچرىشىدىن ۋاھىم يەپ كېچە – كۈندۈز دەككە – دۈككىدە يۈرگەن  ئۈرۈمچىدىكى ئۇيغۇرلار ئارىسىدا روھى كېسەلگە گىرىپتار بولغۇچىلارنىڭ سانى روشەن دەرىجىدە كۆپەيگەن، ئۈرۈمچىدىكى روھى كېسەللىكلەر دوختۇرخانىسىدىكى ئۇيغۇر روھى كېسەللەرنىڭ سانىدا زور دەرىجىدە كۆپىيىش بولغان.

تەپسىلاتى...

شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۆلۈم جازالىرى

د ئۇ ق تەتقىقات مەركىزى
2010-يىلى 3-ئاينىڭ 31-كۈنى

كىرىش سۆز

خىتاي ھاكىمىيىتى تەرىپىدىن، “شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى”دەپ ئاتالغان شەرقىي تۈركىستان، نۆۋەتتە پۈتۈن خىتاي بويىچە ئۆلۈم جازاسى ئەڭ كۆپ ئىجرا قىلىنىۋاتقان رايونلارنىڭ بىرى بولۇپ، ئۆلۈم جازاسىغا ھۆكۈم قىلىنىۋاتقانلارنىڭ مۇتلەق كۆپ قىسمىنى ئۇيغۇرلار تەشكىل قىلماقتا.

ئۇنۇڭ ئۈستىگە شەرقىي تۈركىستان رايونى خىتاي بويىچە سىياسىي مەھبۇسلارغا ئۆلۈم جازاسى بېرىلىپ ئىجرا قىلىنىۋاتقان ئەڭ ئاساسلىق ئاپتونوم جايلارنىڭ بىرىدىن ئىبارەت.

نۆۋەتتە خىتاي بويىچە تەسىس قىلىنغان  5 ئاپتونوم رايون، 30 ئاپتونوم ئوبلاست ۋە 120 ئاپتونوم ناھىيىگە مەۋجۇت بولۇپ، تاكى 2008 – يىلى 3 – ئايدا يۈز بەرگەن تىبەت ۋەقەسىغە قەدەر شەرقىي تۈركىستاندىن باشقا ھېچ بىر ئاپتونومىيىلىك جايدا سىياسىي مەھبۇسلارغا ئۆلۈم جازاسى بېرىلىپ ئىجرا قىلىنىپ باقمىغان ئىدى. بۇ، خىتاي ھاكىمىيىتىنىڭ قانۇنىي جەھەتتە شەرقىي تۈركىستانغا  قارىتا ئالاھىدە قاتتىق قول بىر سىياسەتنى يۈزگۈزىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىپ تۇرماقتا.

شەرقىي تۈركىستاندا ھەر يىلى ئۆلۈم جازاسىغا ھۆكۈم قىلىنىۋاتقان ئۇيغۇرلارنىڭ 90 پىرسەنتىدىن كۆپىرەكى ئۆزلىرىنىڭ مىللىي ۋە دىنىي جەھەتتىكى ھەق – ھوقۇقلىرىنى تەلەپ قىلغىنى ئۈچۈن قولغا ئېلىنغان  ۋە خىتاي ھاكىمىيىتى تەرىپىدىن” 3 خىل كۈچلەر”دەپ ئاتالغان بىگۇناھ ئۇيغۇرلاردىن تەشكىل تاپقان بولۇپ، خىتاي سوتلىرى تەرىپىدىن ھېچ بىر قانۇنى تەرتىپ ياكى قانۇنى ئاساسقا تايانمىغان ھالدا پۈتۈنلەي سىياسىي بۇيرۇق ۋە سىياسىي قارار بىلەنلا ئۆلۈمگە مەھكۇم قىلىنغان  بۇ ئۇيغۇرلار ھەتتا سوتتا ئۆزىنى ئاقلاش ۋە مۇداپىئە قىلىش ھوقوقىدىنمۇ تامامەن مەھرۇم قالدۇرۇلماقتا.

تەپسىلاتى...

