ئاۋسترالىيە پارلامېنتىدا ئۇيغۇر دىيارىدىكى لاگېرلار مەسىلىسى مۇھاكىمىگە قويۇلدى

ئەركىن ئاسىيا خەۋىرى
2018 – يىلى  20-سىنتەبىر

9-ئاينىڭ 17-كۈنى ئاۋسترالىيە پارلامېنتىدا ئۇيغۇر مەسىلىسى ۋە خىتاينىڭ ئۇيغۇر دىيارىدا قۇرغان جازا لاگېرلىرى مەسىلىسى ئوتتۇرىغا قويۇلغان.

بۇ يىغىنغا ئاۋسترالىيەدىكى ئۇيغۇرلارغا ۋاكالىتەن مەركىزى ئادېلايد شەھىرىگە جايلاشقان ئاۋسترالىيە شەرقىي تۈركىستان جەمئىيىتى بىلەن مەركىزى سىدنېيدىكى ئاۋسترالىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتىنىڭ مەسئۇللىرىدىن تەركىب تاپقان 8 كىشىلىك بىر ھەيئەت ئاۋسترالىيە پارلامېنتىدا ئۆتكۈزۈلگەن ئۇيغۇرلارغا دائىر يىغىنغا قاتناشقان ھەمدە بىر قىسىم پارلامېنتى ئەزالىرى بىلەن ئۇچراشقان.

تەپسىلاتى...

خەلقئارا تاراتقۇلار: «خىتاي ئۇيغۇرلارنىڭ مىللىي مەۋجۇتلۇقىغا ھۇجۇم قىلماقتا»

ئەركىن ئاسىيا خەۋىرى
2018 – يىلى  20-سىنتەبىر

ھۆرمەتلىك رادىئو ئاڭلىغۇچىلار، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇر ئېلىدا بىر مىليوندىن ئوشۇق ئۇيغۇرنى ئاتالمىش «يېپىق تەربىيە لاگېرلىرى» غا قاماپ، ئۇلارنى روھىي ۋە جىسمانىي قېيىن-قىستاققا ئېلىش ئارقىلىق كىملىكىدىن ۋاز كېچىشكە مەجبۇرلاۋاتقانلىقىغا ئائىت خەۋەرلەرنىڭ كۆپلەپ ئاشكارىلىنىشى ۋە خەلقئارالىق مۇستەقىل كىشىلىك ھوقۇق ئورگانلىرىنىڭ بۇ ھەقتىكى كۈچلۈك دوكلاتلىرى نەتىجىسىدە بۇ مەسىلە نۆۋەتتە خەلقئارادا، بولۇپمۇ غەرب ئەللىرى مەتبۇئاتلىرىدا زور ئىنكاس قوزغىماقتا.

تەپسىلاتى...

بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى كىشىلىك ھوقۇق كېڭىشىدە ئۇيغۇرلارنىڭ زور كۆلەملىك تۇتۇپ تۇرۇلۇشىغا دائىر بايانات ئېلان قىلىندى

ئەركىن ئاسىيا خەۋىرى
2018 – يىلى  20-سىنتەبىر

بۈگۈن، يەنى 18-سېنتەبىر كۈنى بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى كىشىلىك ھوقۇق كېڭىشىنىڭ 39-قېتىملىق يىغىنىدا خىتاينىڭ ئۇيغۇر دىيارىدا يۈرگۈزۈۋاتقان سىستېمىلىق باستۇرۇش سىياسىتى ۋە ئۇيغۇرلارنى خالىغانچە تۇتۇپ «قايتا تەربىيەلەپ ئۆزگەرتىش لاگېرى» غا سولىغانلىقى ھەققىدىكى تېمىغا ئورۇن بېرىلدى.

بۇ قېتىملىق يىغىندا ئاۋسترىيە، گېرمانىيە، ئەنگلىيە، كانادا ۋە فىنلاندىيە قاتارلىق دۆلەتلەر سۆز قىلىپ، خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارغا يۈرگۈزۈۋاتقان ھەددىدىن ئاشقان ئاسسىمىلياتسىيە سىياسىتىنى ئەيىبلەپ، بۇ خىل لاگېرلارنى تاقاشقا چاقىردى.

