ئۇيغۇر داۋاسىدا ئىزباسار كىملەر

ر ف ئا خەۋىرى
2018 – يىلى  21-فىۋرال

كۆزىتىشلەرگە قارىغاندا، ئۇيغۇر سىياسىي ئاكتىپلىرى ئىچىدە ئوتتۇرا ياشلىقلارنىڭ ئاساس ئورۇندا تۇتىدىغانلىقى مەلۇم.

گېرمانىيەدە پائالىيەت قىلىۋاتقان دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىدا يېشى ئەڭ كىچىك رەھبەر 35 ياش بولۇپ كۆپىنچەيلەن 1960-يىللاردا تۇغۇلغانلار ئىكەن. تۈركىيەدە پائالىيەت قىلىۋاتقان شەرقى تۈركىستان مائارىپ ۋە ھەمكارلىق جەمئىيىتىدىكى رەھبەرلەر ئاساسەن 1960-يىللار ۋە 1970-يىللاردا تۇغۇلغانلاردىن تەشكىل تاپقان ئىكەن. دۇنيادا ئەزا سانى بىر قەدەر كۆپ بولغان بۇ ئىككى تەشكىلاتتىكى ياشلارنىڭ ئازلىقى مەسىلىسى ئىككىلا تەشكىلاتنىڭ دىققەت-ئېتىبارىنى قوزغاۋاتقانلىقى مەلۇم.

تەپسىلاتى...

ئابدۇۋەلى ئايۇپ : «ئەركىنلىك ئوڭشايدۇ»

ر ف ئا خەۋىرى
2018 – يىلى  21-فىۋرال

كۆكتاغ قاماقخانىسىدا خورلۇق، غەزەپ ۋە ئىزتىراپقا تولغان تۇنجى كېچىدىن ئاخىرى قۇتۇلۇپ ئاتماس تاڭغا ئۇلاشتىم. يوتقاننى قائىدە بويىچە سەرەڭگە قېپىدەك قىر چىقىرىپ قاتلاشقا باشلىدىم. كامېرىدا ھەممە ئىش باشقىلارنىڭ نازارىتىدە بولغاچقا، ئازراقلا سەۋەنلىك ئۆتكۈزۈشمۇ يەتكۈدەك كۆڭۈلسىزلىككە سەۋەب بولاتتى. بىرەر كىشىنىڭ خاتالىقى ئېنىقسىزلىقلار ئىچىدە ۋاقىتنى قانداق ئۆتكۈزۈشنى بىلمەيۋاتقان مەھبۇسلار ئۈچۈن بىر تېپىلماس ئەرمەك ئىدى. شۇڭا ھەر قانداق ئىشنى مۇتلەق توغرا قىلماي بولمايتتى. ھەر قېتىم كامېر ئالماشقاندا يوتقان قاتلاشنى تىل-ھاقارەتلەر بىلەن قايتا-قايتا ئۆگىنىپ كېلىۋاتقىنىمغا بىر يىلدىن ئاشقان بولسىمۇ، بۇ يېڭى قاماقخانىدا يەنە تەمتىرىمەكتە ئىدىم. خۇددى يوتقاننىڭ بىر يېرىنى خاتا قاتلاپ قالىدىغاندەك قوللىرىم تىترەيتتى.

تەپسىلاتى...

غۇلامىدىن پاختانىڭ ھاياتى (38): ھاياتىمدىكى پەخىرلىنىدىغان ۋە ئۆكۈنىدىغان نۇقتىلار

ر ف ئا خەۋىرى
2018 – يىلى  21-فىۋرال

«يورۇق ساھىللار» سەھىپىسىدە غۇلامىدىن پاختا ئەپەندى بىلەن ئاز كەم بىر يىلغا سوزۇلغان سۆھبىتىمىز ئاخىرقى باسقۇچقا قەدەم قويدى. ھالبۇكى، ئۇنىڭ ھايات ھېكايىسى تېخى تۈگىمىدى. 87 ياشلىق بۇ بوۋاينىڭ ھايات ھېكايىسى بىز بىلەن بىللە يەنە داۋام قىلماقتا. . .

