بېيجىڭدىكى «ئىسلام كىتابخانىسى» كىتابخانىسى پېچەتلەندى

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 10– ئۆكتەبىر

يېقىندا رادىئومىزغا كەلگەن ئىنكاستا بېيجىڭنىڭ خەيديەن رايونىدىكى ئىسلام مەزمۇنىدىكى كىتابلار ۋە گېزىت-ژۇرناللارنى ساتىدىغان «ئىسلام كىتابخانىسى» دەپ ئاتالغان بىر كىتابخانىنى ساقچىلارنىڭ پېچەتلىۋەتكەنلىكى بىلدۈرۈلگەن ئىدى.

مۇخبىرىمىزنىڭ ئەھۋال ئىگىلىشى جەريانىدا مەزكۇر كىتابخانىنىڭ ئىگىسى ما يىڭلوڭنى ئۇيغۇرلار دىيارىدىن كەلگەن ساقچىلارنىڭ «تېررورلۇق مەسىلىسى» تۈپەيلىدىن ئۈرۈمچىگە ئېلىپ كەتكەنلىكى، ھازىرغىچە ئىز-دېرىكى يوقلۇقى مەلۇم بولدى.

تەپسىلاتى...

خىتاينىڭ ب د ت ئارقىلىق ئۆكتىچى زاتلارنى چەكلىمەكچى بولۇشى تەنقىدكە ئۇچرىدى

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 6– سىنتەبىر

«ئىنسان ھەقلىرىنى كۆزىتىش تەشكىلاتى» بۈگۈن «خەلقئارا تەشەببۇسنىڭ بەدەللىرى» سەرلەۋھىلىك زور ھەجىملىك دوكلات ئېلان قىلىپ، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ھەر خىل يوللار ئارقىلىق بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى (ب د ت) نىڭ ئىنسان ھەقلىرىنى يۈكسەلدۈرۈش رولىنى ئاجىزلىتىشقا ئۇرۇنۇۋاتقانلىقىنى ئەيىبلىدى.

مەزكۇر تەشكىلاتنىڭ تور بېتىدە 5-سېنتەبىر ئېلان قىلىنغان دوكلاتتا تەشكىلاتنىڭ رەئىسى كېننېس روس «خىتاي ھۆكۈمىتى ھەرقاچان خىتاي ھەققىدىكى تەنقىدنى قوپاللىق بىلەن جىمىقتۇرۇش مەقسىتىدە ب د ت نىڭ ئىنسان ھەقلىرى خىزمىتىگە ئىشتىراك قىلىپ كەلمەكتە» دەپ ئالاھىدە كۆرسەتكەن. شۇنىڭ بىلەن بىرگە خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ب د ت خەۋپسىزلىك كېڭىشىنىڭ ئەزاسى تۇرۇقلۇق ئۆز تەۋەسىدىكى پۇقراۋى جەمئىيەتتە ب د ت نىڭ ھەق ۋە ھوقۇق سىستېمىسىغا خىلاپ قىلمىشلارنى كۆپلەپ سادىر قىلىشتا «ئۈلگە» بولۇۋاتقانلىقىنى تەنقىدلىگەن.

تەپسىلاتى...

خەلقئارا ئىلىم ساھەسىدە خىتاينىڭ قارا قولى: كامبرىج ئۇنىۋېرسىتېتى نەشرىياتى 300 دىن ئارتۇق «سەزگۈر» ماقالىنى ئۆچۈرۈۋەتتى

تۈركىستان ۋاقتى
2017 – يىلى 24– ئاۋغۇست

كامبرىج ئۇنىۋېرسىتېتى نەشرىياتى: خىتاينىڭ تەلىپىگە ئاساسەن 300 دىن ئارتۇق «سەزگۈر» ماقالىنى ئۆچۈرىۋەتتۇق

كامبرىج ئۇنىۋېرسىتېتى نەشرىياتى 18- ئاۋغۇست جۈمە كۈنى بايانات ئېلان قىلىپ، خىتاي دۆلەتلىك رادىئو – تېلېۋىزىيە باش ئىدارىسىنىڭ تەلىپىگە ئاساسەن، ئۆز قارمىقىدىكى «خىتاي پەسىللىك ژورنىلى»دىن 300 دىن ئارتۇق «سەزگۈر تېمېلار»غا چېتىشلىق ئىلمىي ماقالىنى ئۆچۈرىۋەتكەنلىكىنى بىلدۈردى.

