كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش تەشكىلاتى خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارنى تەقىب ئاستىغا ئالغانلىقىنى تەنقىد قىلدى

ر ف ئا خەۋىرى
2018 – يىلى 21– يانۋار

مەركىزى ئامېرىكىنىڭ نيۇ-يورك شەھىرىدىكى كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش تەشكىلاتى پەيشەنبە كۈنى ئېلان قىلغان يىللىق دوكلاتىدا، ‏ئۇيغۇرلارنىڭ كىشىلىك ھوقۇق ۋەزىيىتىگە ئالاھىدە يەر بېرىلگەن بولۇپ، ئۇنىڭدا خىتاينىڭ ئۆتكەن يىلى ئۇيغۇرلارنى كەڭ كۆلەملىك قاتتىق تەقىب ئاستىغا ئالغانلىقى قەيت قىلىنغان. دوكلاتتا بىلدۈرۈشىچە، خىتاي ھۆكۈمىتى ئۇزۇندىن بېرى ئۇيغۇر رايونىدا تىنچ پائالىيەتلەر بىلەن زوراۋانلىق ھەرىكەتلەرنى ئوخشاش ئورۇنغا قويۇپ، دىنىي ئېتىقاد ۋە ئانا تىلنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئۇيغۇر كىملىكىنىڭ ھەر خىل ئىپادىلىرىنى خەۋپلىك، دەپ قاراپ كەلگەن.

تەپسىلاتى...

گېرمانىيەلىك مۇخبىرلار: دىنىي سىياسەت خىتاينى چۈشىنىشنىڭ ئاچقۇچى

ر ف ئا خەۋىرى
2018 – يىلى 21– يانۋار

گېرمانىيەلىك مۇخبىرلار خىتاي ھاكىمىيىتىنىڭ دىنىي سىياسەتلىرىنىڭ ئۇنىڭ ماھىيىتى پاش قىلىشقا يېتىپ ئاشىدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرۈشمەكتە.

21-ئەسىردىكى خىتاي خەلقىنىڭ بىر ئەخلاقىي كومپاسقا ئېھتىياج ھېس قىلىۋاتقانلىقىنى باش تېما قىلغان «خىتايدىكى دىن ۋە قىممەت قاراش» ناملىق كىتابتا خىتايدىكى بۇددىزم، ئىسلام، خرىستىئان دىنلىرىنىڭ شى جىنپىڭ ھاكىمىيەت بېشىغا چىققاندىن كېيىن تېخىمۇ قاتتىق چەكلىمىلەرگە ئۇچرىغانلىقى، خىتاي كومپارتىيىسىنىڭ سىياسەتنى دىننىڭ ئورنىغا دەسسىتىپ، «خىتاي خەلقىنىڭ دىنى-خىتاي ھاكىمىيىتىنىڭ سىياسىتىدۇر» دەيدىغان ھالغا كەلتۈرۈشكە ئۇرۇنۇۋاتقانلىقى كۆرسىتىلگەن.

تەپسىلاتى...

بلۇمبېرگ گېزىتى: «خىتاي يۈز تونۇش سىستېمىسى ئارقىلىق غەربىي رايونىدىكى خەلقنى قورشاۋغا ئالدى»

ر ف ئا خەۋىرى
2018 – يىلى 21– يانۋار

ئامېرىكىدىكى نوپۇزلۇق گېزىتلەردىن «بلۇمبېرگ» خەۋەرلىرىدە «خىتاي يۈز تونۇش سىستېمىلىرى ئارقىلىق غەربىي رايونىدىكى خەلقنى قورشاۋغا ئالدى» ماۋزۇلۇق بىر پارچە خەۋەر ئېلان قىلىندى. خەۋەردە، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ نازارەت ئاپپاراتلىرىنىڭ ئۇيغۇر ئېلىدىن ئىبارەت بۇ «تەجرىبىخانا» دا يېڭى تەقىب ۋاسىتىلىرىنى سىناق قىلىۋاتقانلىقى ھەققىدە مۇھىم مەلۇماتلار بېرىلگەن.

تەپسىلاتى...