د ئۇ ق نىڭ، ” قوش تىللىق ئوقۇتۇش ” ھەققىدىكى دەسلەپكى تەكشۈرۈشى

2010 – يىلى 1 – ئاينىڭ 12 – كۈنى

“شىنجاڭ گېزىتى ” نىڭ 2010 – يىلى 1 – ئاينىڭ 12 – كۈنىدىكى خەۋىرىدە، خىتاي ھاكىمىيىتى تەرىپىدىن ئۇيغۇر مىللىي مائارىپىنى خىتايلاشتۇرۇش مەقسىتىدە ئېلىپ بېرىلىۋاتقان ئاتالمىش ” قوش تىللىق ئوقۇتۇش ” ھەققىدىكى يېڭى سانلىق مەلۇماتلار ئېلان قىلىندى.

مەزكۇر خەۋەردە كۆرسىتىلىشىچە، 2009 – يىلىنىڭ ئاخىرىغا قەدەر شەرقىي تۈركىستان بويىچە قوش تىللىق يەسلى  ۋە قوش تىللىق مەكتەپلەردە ئوقۇۋاتقان يەرلىك ئوقۇغۇچىلارنىڭ مومى سانى 2 مىليون 369 مىڭ 300 نەپەرگە يەتكەن، بۇنىڭ ئىچىدە، ئوتتۇرا – باشلانغۇچ  مەكتەپلەردىكى ” قوش تىللىق سىنىپ ” لاردا ئوقۇۋاتقانلارنىڭ سانى 753 مىڭ 300 نەپەرگە يېتىپ، 2008 – يىلدىكىدىن 25.57 پىرسەنت ئاشقان، بۇ، پۈتۈن شەرقىي تۈركىستاندىكى يەرلىك ئوتتۇرا – باشلانغۇچ  مەكتەپ ئوقۇغۇچىلىرى ئومۇمى سانىنىڭ 31.79 پىرسەنتىنى تەشكىل قىلىدۇ.

تەپسىلاتى...

ئۈرۈمچى ۋەقەسى مۇناسىۋىتى بىلەن قولغا ئېلىنغانلار ھەققىدە دەسلەپكى تەكشۈرۈش

2010-يىلى 1-ئاينىڭ 12-كۈنى

  ( ئىزاھات : تۆۋەندە دىققىتىڭلارغا سۇنغىنىمىز  پەقەتلا خىتاي تەرىپىدىن ئېلان قىلىنغان  رەسمىي سانلىق مەلۇماتلار ئاساسىدا ھازىرلانغان  دەسلەپكى تەكشۈرۈش بولۇپ، د ئۇ ق تەتقىقات مەركىزىنىڭ بۇ ھەقتىكى ئومۇمى تەكشۈرۈش دوكلاتىنى ئالدىمىزدىكى كۈنلەردە ھوزۇرىڭىزلارغا سۇنىمىز )

كوممۇنىست خىتاي ھاكىمىيىتىنىڭ 5 – ئىيۇل ئۈرۈمچى ۋەقەسىنى باھانە قىلىپ، “ئۈرۈمچى ۋەقەسى گۇماندارلىرىنى قوغلاپ تۇتۇش” دېگەن نامدا پۈتۈن شەرقىي تۈركىستان مىقياسىدا ئۇيغۇرلارغا قارىتا ھېچ بىر دەلىل – ئىسپاتسىز ھالدا كەڭ كۆلەملىك تۇتقۇن قىلىش ھەرىكىتىنى قانات يايدۇرۇپ كەلمەكتە.

تەپسىلاتى...

” يىڭنە سانجىش ۋەقەسى ” ھەققىدە دەسلەپكى تەكشۈرۈش

2009-يىلى 12-ئاينىڭ 30-كۈنى

( د ئۇ ق تەتقىقات مەركىزى تەرىپىدىن ھازىرلاندى )