گېرمانىيە ۋەكىلى مۇنداق دېدى: «خىتاينىڭ ئۇيغۇر ۋە تىبەت قاتارلىق مىللەتلەرنىڭ ھەق ھەق-ھوقۇقىنى دەپسەندە قىلىپ، ئۇلارنىڭ ئەركىنلىكىنى بوغۇشى ئادەمنى ھەقىقەتەن ئەندىشىگە سالىدۇ. بىز خىتاينى ئاتالمىش لاگېرلارغا سولانغان ئۇيغۇرلار ۋە باشقا كىشىلىك ھوقۇقنى قوغدىغۇچىلارنى دەرھال قويۇپ بېرىشكە ۋە لاگېرلارنى دەرھال تاقاشقا چاقىرىمىز.»

ئۇنىڭدىن باشقا يەنە ئەنگلىيە ۋەكىلى مۇنداق دېدى: «خىتاينىڭ تەخمىنەن بىر مىليوندەك ئۇيغۇرنى ئاتالمىش ‹قايتا تەربىيلەپ ئۆزگەرتىش لاگىرى› دا تۇتۇپ تۇرۇشى ۋە ئۇلارنىڭ نورمال دىنىي پائالىيىتىگە توسقۇنلۇق قىلىشى بىزنىڭ ئىزچىل دىققىتىمىزنى تارتىۋاتقان مەسىلىلەرنىڭ بىرى. بىز خىتاينى شۇ لاگېرلاردىكى تۇتقۇنلارنى قويۇپ بېرىپ، ئۇلارنىڭ نورمال ھوقۇق مەنپەئەتىنى يۈرگۈزۈشىگە كاپالەتلىك قىلىشىغا چاقىرىمىز.»

مەلۇم بولۇشىچە، خىتاي ئىزچىل دۇنياغا بۇ لاگېرلارنى ئىدىيەۋى ئاشقۇنلۇق ۋە تېررورلۇقتىن يۇقۇملانغان كىشىلەرنى «داۋالاش» نى مەقسەت قىلغان بىر تەربىيەلەش مەركىزى دەپ كۆرسىتىپ كەلگەن ئىكەن.

تەپسىلاتى...

خىتاي دائىرىلىرى ئۇيغۇرلارنى تىل ۋە مەدەنىيەت جەھەتتە خىتايلاشتۇرۇشنى تېزلەتمەكتە

ئەركىن ئاسىيا خەۋىرى
2018 – يىلى  20-سىنتەبىر

خىتاي دائىرىلىرى ئۇيغۇر دىيارىدا ئاتالمىش «مەدەنىيەتنى رەڭدارلاشتۇرۇش» پائالىيەتلىرى ئېلىپ بېرىۋاتقان بولۇپ، بۇنىڭغا يەنە خىتاي تىلى، يەنى «پۇتوڭخۇانى» سۆزلەش سەۋىيەسىنى ئاشۇرۇش تەشەببۇسلىرىمۇ قوشماقتا.

يېقىندا ئاقسۇ ئاخبارات تورىدا ئېلان قىلىنغان ماقالىدە، خىتاي ئۇيغۇرلارغا ئۆزىنىڭ ئەنئەنىۋى مىللىي مەدەنىيىتىنى تاشلاپ، خىتايچە مەدەنىيەتنى قوبۇل قىلدۇرۇشقا كۈچەۋاتقانلىقى، يەنى يېزا، ناھىيە ۋە ھەرقايسى مەكتەپلەردە خىتايچە ھۆسنخەت يېزىش، خىتايچە شېئىر دېكلاماتسىيە قىلىش ۋە خىتايچە ئۇسۇللارنى ئويناش ئارقىلىق، ئۇيغۇرلارنىڭ مەدەنىيەت تۇرمۇشىنى ئاتالمىش «رەڭدارلىشىش» قا قاراپ يۈزلەندۈرۈۋاتقانلىقى بايان قىلىنغان. ئۇنىڭدىن باشقا يەنە، ھەرقايسى باشلانغۇچ مەكتەپلەردە «پۇتوڭخۇانى»، يەنى خىتاي ئورتاق تىلىنى ئومۇملاشتۇرۇپ، شۇ ئارقىلىق ئۇيغۇرلارنىڭ پۈتۈنلەي خىتايچە تەپەككۇر قىلىشقا زورلىنىۋاتقانلىقى ئەكس ئەتتۈرۈلگەن.