50 ياشلىق دىنىي زات ئەخمەتجان ھەيدەر تۈرمىدىن چىقىپ 4 ئايدىن كېيىن جان ئۈزگەن

ر ف ئا خەۋىرى
2018 – يىلى 21– يانۋار

قەشقەر يېڭىشەھەرنىڭ ھاراپ يېزىسىدىكى دىنىي زات ئەخمەتجان ھەيدەر 2012‏-يىلى يەر ئاستى دىنىي مەكتەپ ئېچىش بىلەن ئەيىپلىنىپ تۇتقۇن قىلىنغان ۋە كېسىلگەن. ئۇ ئۆتكەن يىلى تۈرمىدىن قويۇپ بېرىلىپ ئارىدىن 4 ئاي ئۆتكەندە ھاياتىدىن ئايرىلغان. بۇ ھەقتە ئۇچۇر بەرگەن قەشقەر چاسا باشقارمىسىنىڭ ئامانلىق مۇدىرى، ئەخمەتجان ھەيدەرنىڭ تۇتۇلۇشىغا ئۆزى تەمىنلىگەن ئۇچۇرنىڭ سەۋەب بولغانلىقى ۋە تۇتۇش ئوپېراتسىيەسىگە ئۆزىنىڭمۇ ئىشتىراك قىلغانلىقىنى بايان قىلدى. ئۇ، ئەخمەتجان ھەيدەرنىڭ ئۆزى تەمىنلىگەن يىپ ئۇچى بىلەن تۇتۇلغانلىقى ۋە تۇتۇش ئوپېراتسىيەسىگە ئۆزىنىڭمۇ قېتىلغانلىقىنى ئالاھىدە ئەسكەرتتى. قەشقەر چاسا باشقارمىسىنىڭ ئامانلىق مۇدىرى يەنە ئەينى چاغدا ئەخمەتجان تەربىيەلىگەن 16 ئۆسمۈرنىڭ جازالانمىغانلىقىنى، بۇنىڭغا شۇ يىلىدىكى ۋەزىيەتنىڭ بۇ يىلقىدەك دەرىجىدە قاتتىق ئەمەسلىكىنىڭ سەۋەب بولغانلىقىنى تىلغا ئالدى.

تەپسىلاتى...

د ئۇ ق رەھبەرلىرى ياۋروپا پارلامېنتىنىڭ باياناتىغا يۇقىرى باھا بەردى

ر ف ئا خەۋىرى
2018 – يىلى 18– يانۋار

ياۋروپا پارلامېنتى ئەزالىرىنىڭ بۇلغارىيەدىكى ئۇيغۇرلارنى خىتايغا قايتۇرماسلىق توغرىسىدا ئېلان قىلغان باياناتى دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى رەھبەرلىرىنىڭ يۇقىرى باھاسىغا ئېرىشتى.

16-يانۋار ياۋروپا پارلامېنتىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى فابىئو ماسسىمو كاستالدو باشلىق 6 نەپەر پارلامېنت ئەزاسى بۇلغارىيەدە تۇتۇپ تۇرۇلۇۋاتقان 5 نەپەر ئۇيغۇر مۇھاجىرنىڭ خىتايغا قايتۇرۇلۇشىنىڭ يامان ئاقىۋەتلەرگە سەۋەب بولىدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرۈپ بىرلەشمە بايانات ئېلان قىلغان ئىدى. 

تەپسىلاتى...

چېگراسىز مۇخبىرلار تەشكىلاتى ئىلھام توختى ھەققىدە مەخسۇس بايانات ئېلان قىلدى

ر ف ئا خەۋىرى
2018 – يىلى 18– يانۋار

چېگراسىز مۇخبىرلار تەشكىلاتى مەھبۇس ئىلھام توختىنىڭ قولغا ئېلىنغانلىقىنىڭ 4 يىللىقىنى خاتىرىلەش مۇناسىۋىتى بىلەن بۈگۈن بايانات ئېلان قىلدى. باياناتتا دۇنيا جامائىتىنى نۆۋەتتە خىتاي تۈرمىسىدە مۇددەتسىز قاماق جازاسى مۇددىتىنى ئۆتەۋاتقان ۋىجدان مەھبۇسى ئىلھام توختىنى ئۇنتۇپ قالماسلىققا دەۋەت قىلدى. 

تەپسىلاتى...