ئىگىلىنىشىچە، كامبرىج ئۇنىۋېرسىتېتى نەشرىياتى بېيجىڭنىڭ بېسىمىغا ئۇچرىغاندىن كېيىن، ئۆزىنىڭ تور بېتىدىكى نەچچە يۈز ماقالىنى قامال قىلىپ، خىتاي ئابونىتلارنىڭ «خىتاي پەسىللىك ژورنىلى»(The China Quarterly)دا ئېلان قىلىنغان بىر قىسىم ماقالە ۋە ئوبزورلارنى كۆرەلمەيدىغان قىلىپ قويغان.

تەپسىلاتى...

ئىنتېرپول كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتلىرىنىڭ تەنقىد نىشانىغا ئايلىنىپ قالدى

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 22– ئاۋغۇست

ئىتالىيە ساقچىلىرىنىڭ بۇ يىل 26‏-ئىيۇل كۈنى دولقۇن ئەيسانى سوراق قىلىپ، ئۇنىڭ ئىتالىيە كېڭەش پالاتاسىغا كىرىشىنى توسۇشى، ئارقىدىنلا شەنبە كۈنى ئىسپانىيە ساقچىلىرىنىڭ گېرمانىيە تەۋەلىكىدىكى بىر ئۆكتىچى تۈركنى تۇتقۇن قىلىشى، ئىنتېرپولنىڭ «قىزىل تاشلىق ئۇقتۇرۇشى» ھەققىدىكى مۇنازىرە، تەنقىدلەرنى تېخىمۇ كۈچەيتتى.

گېرمانىيە باش مىنىستىرى ئانجېلا مېركېل يەكشەنبە كۈنى ئىنتېرپولغا ئەزا بەزى دۆلەتلەرنى خەلقئارا ساقچى تەشكىلاتىنى سۇيىئىستېمال قىلىش بىلەن ئەيىبلىگەن. شۇ كۈنى گېرمانىيە كىشىلىك ھوقۇق ئورگىنى‏-خەتەر ئاستىدىكى خەلقلەر تەشكىلاتى بايانات ئېلان قىلىپ، ئىنتېرپولنى دەرھال ئىسلاھ قىلىشنى، ئۇنىڭ قىزىل تاشلىق ئۇقتۇرۇشنى داۋاملىق سۇيىئىستېمال قىلىشىغا خاتىمە بېرىشنى تەلەپ قىلغان. 

تەپسىلاتى...