غۇلامىدىن ئەپەندى سۆھبىتىمىزنىڭ ئەڭ ئاخىرقى كۈنى يېزىق ئۈستىلىنىڭ ئاستىدا ساقلاپ كېلىۋاتقان بىر ساندۇقنى ئاۋايلاپ ئاچتى. ساندۇقتا بىر دانە ئۇزۇن يىللىق نوگاي قاپاق، رەڭگى ئۆڭگەن بولسىمۇ، ئەمما پېتىدىن كەتمىگەن بىر كونا دوپپا، يۈرەك شەكىللىك بىر قۇتىغا قاچىلانغان قەشقەرنىڭ تەۋەررۈك توپىسى ۋە تۈمەن دەرياسىدىن ئالدۇرۇپ كېلىنگەن ئالتە دانە تۇخۇم شەكىللىك تاش بار ئىدى.

تەپسىلاتى...

ئۇيغۇر دىيارىدىكى «ساقچى دۆلىتى» ۋە ئۇنىڭ ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچلىرى

ئەركىن ئاسىيا
2018 – يىلى 16– فىۋرال

ئۆتكەن يىلىدىن بۇيان ئۇيغۇر دىيارىنىڭ ئىسمى-جىسمىغا لايىق بىر «ساقچى دۆلىتى» بولۇپ قالغانلىقى غەرب دۇنياسىدىكى تاراتقۇلاردا قىزىق نۇقتىلارنىڭ بىرى بولۇپ كەلدى. ھالبۇكى، بۇنىڭدىكى نېگىزلىك ھەرىكەتلەندۈرگۈچ ئامىللار يەنىلا كىشىلەرنىڭ نەزەر-ئېتىبارىدىن چەتتە قېلىۋاتقانلىقى مەلۇم. بۇ مۇناسىۋەت بىلەن بىر قىسىم مۇتەخەسسىسلەر زىيارىتىمىزنى قوبۇل قىلىپ، بۇ ھەقتىكى قاراشلىرىنى ئاڭلارمەنلەر دىققىتىگە سۇندى.

تەپسىلاتى...

ئابدۇۋەلى ئايۇپ : كۆكتاغدا قامالغان تۇنجى كۈن

ئەركىن ئاسىيا
2018 – يىلى 16– فىۋرال

2014-يىلى ئاۋغۇستنىڭ ئاخىرقى كۈنلىرى ئىدى. بېشىمغا قارا خالتا كىيدۈرۈپ، قولۇمغا ئىشكەل، پۇتۇمغا كىشەن سېلىپ نەگە ئېلىپ ماڭغانلىقىنى بىلمەيتتىم. كۆزۈم ھېچ نېمىنى كۆرمەيتتى، قۇلىقىم ماشىنا ئىچىدىكى يۆتەل ۋە پۇشۇلداشلاردىن باشقا ھېچ نەرسىنى ئاڭلىمايتتى. ئىنساننى قورقۇنچقا سالىدىغان بۇنداق ئېنىقسىز، ۋەھىمىلىك، سىرلىق سەپەر ھاياتىمدا مۇشۇنىڭ بىلەن تۆتىنجى قېتىم يۈز بېرىۋاتاتتى.

تەپسىلاتى...

غۇلامىدىن پاختانىڭ ھاياتى (37): «ئىستانبۇل خىتابنامىسى» نىڭ ئېلان قىلىنىشى

ئەركىن ئاسىيا
2018 – يىلى 16– فىۋرال

غۇلامىدىن پاختا ئەپەندىدىن: «سىزچە 1992-يىلى ئىستانبۇلدا چاقىرىلغان ‹شەرقىي تۈركىستان مىللىي قۇرۇلتىيى› نىڭ ئەڭ چوڭ مۇۋەپپەقىيىتى زادى نېمە،» دەپ سورىغىنىمىزدا، ئۇ: «تارىخىي پۇرسەتنى قاچۇرمىغانلىقى، يەنى بۇ قۇرۇلتاينىڭ ئەڭ مۇھىم بىر تارىخىي شارائىتتا، دەل ۋاقتىدا ئېچىلغانلىقى،» دەپ جاۋاب بەردى.