ياۋروپا پارلامېنتى ئەزالىرى بۇلغارىيەنى ئۇيغۇر مۇساپىرلارنى قايتۇرماسلىققا چاقىردى

ر ف ئا خەۋىرى
2018 – يىلى 17– يانۋار

مەلۇم بولۇشىچە، 2017-يىلى 27-ئىيۇل كۈنى تۈركىيە چېگراسىدىن بۇلغارىيەگە ئۆتكەن بەش ئۇيغۇر بۇلغارىيەدە سىياسىي پاناھلىققا ئىلتىماس سۇنغان بولۇپ، يېقىندا بۇلغارىيە كۆچمەنلەر ئىدارىسى ئۇلارنىڭ ئىلتىماسىنى رەت قىلغان.

شۇنىڭ بىلەن كۆچمەنلەر ئىدارىسى بۇ ئۇيغۇرلارنى يىغىۋېلىش مەركىزىگە ئاپىرىپ، خىتايغا قايتۇرۇۋېتىشكە تەييارلانغان. بۇ ئەھۋالدىن خەۋەر تاپقان ياۋروپا پارلامېنتىنىڭ بىر قىسىم ئەزالىرى بۇ مۇناسىۋەت بىلەن بايانات ئېلان قىلىپ، ئۆزلىرىنىڭ بۇ قارارغا قارشى ئىكەنلىكىنى بىلدۈردى.

تەپسىلاتى...

ئەركىنلىك سارىيى «دۇنيا ئەركىنلىك دوكلاتى» نى ئېلان قىلدى

ر ف ئا خەۋىرى
2018 – يىلى 17– يانۋار

ئامېرىكىدىكى كىشىلىك ھوقۇق ئورگانلىرىدىن ئەركىنلىك سارىيى سەيشەنبە كۈنى 2018-يىللىق دۇنيا ئەركىنلىك دوكلاتىنى ئېلان قىلدى.

ھەرقايسى دۆلەتلەرنىڭ ئۆتكەن بىر يىل ئىچىدىكى ئەركىنلىك ۋەزىيىتى باھالاپ چىقىلغان دوكلاتتا، خىتاينىڭ ئەركىنلىك ۋەزىيىتىدە جىددىي چېكىنىش بولغانلىقى جۈملىدىن ئۇيغۇرلارغا قىلىنىۋاتقان بېسىمنىڭ ھەسسىلەپ ئۆرلىگەنلىكى تىلغا ئېلىندى.

تەپسىلاتى...

«ئۈرۈمچىدىن قەشقەرگىچە شەرقىي تۈركىستان» دېگەن تېمىدا يىغىن ئېچىلدى

ر ف ئا خەۋىرى
2018 – يىلى 17– يانۋار

ئىستانبۇلدا ئېچىلغان «ئۈرۈمچىدىن قەشقەرگىچە شەرقىي تۈركىستان» دېگەن تېمىدىكى يىغىندا ئۇيغۇر دىيارىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئەھمىيىتى ۋە ئۇيغۇر دىيارىنىڭ ھازىر ئۈستى ئوچۇق تۈرمىگە ئايلانغانلىقى، 35 نەپەر تۈركىيە پۇقراسى ئۇيغۇرمۇ خىتاي تۈرمىسىگە قامالغانلىقى بىلدۈرۈلدى.

13-يانۋار شەنبە كۈنى مەركىزى ئىستانبۇلغا جايلاشقان «ياۋرو-ئاسىيا بىر» ۋەخپىنىڭ ئۇيۇشتۇرۇشى بىلەن «ئۈرۈمچىدىن قەشقەرگىچە شەرقىي تۈركىستان» دېگەن تېمىدا يىغىن ئېچىلدى. يىغىندا ئالدى بىلەن «ياۋرو-ئاسىيا بىر» ۋەخپىنىڭ مۇدىرى، يازغۇچى ئۆمەر ئۆزكايا ئەپەندى ئېچىلىش سۆزى قىلىپ، ئۇيغۇر دىيارىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئەھمىيىتى توغرىسىدا توختالدى شۇنداقلا خىتاينىڭ يىپەك يولى ئىستراتېگىيەسى، خىتاينىڭ دېڭىز يوللىرىدا قانداق توسالغۇلارغا ئۇچرايدىغانلىقى، خىتاي ئېنېرگىيە ئېھتىياجىنى قايسى دۆلەتلەردىن قامداۋاتقانلىقى ۋە ئۇنىڭ سەۋەبلىرى توغرىسىدا توختالدى.