ئۇيغۇر مىللىي مائارىپىنىڭ بۆشۈكى – يەكەن دارىلمۇئەللىمى رەسمىي تاقىۋېتىلگەن

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 18– ئاۋغۇست

ئۆزىنىڭ 70 يىلدىن ئارتۇق مۇساپىسىدە، 30 مىڭدىن ئارتۇق ئوقۇتقۇچى ئۇستازلارنى تەربىيىلەپ يېتىشتۈرۈپ، تەڭرىتاغنىڭ جەنۇبىدا ئۇيغۇر مىللىي مائارىپ ئاساسىنىڭ مۇستەھكەملىنىشىدە ئۆچمەس تۆھپىلەر قوشقان يەكەن دارىلمۇئەللىمى (يەكەن پېداگوگىكا ئوتتۇرا تېخنىكومى)، خىتاي دائىرىلىرى تەرىپىدىن بۇ يىل پۈتۈنلەي تاقىۋېتىلگەن. قەدىمدىنلا ئۇيغۇر مائارىپنىڭ بۆشۈكى بولۇپ كەلگەن يەكەن ناھىيىسىدە 1944-يىلى شەرقىي تۈركىستان مۇستەقىل دەۋرىدە قۇرۇلغان ۋە ھەر جەھەتتىن مۇكەممەل، كۈچلۈك مائارىپچىلارغا، قابىل ئۇيغۇر ئوقۇتقۇچىلارغا ئىگە، ئۇيغۇر ئوتتۇرا، باشلانغۇچ مەكتەپ ئوقۇتقۇچىلىرىنى ئۇنىۋېرسال كەسىپلەردە تەربىيىلەپ كېلىۋاتقان بۇ مەرىپەت بۆشۈكىنىڭ يوق قىلىنىشى، خىتاينىڭ قوش تىللىق مائارىپ سىياسىتىنىڭ تەسىرىدە ئۇيغۇر مىللىي مائارىپىنىڭ يوقىتىلىۋاتقانلىقىنىڭ سىمۋولى بولۇپ قالغان.

تەپسىلاتى...

مىسىرغا بارغان ئۇيغۇرلارنىڭ ۋەزىيىتى ھەققىدە يېڭى ئۇچۇرلار

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 5– ئىيۇل

ئىلىم ئېلىش پۇرسەتلىرىنى ئىزدەپ مىسىرغا كەلگەن ئۇيغۇر ئوقۇغۇچىلارنىڭ، يېقىنقى ئايلاردا خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ دەرھال يۇرتىغا قايتىش توغرىسىدىكى تەھدىتلىرىگە ئۇچرىغانلىقىنى، ئائىلىسىدىن كېلىدىغان ئىقتىسادىي مەنبەنىڭ ئۈزۈۋېتىلىشى ۋە باشقا ئېنىقسىز سەۋەبلەر بىلەن ئامالسىز ئوقۇشىنى تاشلاشقا مەجبۇر بولۇۋاتقانلىقىنى ئاڭلاتقان ئىدۇق. بۇ ئوقۇغۇچىلارنىڭ ئىچىدە يۇرتىغا قايتقانلىرىنىڭ قايتا خەۋىرى بولمىغان بولسا، يەنە بىر قىسمى تۈركىيە قاتارلىق ئەللەردىن يول ئىزدەۋاتقان ئىدى.

ھازىر مىسىردا قېلىپ ئوقۇشىنى داۋاملاشتۇرۇۋاتقان ئاز ساندىكى ئۇيغۇر ئوقۇغۇچىلارنىڭ يېقىنقى ۋەزىيىتى قانداق بولۇۋاتىدۇ؟ تۈركىيەگە كەلگەن ئۇيغۇر ئوقۇغۇچىلارنىڭچۇ؟

بىز ئىككى ئايدىن بۇيان خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ، چەتئەلدە ئوقۇۋاتقان ئۇيغۇر ئوقۇغۇچىلارنى قايتۇرۇپ كېلىش خىزمىتى جىددىي ئېلىپ بېرىلىۋاتقان بىر پەيتتە، قايتىپ كەلگەنلەرنى ۋە قايتىپ كەلمىگەن ئوقۇغۇچىلارنىڭ ئاتا-ئانىلىرىنى ئاتالمىش «تەربىيىلەپ ئۆزگەرتىش سىنىپلىرى»غا تەشكىللەۋاتقانلىقى ھەققىدە تەپسىلىي مەلۇماتلار بەرگەن ئىدۇق. مىسىردا ئوقۇۋاتقان ئۇيغۇر ئوقۇغۇچىلاردىن خىتاينىڭ تەھدىتلىرىگە باش ئەگمەي، مىسىردا قالغان ۋە تۈركىيەگە كەتكەن بىر قىسىم ئۇيغۇر ئوقۇغۇچىلاردىن كەلگەن يېڭى ئىنكاسلارغا قارىغاندا، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ھازىرمۇ مىسىردا ئوقۇۋاتقان ئۇيغۇر ئوقۇغۇچىلارنى قايتۇرۇپ كېلىش ئۈچۈن توختىماي تەدبىر ئېلىۋاتقانلىقى مەلۇم بولدى.