ئاقسۇ خەۋەر تورىدىكى ماقالە ۋە خەۋەرلەردە كۆرسىتىلىشىچە، خىتاينىڭ ئاتالمىش «مەدەنىيەتنى رەڭدارلاشتۇرۇش» پائالىيىتىدە، ئۇيغۇرلار بەلدۇمباق ئۇسۇلى، خىتايچە كىيىم كۆرگەزمىسى، جاڭ ۋە دۇمباق، ياڭگېر ئۇسۇلى قاتارلىق نومۇرلارنى كۆرسىتىشكە شۇنداقلا خىتاي تىلىدا شېئىر دېكلاماتسىيە قىلىشقا ۋە نۇتۇق سۆزلەشكە تەشكىللەنگەن.

دىققەت قوزغايدىغان نۇقتا شۇكى، خىتاي ئىلگىرى ئۇيغۇر دىيارىدا قوش تىلى مائارىپى ئاتالغۇسىنى ئىشلەتكەن بولسا، يېقىندىن بۇيان «دۆلەت تىلى» ئاتالغۇسىنى قوللىنىشنى باشلىغان. ئاقسۇ خەۋەر تورىدا بولسا خىتايچە سۆز بولغان «پۇتۇڭخۇا» ئاتالغۇسى ئىشلىتىلگەن.

مۇتەخەسسىسلەرنىڭ كۆرسىتىشىچە، خىتاينىڭ بۇ خىل ئاتالمىش «مەدەنىيەتنى رەڭدارلاشتۇرۇش» پائالىيىتىدىكى مەزمۇنلار ئاساسەن دېگۈدەك خىتاي مەدەنىيىتىگە مۇناسىۋەتلىك بولۇپ، بۇلار ئۇيغۇرلارنىڭ دىنىي ئەقىدىسى ياكى ئەنئەنىۋى مەدەنىيىتىگە زىت نۇقتىلار ئىكەن. بۇ پائالىيەتلەردە ھېچقاچان ئۇيغۇر كلاسسىك ۋە ھازىرقى زامان ئەدەبىياتىنىڭ مەشھۇر نامايەندىلىرىنىڭ شېئىرلىرى دېكلاماتسىيە قىلىنمايدىكەن ۋە ئۇيغۇر مىللىي مەدەنىيىتى ھەم مىللىي كىملىك روھىنى ئەكس ئەتتۈرىدىغان مەدەنىيەت ئېلېمېنتلىرى ئىپادىلەنمەيدىكەن.

تەپسىلاتى...

خەلقئارا كەچۈرۈم تەشكىلاتى ب د ت يىغىنىدا لاگېرلار مەسىلىسىنى ئوتتۇرىغا قويدى

ئەركىن ئاسىيا خەۋىرى
2018 – يىلى  20-سىنتەبىر

بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى كىشىلىك ھوقۇق كېڭىشىنىڭ 39‏-قېتىملىق يىغىنىغا قاتنىشىۋاتقان خەلقئارا كەچۈرۈم تەشكىلاتىنىڭ ۋەكىللىرى تۈنۈگۈن، يەنى18-سېنتەبىر كۈنى بايانات ئېلان قىلىپ، خىتاي ھۆكۈمىتىنى مۇستەقىل تەكشۈرگۈچىلەرنىڭ ئۇيغۇر رايونىدا تەكشۈرۈش ئېلىپ بېرىشىغا ئىشىكىنى ئېچىشقا دەۋەت قىلغان.

خەلقئارا كەچۈرۈم تەشكىلاتى خىتاينىڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىدىكى ئۇيغۇر ۋە قازاق مۇسۇلمانلىرىغا قارىتا ئېلىپ بېرىلىۋاتقان تەقىبلەش، قارا-قويۇق تۇتقۇن قىلىش ۋە مەجبۇرىي ئىدىيە سىڭدۈرۈشلەردىن قاتتىق ئەندىشە قىلىۋاتقانلىقى بىلدۈرۈلگەن باياناتتا خىتاينىڭ مەخپىي ۋە رەسمىيەتسىز شەكىلدە بىر مىليونچە كىشىنى «تەربىيەلەپ ئۆزگەرتىش» نامىدا تۇتقۇن قىلغانلىقى ئوتتۇرىغا قويۇلغان.