تەپسىلاتى...

مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇر جامائىتىنىڭ ئىمزا توپلاش پائالىيەتلىرى داۋام قىلماقتا

ر ف ئا خەۋىرى
2018 – يىلى 16– يانۋار

مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇرلار خىتاينىڭ باستۇرۇش سىياسەتلىرىگە نارازىلىق بىلدۈرۈپ ئىمزا توپلاش پائالىيەتلىرىنى قانات يايدۇرماقتا.

تۈركىيەدە ئۇيغۇر جامائىتىنىڭ ئوخشىمىغان مەزمۇنلاردا ئىمزا توپلاپ نارازىلىق بىلدۈرۈش ياكى خىتاي رەئىسى شى جىنپىڭغا ئەرز قىلىش پائالىيەتلىرى داۋاملىشىۋاتقىلى بىرقانچە ھەپتە بولدى. بۇ پائالىيەتكە تۈركىيەدىكى «ئۆلكۈ ئوچاقلىرى» كەبى تەسىرى چوڭ تۈرك تەشكىلاتلىرىمۇ قاتنىشىپ، تۈركىيە تەۋەسىدە سەپەرۋەرلىك ھەرىكەتلىرىنى قوزغىغانلىقى ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا كەڭ تەشۋىق قىلىنماقتا.

بۇ ئىمزا توپلاش پائالىيىتى، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇر دىيارىدا يولغا قويۇۋاتقان «يېپىق تەربىيەلەش مەركىزى» گە، ساياھەت چەكلىمىسىگە، چەتئەلدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ۋەتەندىكى ئائىلە-تاۋابىئاتلىرى بىلەن بولغان تۈرلۈك ئالاقىسىگە قارىتا پەيدا قىلغان توسالغۇلارغا، چەتئەلدىكىلەرنىڭ ئۇرۇق-تۇغقانلىرىنى گۆرۈگە ئېلىش، ئۇيغۇرلارنىڭ كومپيۇتېر ۋە يانفونلىرىنى تەكشۈرۈش، «قوشماق تۇغقان» سىياسىتى قاتارلىقلارغا نارازىلىق بىلدۈرۈشنى تېما قىلغان ئىدى.

يېقىندا گېرمانىيەدىكى ئۇيغۇر جامائىتىمۇ ئۆزلۈكىدىن ئىمزا توپلاش پائالىيەتلىرىنى باشلىۋەتتى. بۇلارنىڭ ئىمزا توپلاش جەدۋىلىگە يۇقىرىقى مەزمۇنلار كىرگۈزۈلۈش بىلەن بىرگە، ئۇيغۇر دىيارىدىكى «قۇرئان كەرىم» ۋە جاينامازلارنىڭ يىغىۋېلىنغانلىقى، دىنىي بېسىملارنىڭ ھەددىدىن زىيادە ئارتىپ، مەۋجۇت ئۇيغۇر مەسچىتلىرىنىڭ خىتاينىڭ تەشۋىقات مۇنبىرىگە ئايلىنىپ قالغانلىقى، ئۇيغۇر تىلىنىڭ يەسلىلەردىن تاكى ئالىي مەكتەپلەرگىچە چەكلەنگەنلىكى قاتارلىق مەزمۇنلار تولۇقلاپ كىرگۈزۈلگەن ئىدى.

بۇ ئىمزا قويۇش جەدۋىلى گېرمانىيە باش مىنىستىرى ئانجىلا مېركىل ۋە تاشقى ئىشلار مىنىستىرى سىگمار گابرىئېل ئەپەندىگە قارىتىپ تەييارلانغان بولۇپ، ئۇيغۇرلار گېرمانىيە ھۆكۈمىتىدىن گېرمانىيە پۇقراسى بولۇش سۈپىتى بىلەن ئۆزلىرىنىڭ كىشىلىك ھەق-ھوقۇقلىرىغا كاپالەتلىك قىلىشنى تەلەپ قىلىشقان.