تەپسىلاتى...

خىتاينى ئاقلىغان قازاق زىيالىيسى قاتتىق تەنقىدكە ئۇچرىدى

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 27– ئىيۇن

ئۇيغۇر ئېلىدە تۇغۇلغان قازاقىستانلىق تەتقىقاتچى دۇكەن مەسۇمخانئوغلى يېقىندا رۇسىيە تېلېۋىزىيە قانىلىنىڭ زىيارىتىنى قوبۇل قىلىپ، خىتاينىڭ ئۇيغۇر ئېلىدىكى قازاقلارنىڭ پاسپورت، يېشىل كارتىلىرىنى يىغىۋېلىشىغا بەزى ئۇيغۇر ۋە قازاقلارنىڭ سۈرىيەگە بېرىپ دىنىي رادىكال گۇرۇھلارغا قاتناشقانلىقى سەۋەب بولغانلىقىنى بىلدۈرگەن.

دۇكەن مەسىمخانئوغلىنىڭ ئىلگىرى سۈرۈشىچە، خىتاي ھۆكۈمىتى قازاقىستانغا كۆچۈپ چىقىپ ئولتۇراقلىشىپ قالغان بەزى قازاق ۋە ئۇيغۇرلارنىڭ سۈرىيەگە بېرىپ، سۈرىيەدىكى دىنىي رادىكال قوراللىق گۇرۇھلارغا قاتناشقانلىقى سەۋەبلىك ئۇيغۇر رايونىدىكى قازاقلارنىڭ پاسپورت ۋە قازاقىستان يېشىل كارتىنى يىغىۋالغان.

بىراق دۇكەن مەسىمخانئوغلىنىڭ يۇقىرىقى سۆزى قازاقىستان ئاخباراتى ۋە ئىجتىمائىي تاراتقۇلىرىدا غۇلغۇلا قوزغاپ، ئورالمانلارنىڭ يەنى قازاقىستانغا كۆچۈپ چىققان قازاق پۇقرالىرىنىڭ قاتتىق نارازىلىقىنى قوزغىغان. بەزى قازاق زىيالىيلار مەكتۇپ ئېلان قىلىپ، دۇكەننىڭ بۇ ئۇچۇرنى نەدىن ئالغانلىقىغا چۈشەنچە بېرىشىنى، قازاقىستان بىخەتەرلىك ئورگانلىرىنىڭ دۇكەننىڭ كىم ئۈچۈن ئىشلەيدىغانلىقىنى تەكشۈرۈشىنى تەلەپ قىلغان.

دۈشەنبە كۈنى قازاقىستاندا ئولتۇرۇشلۇق زىيالىي دۆلەتبېك ئەپەندى زىيارىتىمىزنى قوبۇل قىلىپ، بەزى كىشىلەرنىڭ قازاقىستان قانۇن ئورگانلىرىنى دۇكەننىڭ سۆزلىرىنىڭ راست-يالغانلىقىغا چۈشەنچە بېرىشكە چاقىرغانلىقىنى بىلدۈردى.

تەپسىلاتى...

كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتلىرى ياۋروپا ئىتتىپاقىنى خىتاي بىلەن بولغان كىشىلىك ھوقۇق دىئالوگىنى توختىتىشقا چاقىردى

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 20– ئىيۇن

ياۋروپا ئىتتىپاقى-خىتاي كىشىلىك ھوقۇق دىئالوگى بۇ يىل 22- ۋە 23‏-ئىيۇن كۈنلىرى بىريۇسسېلدا ئۆتكۈزۈلىدۇ. 1996‏-يىلدىن بۇيان ھەر يىلى بىر ياكى ئىككى قېتىم ئۆتكۈزۈلۈپ كەلگەن دىئالوگ 2015‏-يىلدىن كېيىن توختاپ قالغان. بۇ، مەزكۇر دىئالوگنىڭ ئىككى يىلدەك توختاپ قالغاندىن كېيىن تۇنجى قېتىم ئەسلىگە كېلىشىدۇر.