باياناتتا يەنە بۇ لاگېرلارنىڭ بىرقانچە خىل ئىنسانىي ھەق-ھوقۇقلارنىڭ دەپسەندە قىلىنىشىغا يول ئاچقانلىقى ئەسكەرتىلگەن. باياناتتا يەنە ب د ت كىشىلىك ھوقۇق كېڭىشىنىڭمۇ ئۇيغۇر دىيارىدىكى لاگېرلارغا قارىتا تەكشۈرۈش ئېلىپ بېرىش ئۈچۈن ھەرىكەتكە ئۆتۈشى چاقىرىلغان.

خەلقئارا كەچۈرۈم تەشكىلاتىنىڭ تور بېتىدە ئېلان قىلىنغان بۇ باياناتتا ئۇيغۇر مەسىلىسىدىن باشقا يەنە مىسىر، نىكاراگۇۋا، ۋېنسۇئىلادىكى كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىسىمۇ تىلغا ئېلىنغان.

خەلقئارا كەچۈرۈم تەشكىلاتى1961-يىلى ئەنگلىيەدە قۇرۇلغان بولۇپ، ئۇ بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىدا كۆزەتكۈچىلىك سالاھىيىتىگە ئىگە بولغان دۇنيادىكى نوپۇزلۇق خەلقئارالىق تەشكىلاتلارنىڭ بىرىدۇر.

تەپسىلاتى...

كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش تەشكىلاتى: «لاگېرلار ھەققىدە دۇنيا نېمىلەرنى قىلالايدۇ؟»

ئەركىن ئاسىيا خەۋىرى
2018 – يىلى  15-سىنتەبىر

كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش تەشكىلاتى ئۇيغۇرلار دىيارىدىكى لاگېرلارنىڭ ھازىرقى ئەھۋالى ھەمدە ئۇيغۇر جەمئىيىتى دۇچ كېلىۋاتقان قاتمۇ-قات زۇلۇملار ھەققىدە تەييارلاپ چىققان 125 بەتلىك دوكلاتقا «ئىدىيەۋى كېسەللىكنى يوقىتىش» دەپ ماۋزۇ قويۇلغان. دوكلاتتىن مەلۇم بولۇشىچە، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ نەزىرىدە ئۇيغۇرلارنىڭ پۈتكۈل مەنىۋى دۇنياسى «ئىدىيەۋى كېسەللىك» دەپ قارىلىۋاتقان بولۇپ، بۇ «كېسەللىك» نى ئۆزگەرتىش ئۈچۈن تەسىس قىلىنغان لاگېرلار ئىزچىل «ھەقسىز دوختۇرخانا» دەپ تەشۋىق قىلىنىپ كەلمەكتە. ھالبۇكى بۇ «دوختۇرخانىلار» دىكى ئېغىر قىيناق ۋە تۇرمۇش شارائىتىنىڭ ناچارلىقى سەۋەبىدىن بۇ جايلارغا ساق كىرىپ كەتكەنلەردىن بىرمۇنچىسىنىڭ بۇ جايلاردا ھاياتىدىن ئايرىلغانلىقى ھەققىدە مەلۇماتلار ئوتتۇرىغا چىقماقتا. 

تەپسىلاتى...

شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتىدىن پروفېسسور ئابدۇكېرىم راخمان، ئارسلان ئابدۇللا ۋە راھىلە داۋۇتنىڭ تۇتقۇن قىلىنغانلىقى دەلىللەندى

ئەركىن ئاسىيا خەۋىرى
2018 – يىلى  15-سىنتەبىر

يېقىندا ئاڭلىغۇچىلىرىمىزدىن بىرى رادىيومىزغا ئىنكاس يوللاپ، شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتىدىن ئاز دېگەندە 56 ئوقۇتقۇچى ۋە تەتقىقاتچىنىڭ يىغىۋېلىش لاگېرىغا ئېلىپ كېتىلگەنلىكىنى مەلۇم قىلغان ئىدى. ئۆتكەن ھەپتە ئامېرىكىدىكى ئۇيغۇر پائالىيەتچى، شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ سابىق ئوقۇتقۇچىسى قۇتلۇق ئالماس ئەپەندى ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا گۇۋاھلىق باياناتى ئېلان قىلىپ، شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتىدىكى سابىق خىزمەتداشلىرىدىن 5 كىشىنىڭ لاگېردا ئىكەنلىكىگە گۇۋاھلىق بەردى. 

تەپسىلاتى...