خىتاي مەتبۇئاتلىرىدا كۆرسىتىلىشىچە، ” يىڭنە سانجىش ۋەقەسى ”  دەپ ئاتالغان بۇ ھادىسىنىڭ رەسمىي باشلىنىش تارىخى 8 – ئاينىڭ 20 – كۈنى بولۇپ، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ بۇ ھادىسىگە بەرگەن رەسمىي باھاسىدا، ” بۇ، 5 – ئىيۇل ئۈرۈمچى ۋەقەسىنىڭ داۋامى بولۇپ، چېگرا ئىچى ۋە سىرتىدىكى مىللىي بۆلگۈنچىلەر تەرىپىدىن پىلانلانغان  زور جىنايى ۋەقەدىن ئىبارەت. ئۇلارنىڭ مەقسىتى، مىللىي قارشىلىق ۋە بۆلگۈنچىلىك پەيدا قىلىش، مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقىغا بۇزغۇنچىلىق سېلىشتىن ئىبارەت” دەپ كۆرسىتىلگەن بولۇپ، تىغ ئۇچى يەنىلا ئۇيغۇرلارغا قارىتىلغان.

تەپسىلاتى...

ئۈرۈمچى ۋەقەسى مۇناسىۋىتى بىلەن ھۆكۈمگە ئېلان قىلىنغانلارنىڭ تىزىملىكى

2009-يىلى 12-ئاينىڭ 24-كۈنى 

2009 – يىلى 12 – ئاينىڭ 23 – كۈنىگە قەدەر خىتاي سوتلىرى، 5 – ئىيۇل ئۈرۈمچى ۋەقەسى مۇناسىۋىتى بىلەن 6 قېتىم ھۆكۈم ئېلان قىلىش يىغىنى چاقىردى.
بۇ 6 قېتىملىق سوتتا ھۆكۈمگە ئېلان قىلىنغانلارنىڭ  ئومۇمى سانى 63 نەپەر بولۇپ، بۇنىڭ ئىچىدە ئۆلۈمگە ھۆكۈم قىلىنغان  ئۇيغۇرلارنىڭ سانى 28 نەپەر، مۇددەتسىز قاماق جازاسىغا ھۆكۈم قىلىنغانلارنىڭ  سانى 15 نەپەر، مۇددەتلىك قاماق جازالىرىغا ھۆكۈم قىلىنغانلارنىڭ  سانى 20 نەپەر؛

ئۈرۈمچى سوتىنىڭ 1 – قېتىملىق قارارى

ئۈرۈمچى شەھەرلىك ئوتتۇرا سوت مەھكىمىسى، 10 – ئاينىڭ 12 – كۈنى، ” 5 – ئىيۇل ۋەقەسى ” مۇناسىۋىتى بىلەن تۇنجى قېتىم 7 نەپەر ئۇيغۇر ئۈستىدىن ھۆكۈم ئېلان قىلىش يىغىنى چاقىرىپ، بۇنىڭ ئىچىدە 6 نەپىرىنى ئۆلۈم جازاسىغا، بىر نەپىرىنى مۇددەتسىز قاماق جازاسىغا ھۆكۈم قىلدى.

ئۆلۈم جازاسىغا ھۆكۈم قىلىنغانلار  :

تەپسىلاتى...

خىتاينىڭ ئۈرۈمچى ۋەقەسى ھەققىدىكى سانلىق مەلۇماتلىرى

2009-يىلى 12-ئاينىڭ 21-كۈنى

تۆۋەندە دىققىتىڭىزلارغا سۇنغىنىمىز،  ئۈرۈمچى ۋەقەسىدىن بۇيان ئۆلگەن، يارىلانغان،  قولغا ئېلىنغان  ۋە ھۆكۈمگە ئېلان قىلىنغانلار  ھەققىدە خىتاي ھۆكۈمىتى تەرىپىدىن ئېلان قىلىنغان  رەسمىي سانلىق مەلۇماتلار بولۇپ، مەركىزىمىز تەرىپىدىن ئۈرۈمچى قىرغىنچىلىقىنىڭ ھەقىقىي ئەھۋالى ھەققىدە ئېلىپ بېرىلىۋاتقان تەكشۈرۈش دوكلاتى تېخى تاماملانمىغىنى ئۈچۈن، ھازىرچە پەقەت خىتاي تەرىپىدىن 2009 – يىلى 12 – ئاينىڭ 4 – كۈنىگە قەدەر ئېلان قىلىنغان  سانلىق مەلۇماتلارنى  رەتلەپ چىقىپ  پايدىلىنىشىڭىزلارگا سۇندۇق:

تەپسىلاتى...