كىشىلىك ھوقۇق دىئالوگى ئۆتكۈزۈش ياۋروپا ئىتتىپاقى بىلەن خىتاي رەھبەرلىرىنىڭ بىريۇسسېلدا ئۆتكۈزۈلگەن بۇ يىل 1 ۋە 2-ئىيۇن كۈنلىرىدىكى باشلىقلار يىغىنىدا قارار قىلىنغان ئىدى. بىراق دىئالوگ خەلقئارا كەچۈرۈم تەشكىلاتى، كىشىلىك ھوقۇق كۆزىتىش تەشكىلاتى، خىتاي كىشىلىك ھوقۇق جەمئىيىتى، ۋاكالەتسىز مىللەتلەر-خەلقلەر تەشكىلاتى، د ئۇ ق، ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق قۇرۇلۇشى قاتارلىق 9 خەلقئارا كىشىلىك ھوقۇق ۋە ئۆكتىچى تەشكىلاتىنىڭ قارشىلىقىغا ئۇچرىدى.

ئۇلار دۈشەنبە كۈنى ئورتاق بايانات ئېلان قىلىپ، دىئالوگنى بىكار قىلىشنى، خىتاي كىشىلىك ھوقۇق ۋەزىيىتىدە ھەقىقىي ئۆزگىرىش بولمىغىچىلىك دىئالوگنى توختىتىشنى تەلەپ قىلدى. باياناتتا قەيت قىلىشىچە، ياۋروپا ئىتتىپاقى يېقىنقى 3 ھەپتە ئىچىدە يۈزبەرگەن 3 قېتىملىق ھادىسىدە خىتاينىڭ كىشىلىك ھوقۇققا خىلاپلىق قىلىشىنى توسۇش نىيىتى، ھەۋىسى ۋە ئىستېراتىگىيەلىك نۇقتىئىنەزىرى يوقلۇقىنى ئىپادىلىگەن.

ئۇلار باياناتىدا، كىشىلىك ھوقۇق كۆزىتىش تەشكىلاتىنىڭ خىتاي ئىشلار دىرېكتورى دوكتور سوفىيە رىچاردسوننىڭ سۆزنى نەقىل كەلتۈرۈپ، «ياۋروپا ئىتتىپاقى ئۆزىنىڭ ئىناۋىتىنى تېخىمۇ چۈشۈرۈشتىن بۇرۇن، ئۆزىنىڭ پوزىتسىيەسىنى ئۆزگەرتىپ، خىتايدا ھەقىقىي بىر ئۆزگىرىش ئېلىپ كېلىشى كېرەك» دېگەن.

خىتاي كىشىلىك ھوقۇق جەمئىيىتى ئۇنىڭغا ئىمزا قويغان تەشكىلاتلىرىنىڭ بىرى. مەزكۇر تەشكىلاتنىڭ رەئىسى شارون خۇم دۈشەنبە كۈنى زىيارىتىمىزنى قوبۇل قىلىپ، خىتاي بىلەن بولغان كىشىلىك ھوقۇق دىئالوگىنى توختىتىشنى تەلەپ قىلىشنىڭ سەۋەبلىرىنى چۈشەندۈردى.

تەپسىلاتى...

شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى باشلىقلار يىغىنى ئاستانادا ئۆتكۈزۈلدى

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 12– ئىيۇن

شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتىنىڭ قازاقىستان پايتەختى ئاستانادا باشلانغان باشلىقلار يىغىنى 2 كۈن داۋاملىشىدۇ. 8‏- ۋە 9‏-ئىيۇن كۈنلىرىدىكى باشلىقلار يىغىنىنىڭ كۈنتەرتىپىدىكى مۇھىم مەسىلىلەرنىڭ بىرى، پاكىستان بىلەن ھىندىستاننىڭ رەسمىي ئەزالىققا قوبۇل قىلىنغانلىقىنى ئېلان قىلىشتۇر. بۇ شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى 2001‏-يىلى قۇرۇلغاندىن بۇيان ئۇنىڭ 1‏-قېتىم ئەزا كۆپەيتىشى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ.

شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى 2001‏-يىلى قۇرۇلغاندىن بېرى ئۇنىڭدا رۇسىيە بىلەن خىتاي ئىزچىل يېتەكچىلىك رول ئويناپ كەلگەن. ئۇنىڭ بۇ قېتىم ھىندىستان ۋە پاكىستاننى رەسمىي ئەزالىققا قوبۇل قىلىش بىلەن بۇ تەشكىلات دۇنيا نوپۇسىنىڭ 40% ئىنى ئىگىلەيدىغان، رۇسىيە، ھىندىستان، خىتاي ۋە پاكىستان قاتارلىق 4 يادرو دۆلىتىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئورگانغا ئايلاندى.

بىراق بەزى ئانالىزچىلارنىڭ قەيت قىلىشىچە، جەنۇبىي ئاسىيادىكى بىر-بىرىگە «رەقىب» بۇ ئىككى دۆلەتنىڭ ئەزالىققا قوبۇل قىلىنىشى ئۆزلىرىنىڭ رىقابىتىنى شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتىغا سۆرەپ كىرىپ، بۇ ئورگاندا ئىختىلاپ ۋە تالاش-تارتىش پەيدا قىلىشى، مەزكۇر ئورگاننى پالەچ ھالغا چۈشۈرۈپ قويۇشى مۇمكىن. 

تەپسىلاتى...

دولقۇن ئەيسا: خىتايپەرەس يازغۇچىلار خۇسۇسىي مەنپەئەتى ئۈچۈن ئۇيغۇر مىللىي ھەرىكىتىنى قارىلىماقتا

ر ف ئا خەۋىرى
2017 – يىلى 8– ئىيۇن

پائالىيەتچىلەر «د ئۇ ق نىڭ كەلگۈسى ئىستراتېگىيەسى» ناملىق ماقالىدە ئوتتۇرىغا قويۇلغان ئۇچۇرلارنىڭ خاتالىقىنى مىساللار بىلەن كۆرسىتىش ئارقىلىق بىر قىسىم خىتايپەرەسلەرنىڭ خۇسۇسىي مەنپەئەتى ئۈچۈن ئۇيغۇر مىللىي ھەرىكىتىنى قارىلاۋاتقانلىقىنى بىلدۈرۈشتى.

«مودېرن دىپلوماتىيە» تور بېتىدە 6-ئىيۇن كۈنى ئىتالىيەلىك گىئانكارلو ئەلىئا ۋالورى ئىسىملىك بىرىنىڭ «د ئۇ ق نىڭ كەلگۈسى ئىستراتېگىيەسى» ناملىق ئانالىز ماقالىسى ئېلان قىلىندى. ماقالىدا د ئۇ ق ۋە ئۇيغۇر ئىسلامىي گۇرۇپپىلارنىڭ خىتاينىڭ «بىر بەلۋاغ، بىر يول» سىياسىتىگە قارشى چىقىۋاتقانلىقى، شى جىنپىڭنىڭ «يېڭى يىپەك يولى» قۇرۇلۇشىغا توسالغۇلار پەيدا قىلىشقا ئۇرۇنۇۋاتقانلىقى ئىلگىرى سۈرۈلگەن.

ماقالىدە يەنە، ئالدىنقى ئاي ئۇيغۇر زىيالىيلىرى تەرىپىدىن بېرلىندا چاقىرىلغان 2-نۆۋەتلىك ئىستراتېگىيە مۇھاكىمە يىغىنىنىڭ مەقسىتىمۇ بۇرمىلاپ تەشۋىق قىلىنىپ، ئۇلارنىڭ قوراللىق قارشىلىقلارغا ھازىرلىق قىلىۋاتقانلىقى تىلغا ئېلىنغان ئىدى. 

تەپسىلاتى...