يېڭى ئوقۇش مەۋسۇمىدا مەكتەپلەردىكى ئۇيغۇر ئوقۇغۇچىلار ئازىيىپ كەتكەن

ئەركىن ئاسىيا خەۋىرى
2018 – يىلى  15-سىنتەبىر

ئۆزىنىڭ ئۇيغۇر دىيارىدىكى مائارىپ سىستېمىسىدىن چەتئەلگە چىققان بىرى ئىكەنلىكىنى بىلدۈرگەن بىر ئاڭلىغۇچىمىزنىڭ رادىيومىزغا ئەۋەتكەن ئۇچۇرىغا قارىغاندا، يېقىنقى كۈنلەردە ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق مائارىپ تارماقلىرى ئوقۇتقۇچى ۋە كادىرلارنى جەنۇبتىكى يېزا-كەنتلەرگە مەخسۇس مەجبۇرىيەت مائارىپنىڭ ئوقۇتۇش خىزمىتىنى راۋاجلاندۇرۇشقا ئەۋەتكەن ئىكەن. بۇنىڭغا يېڭى ئوقۇش مەۋسۇمى باشلانغىلى ھەپتىدىن ئاشقان بولسىمۇ، لېكىن ئۇيغۇر ئېلىنىڭ جەنۇبىدىكى ئۇيغۇر ئوقۇغۇچىلارنى ئاساس قىلغان نۇرغۇن باشلانغۇچ ۋە ئوتتۇرا مەكتەپلەردە ئۇيغۇر ئوقۇغۇچىلارنىڭ كەملەپ كېتىشى ھەمدە مەكتەپ يېشىدىكى بالىلارنىڭ تولۇق تىزىملانماسلىقى ئاساسلىق سەۋەب بولغان ئىكەن.

تەپسىلاتى...

گېرمانىيە تاراتقۇلىرىدا ئۇيغۇر دىيارىدىكى لاگېرلار مەسىلىسى قىزىق تېما بولماقتا

ئەركىن ئاسىيا خەۋىرى
2018 – يىلى  15-سىنتەبىر

يېقىنقى بىر ئايدىن بۇيان، گېرمانىيەدىكى داڭلىق ئاخبارات ۋاسىتىلىرىدىن ئا ر د، ز د ف قاتارلىق تېلېۋىزىيە قاناللىرى، «ئەينەك»، «زامان» قاتارلىق گېزىت-ژۇرناللار ۋە «گېرمانىيە ئاۋازى» قاتارلىق رادىيولاردا ئۇيغۇر دىيارىدىكى «قايتا تەربىيەلەش مەركىزى» نامىدىكى جازا لاگېرلىرىغا ئائىت خەۋەر، ئانالىزلار كۆپلەپ ئېلان قىلىنىپ، كىشىلەرنىڭ دىققىتىنى ئۇيغۇر دىيارىدىكى كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكلىرىگە جەلپ قىلدى.

تەپسىلاتى...

ياۋروپا پارلامېنتىدىكى 5 پارتىيە جازا لاگېرلىرى توغرىسىدىكى سوئالغا ئىمزا قويدى

ئەركىن ئاسىيا خەۋىرى
2018 – يىلى  15-سىنتەبىر

3-سېنتەبىر ياۋروپا پارلامېنتىدىكى 5 چوڭ پارتىيە ئۇيغۇر دىيارىدىكى جازا لاگېرلىرىغا مۇناسىۋەتلىك سوئاللارغا ئىمزا قويۇپ، ياۋروپا كومىسسىيونى ۋە تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقىغا يوللىغان.

3-سېنتەبىردىن باشلاپ ياۋروپا پارلامېنتىدا ئۇيغۇر دىيارىدىكى جازا لاگېرلىرىنى تاقاش ھەققىدە مۇجادىلە قىلىۋاتقان دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ رەئىسى دولقۇن ئەيسا ئەپەندى ياۋروپا پارلامېنتىدىكى 5 چوڭ پارتىيەنىڭ بۈگۈن ئۇيغۇر دىيارىدىكى جازا لاگېرلىرىغا مۇناسىۋەتلىك سوئاللارغا قول قويغانلىقىنى ۋە بۇ سوئاللارنى كومىسسىيونىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسىگە، تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقىغا سۇنغانلىقىنى بىلدۈردى.

تەپسىلاتى...