بۇ خىلدىكى ئىمزا تولاش پائالىيىتىنى د ئۇ ق ياكى باشقا سىياسىي تەشكىلاتلارنىڭ سەپەرۋەرلىكى بىلەن ئەمەس، بەلكى «خەلقنىڭ ئاۋازى» سۈپىتىدە ئۇيغۇر جامائىتىنىڭ ئۆزلۈكىدىن قوزغىلىپ قانات يايدۇرۇشىنىڭ قىممىتىنى تەكىتلىگەن د ئۇ ق مۇئاۋىن رەئىسى پەرھات مۇھەممىدى ئەپەندى، بۇ پائالىيەتنى پۈتۈن دۇنيادىكى ئۇيغۇرلار ئارىسىدا ئومۇملاشتۇرۇشنىڭ مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈردى.

نورۋېگىيە ئۇيغۇر كومىتېتى ئاياللار ۋە بالىلار بۆلۈمى ھەمدە تەشكىلات مالىيە بۆلۈمىنىڭ مەسئۇلى ھەلچەم مەمتىمىن خانىممۇ بۇ خىلدىكى ئىمزا توپلاش پائالىيىتىنىڭ ئەھمىيىتى ھەققىدە ئۆزىنىڭ قاراشلىرىنى بايان قىلىپ، مۇھاجىرەتتىكى ھەربىر ئۇيغۇرنىڭ قولىدىن نېمە كەلسە شۇنى قىلىش ئارقىلىق ۋەتىنىگە، خەلقىگە مەسئۇل بولۇش مەجبۇرىيىتى بارلىقىنى تەكىتلىدى.

مەزكۇر ئىمزا توپلاش پائالىيىتىگە د ئۇ ق نىڭ گېرمانىيەدىكى رەھبەرلىرىمۇ قىزغىن ئاۋاز قوشتى. ميۇنخېن شەھىرىدىكى بىر قىسىم ئۇيغۇر رېستوران ۋە ئاشپۇزۇللىرى بۇ ئىمزا توپلاش پائالىيىتىنى ۋاكالىتەن بېجىرمەكتە. ئىمزا جەدۋىلىگە قول قويغۇچىلار ئۆزلىرىنىڭ ئىسىم-فامىلىسى، ئادرېسى، ۋەتەندىكى ئۇرۇق-تۇغقانلىرى بىلەن بولغان ئالاقىلىرىنىڭ قاچاندىن باشلاپ ئۈزۈلۈپ قالغانلىقى قاتارلىق مەزمۇنلارنى تولدۇرۇپ قول قويماقتا.

«ياۋروپا شەرقىي تۈركىستان بىرلىكى» نىڭ رەئىسى، د ئۇ ق دىنىي ئىشلار كومىتېتىنىڭ مۇدىرى، «ئۇيغۇر ئۆلىمالار بىرلىكى» نىڭ ئەزاسى تۇرغۇنجان ئالاۋۇدۇن ھاجىممۇ بۇ ھەقتە توختىلىپ، خىتاينىڭ نۆۋەتتىكى باستۇرۇش سىياسەتلىرىنىڭ ئۇيغۇر جامائىتىنىڭ سەۋرى- تاقەتلىرىنى تاشۇرۇۋاتقانلىقىنى ئەسكەرتتى.

مەلۇم بولۇشىچە، د ئۇ ق خىتاي ھاكىمىيىتىنىڭ 2017-يىلى 4-ئايدىن بۇيان ئۇيغۇر دىيارىدا يولغا قويغان 60 تۈرلۈكتىن ئارتۇق قانۇنسىز ۋە دەرىجىدىن تاشقىرى باستۇرۇش سىياسەتلىرى، ئىجرائاتلىرى ھەققىدە دوكلات ھازىرلىماقتىكەن. يۇقىرىقى ئىمزا پائالىيەتلىرىدە تىلغا ئېلىنغان تېمىلار بۇ دوكلاتتا يەر ئالغان مەزمۇنلارنىڭ پەقەت بىر قىسمىنىلا تەشكىل قىلىدىكەن. د ئۇ ق ئۆزلىرىنىڭ تەپسىلىي دوكلاتلىرىنىڭ ئاساسىي مەزمۇنى تەشكىل قىلغان مۇھىم نۇقتىلارنى ب د ت، ياۋروپا پارلامېنتىدا ئوتتۇرىغا قويۇپ كەلمەكتىكەن.

تەپسىلاتى...