خۇددى غۇلامىدىن ئەپەندى تەكىتلىگىنىدەك، ئىستانبۇل قۇرۇلتىيى، يەنى 1992-يىلىدىكى «شەرقىي تۈركىستان مىللىي قۇرۇلتىيى» بېرلىن تېمى ئۆرۈلۈپ، دۇنيا مىقياسىدا كوممۇنىزم لاگېرى يىمىرىلىۋاتقان، سوۋېتلار ئىتتىپاقى غۇلاپ، ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە كافكازدا 5 مۇستەقىل تۈرك دۆلىتى دۇنياغا كەلگەن، خىتايدا تيەنئەنمىن ئوقۇغۇچىلار ھەرىكىتى باستۇرۇلغان بولسىمۇ، ئەمما مۇستەبىت كوممۇنىستىك سىستېما كۈچلۈك خىرىسقا دۇچ كېلىۋاتقان بىر يىللار ئىدى.

تەپسىلاتى...

غۇلامىدىن پاختانىڭ ھاياتى (36): ئىستانبۇل قۇرۇلتىيىدا چىقىرىلغان سىياسىي قارارلار

ر ف ئا خەۋىرى
2018 – يىلى  9-فىۋرال

1992-يىلى 12-ئايدا ئىستانبۇلدا چاقىرىلغان «شەرقىي تۈركىستان مىللىي قۇرۇلتىيى» مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇرلارنىڭ 1949-يىلىدىن بۇيان چەتئەللەردە ئۆتكۈزگەن ئەڭ مۇھىم قۇرۇلتايلىرىنىڭ بىرى بولغان ئىدى.

68 يىلدىن بۇيان ھاياتىنىڭ كۆپ قىسمىنى مۇھاجىرەتتىكى شەرقىي تۈركىستان دەۋاسىنىڭ ئۈزۈلمەس دولقۇنلىرىدا ئۆتكۈزگەن غۇلامىدىن پاختا ئەپەندى بۇنىڭدىن 25 يىل ئىلگىرىكى ئىستانبۇل قۇرۇلتىيىنى ئىنچىكە تەپسىلاتلىرى بىلەن ئەسلەيدۇ.

تەپسىلاتى...

ئابدۇۋەلى ئايۇپ : بەڭگىلەر ئىسيانى

ر ف ئا خەۋىرى
2018 – يىلى  9-فىۋرال

«تۇمار ۋەقەسى» مېنى يەنە بىر قېتىم بالاغا قويىدىغاندەك قىلاتتى. قائىدە بويىچە بېشىمنى چاڭگاللاپ گۇندىپاينىڭ ئالدىغا چۈشۈپ ماڭدىم. بۇ قېتىم بەلكىم «يولۋاس ئورۇندۇق» قا باغلاپ قويار ياكى يالغۇز كىشىلىك، دېرىزىسىز كامېرىغا پۇت-قولۇمنى چېتىپ سولىۋېتەر. كامېردا مەيلى ھەق گەپ قىلاي ياكى ناھەقچىلىككە قارشى تۇراي، جازالانغۇچى يەنىلا مەن ئىكەنمەن. شۇ كۈنگىچە مەيلى نېمە قىلغان بولاي ئۆزۈمنى بالاغا تىققاندىن باشقا ھېچ بىر مەسىلە ھەل بولمايدىكەن. مۇشۇ قارا كۈنلەرگە سەۋەب بولۇۋاتقان ئانا تىلنى قوغداش ھەرىكىتىمۇ شۇغۇ! تىلىمىزنى قوغدايمەن دەپ ئوتتۇرىغا چىققان بىلەن جېنىمنىمۇ قوغدىيالماي خار بولۇپ يۈرگەندىن باشقا نېمە قىلالىدىم؟ 

تەپسىلاتى...

غۇلامىدىن پاختانىڭ ھاياتى (35): 1992-يىلىدىكى شەرقىي تۈركىستان مىللىي قۇرۇلتىيى قانداق شارائىتتا چاقىرىلدى؟

ر ف ئا خەۋىرى
2018 – يىلى 31– يانۋار

1992-يىلى ئىستانبۇلدا چاقىرىلغان شەرقىي تۈركىستان مىللىي قۇرۇلتىيى مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇرلارنىڭ پەۋقۇلئاددە تارىخىي شارائىتتا تەشكىللىگەن بىر قېتىملىق كەڭ دائىرىدىكى باش قوشۇش يىغىلىشى ھېسابلىنىدۇ.

بۇ قېتىملىق قۇرۇلتاي سوۋېتلار ئىتتىپاقى يىمىرىلىپ، ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە كافكازدا 5 مۇستەقىل تۈرك جۇمھۇرىيەتلىرى جاكارلانغان، ئۇيغۇرلار ئۆز كېلەچىكىنىڭ ئۇپۇق نۇرىنى كۆرۈشكە ئىنتىلىۋاتقان، دۇنيانىڭ سىياسىي تەرتىپىدە جىددىي ئۆزگىرىشلەر يۈز بېرىۋاتقان بىر مەزگىلدە چاقىرىلىدۇ. بۇ قېتىملىق قۇرۇلتايغا پۈتۈن دۇنيادىكى ئوخشىمىغان دۆلەت ۋە ئوخشىمىغان سىياسىي سىستېمىلاردا ئىستىقامەت قىلىۋاتقان ئۇيغۇر جامائىتىنىڭ كۆرۈنەرلىك ۋەكىللىرى قاتناشقان ئىدى. ئۇلارنىڭ ئىچىدە مۇھاجىرەتتىكى شەرقىي تۈركىستان مىللىي ھەرىكىتىنىڭ رەھبىرى ئەيسا يۈسۈپ ئالىپتېكىن، شەرقىي تۈركىستان ۋەخپىنىڭ باشلىقى، گېنېرال مەھمەت رىزا بېكىن، 1944-يىلىدىكى ئىلى ئىنقىلابى ۋە ئۇنىڭ نەتىجىسىدە قۇرۇلغان ئىككىنچى قېتىملىق شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىنىڭ ھايات شاھىتلىرىدىن زىيا سەمەدى، ئابدۇرەئۇپ مەخسۇم، ھاشىر ۋاھىدى ۋە يۈسۈپبەگ مۇ

تەپسىلاتى...

ئابدۇۋەلى ئايۇپ : تۇمار ۋەقەسى

ر ف ئا خەۋىرى
2018 – يىلى 31– يانۋار

2014-يىلى تومۇزنىڭ ئاخىرقى كۈنلىرى ئىدى. ئەتىگەندە ناشتا قىلىۋاتساق كامېر جالاقلاپ ئېچىلدى. ھەممىمىز دەرھال قاچىلىرىمىزنى تاشلاپ ئىشىكنىڭ ئىككى تەرىپىدە دىققەتكە تىزىلدۇق. ئىشىكتە ئېگىز بوي بىر بالىنىڭ كاۋا چېچىكى كىيىملىك تۇرۇقى كۆرۈندى. «ھەي يەنە بىر ئۇيغۇر سىياسىي بولۇپ قولغا چۈشۈپتۇ-دە!» دېدىم ئىچىمدە ئۇلۇغ كىچىك تىنىپ.

يېڭى تۇتقۇننىڭ بۇرۇتلىرى ئەمدىلا خەت تارتقان ئىدى. شۇ ياشتىكى جىيەنلىرىم ئېسىمگە كەلدى. مەن ئۇلارنىڭ سۈيدۈكىنى كېچىپ ئويناشلىرىدىن تارتىپ، ئۆيگە ئوت قويۇشلىرى ۋە مەكتەپكە بارماي ئەنسىرىتىشلىرىگە قەدەر شاھىت بولغىنىم ئۈچۈن بىر بالىنى مۇشۇ ياشقا يەتكۈزمەكنىڭ نەقەدەر تەسلىكىنى بىلەتتىم. ئاتا-ئانا ئەمدىلا ئۇھ دەپ يىگىت بولغان ئوغلىغا مەستلىكى كېلىپ ئولتۇرغاندا كۆرۈلگەن بۇ پالاكەت ئېغىر كېلەتتى. «بىچارىنىڭ ئاتا-ئانىسى، بولۇپمۇ كېچە ئۇخلىماي بۆشۈكنىڭ بېشىدا تۈنەپ چىققان ئانىسى بىتەلەي، نېمە كۈننى كۆرۈۋاتقاندۇ!» -دېگەنلەرنى ئويلىدىم. 

تەپسىلاتى...